§§ 29–30. Орта Азия хандықтарының басқыншыларына қарсы қазақ көтерілістері

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). IV бөлім: Отарлау және ұлт-азаттық күрес. 94–100-беттер.

Нені үйренесің

• Сырдарияның төменгі ағысындағы қазақтардың Хиуа мен орыс бекіністерінің арасында қалғанын түсіндіруді.
• Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған көтерілістің себептерін, барысы мен нәтижесін атауды.
• Кіші жүздегі Есет Көтібарұлы бастаған көтеріліс туралы айтып беруді.
• Бұл қозғалыстарды Исатай мен Махамбет көтерілісімен салыстырып, неге жеңілгенін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Бөкей Ордасындағы көтерілісті кім басқарды? Исатай Тайманұлы мен Махамбет Өтемісұлы, 1836–1838 жылдары.
• «XIX ғ.» дегеніміз не? 1801–1900 жылдар. Біздің оқиғалар оның орта тұсында, шамамен 170 жыл бұрын болды.
• Сарбаздар кімдер? Батырдың немесе ханның жасағындағы жауынгерлер.
• Хиуа хандығының аумағы қандай аймақтарды алып жатты? Хорезм оазисін және Әмудариянің төменгі ағысын, орталығы — Хиуа қаласы.

Тақырыпты талдаймыз

Екі оттың ортасында

Сыр бойында тарыла бастады. Ресей Сырдарияның төменгі ағысында бекіністер салды, ал Хиуа хандығы бұл жерлерді өз ықпалындағы аймақ деп санады. Арал мен Сыр бойының қазақтары дәл осы екі жақтың ортасында тұрды.

Хиуалықтар қазақ ауылдарын шауып, адамдарды тұтқындап алып кетті. Жанқожаның қарауылда тұрған төрт адамын өлтірді. Мұның өзі хиуалықтарға бұрыннан ашулы Жанқожа батырдың ызасын келтірді.

💡 Ең бастысы мынау: қазақтар үшін бұл «екі қожайынның соғысы» емес еді. Олар өз жерінде тыныш мал бағып өмір сүргісі келді, ал оларға екі жақ та кедергі жасады.

Жанқожа Нұрмұхамедұлы: Сыр бойының батыры

Жанқожа Нұрмұхамедұлы (1774–1860) 1774 жылы Арал маңында дүниеге келген. Арал және Сыр бойы қазақтарын Орта Азия хандықтары езгісі мен Ресей отаршылдығына қарсы азаттық көтерілісінің басшысы. Батырлығы арқасында ел арасында белгілі болған шекті руының старшыны еді. Ол Хиуаға қарсы қазақтардың күресін бастаған Арынғазы ханның жолын жалғастырды.

Алдымен орыстарға сүйеніп, кейін оларға қарсы

Жанқожа Хиуаға қарсы ұрыста орыстарға сүйенбек болды. 1847 жылы 23 тамызда орыстардың Райым бекінісінен шыққан 200 казак және Жанқожаның 700 сарбазы Хиуаның Жаңақала бекінісіне шабуыл жасады. Нәтижесінде хиуалықтар Қуандарияның арғы шетіне көшуге мәжбүр болды. Жанқожа батыр бастаған қазақтардың Хиуа, Қоқан хандықтары қанауынан босату әрекеті 1847–1848 жылдары жүзеге асты.

Мұның өзі Сырдарияның төменгі ағыстарында да орыс әскери күштерінің нығая түсуіне алып келді. Алайда орыстардың қол астына түскен Сыр бойындағы және Үстірттегі қазақтардың жағдайы ауырлап кетті. Ал мұның себебін мына тізімнен қарап көр.

Оқулық бойынша бұл қазақтар үшін екіжақты қанау болды: оларды орыс отаршылдары да, хиуалықтар да қанады. Жерінен айырылған қазақтар жаңа жерлер іздеп, көшіп кетуге мәжбүр болды. Осылайша жерден айырылу қазақтардың көтеріліске шығуына негіз болды.

📌 Жанқожа көтерілісінің басты себебі — жерден айырылу. Оған қосымша салық, міндеткерліктер мен шенеуніктердің өктемдігі қосылды.

Себеп болған жағдай мынау: орыс қолшоқпарлары Жанқожа батырдың ауылына келіп салық жинады. Бұған наразы болған батыр Ресей отаршылдарына қарсы қазақтардың күресін бастап шықты.

1856–1857 жылдардағы көтеріліс

1856 жылдың желтоқсан айында 3000 қазақ қатысқан Сырдария қазақтарының жаңа көтерілісі басталды. Оған қарасақал, кішкене, шекті рулары және төртқара руының бір бөлігі қатысты. Бұл наразылықтың басында шекті руын бастап келген Жанқожа батыр болды. Біртіндеп бұл көтеріліске Сыр бойының төменгі ағысындағы басқа да қазақ рулары қатысты.

Көтерілісшілер орыс отаршылдарының Сырдария шебіне күтпеген жерден шабуыл жасап, 1856 жылдың соңында Қазалыны қоршауға алды. Бұдан қатты шошынған Орынбор генерал-губернаторы Перовский көтерілісті басуға әскер бөлу туралы төтенше бұйрық берді. Қазалы фортының төңірегінде 1857 жылдың қаңтарында көтерілісшілердің саны 5000 адамға жетті.

Орыс жазалаушыларымен қақтығыс 1857 жылы 9 қаңтарда Арықбалық деген жерде болды. Жақсы қаруланған орыс әскері көтерілісшілерді ығыстырып, олардың ауылдарын аяусыз тонады. Казак отрядтары қазақ ауылдарынан көптеген малды айдап әкетті. Олардың арасында тек сиырлардың өзі 20 000 бастан асты.

Көтерілісшілердің саны басым бола тұрса да, олардың жеңілуінің себебі нашар қаруланулары еді. Бір өкінішті жағдай — орыс жазалаушыларының қатарында олардың ықпалына түскен қазақтардың да болғаны. Олардың жергілікті жағдайды жақсы білуі жазалаушылардың жеңіске жетуіне көмек болды.

Көтерілістің талқандалуы Сыр бойындағы қазақтардың екіжақты қанауын одан да күшейте түсті. Кейбір қазақ сұлтандары, старшындары және билері патша әскеріне қызмет етуге кірісіп, өзінің халқына қарсы әрекетке көшті. Мұның өзі орыс шегара билігінің көтеріліске қатысушыларды ауыр жазалауына жол ашты. Қазақ ауылдары аяусыз тоналды. Жекелеген қазақ отрядтары ауылдарды аралап, тұрғындардың малын күшпен алып отырды.

💡 Назар аудар: оқулық жеңілу себебі ретінде нашар қаруды ғана емес, сондай-ақ кейбір қазақтардың жазалаушыларға көмектескенін атайды. Халық бір жағынан тұтас болмады.

Нәтижесінде Сыр бойындағы қазақтарды ашаршылық жайлап, көптеген адамдар аштыққа ұшырады. Осылайша тәуелсіздік үшін күрестің айқын көрінісі болғанына қарамастан, Сыр бойы қазақтарының көтерілісі жеңіліс тапты. Бұл басқа аймақтардағы қазақтармен байланыссыз, оқшау көтеріліс болғандықтан да оның болашағы жоқ еді. Жанқожа Нұрмұхамедұлы бастаған көтеріліс жеңілсе де, көтерілісшілердің ерлігі осы аймақтағы жас ұрпақты жігерлендірді. Жанқожа батырдың әділетсіздікпен және қиянатпен күрескен батыл да ержүрек тұлғасы қазақ тарихынан абыройлы орын алды.

🌟 Жанқожаның бюсі Төретамда тұр, ескерткіші Қызылорда қаласында, ал кесенесі Қызылорда облысында. Оны оқулықтағы фотосуреттен көруге болады.

Есет Көтібарұлы: Кіші жүздің батыры

Кіші жүздегі қазақтар арасында Есет Көтібарұлы (1807–1888) аса беделді болды. Ол атақты Көтібар батырдың ұрпағы еді. Есет 1807 жылы қазіргі Ақтөбе облысы, Шалқар ауданы, Шалқар көлінен он шақырым жердегі Ақши бойында дүниеге келген, Кіші жүздің қабақ руының басқарушысы болған.

Есет бастаған көтерілісшілер не талап етті? Олар орыс өкіметіне:

1. қазақтардың түтін басынан алынатын салықты жоюды;
2. қазақ даласына жазалаушы әскерді жіберуді тоқтатуды;
3. Жем, Мұғалжар, Елек, Қобда, Жайық өзендері бойындағы жайылымдық жерлерді қазақтардың емін-еркін пайдалануына еркіндік беруді талап етті.

Патшалық билік бұл өтініштерді қабылдай қойған жоқ. Оның орнына Врангель отрядын жіберді.

📌 Түтін салығы — әрбір шаңыраққа салынатын салық түрі. Түтін басынан алынатын салық дегеніміз — шаңырақтан, яғни шаруашылықтан алынатын салық.

Одан әрі оқиға былай өрбіді. Күші тең емес жаумен қиян-кескі шайқасты бастан өткізген Есет батыр ақырында жазалаушылардың қысымына төтеп бере алмай, генерал-губернаторға өз еркімен барып бағынатынын мойындады. Бірақ Есет өзінің уәдесін орындауға асықпады. Ол отаршылдарға қарсы күресу үшін жергілікті қазақтардан тағы да қол жинай бастады. Ол өзінің жігіттерімен патшалық Ресейдің қамалдарына шабуыл жасап, олардың жылқыларын айдап кетумен болды. Сонымен қатар ол оқтын-оқтын жазалаушы қазақ отрядтарына тосыннан шабуыл жасап отырды. Осыдан кейін Орынбордың генерал-губернаторы Кіші жүздің сұлтаны Арыстан Жантөринге және т.б. қазақ билеушілеріне Есетті ұстап әкелу туралы тапсырма берді.

Алайда Есеттің сарбаздары күтпеген жерден Жантөриннің лагеріне шабуыл жасап, сұлтанның өзін және сыбайластарын түгел қырып салды. Бұған жауап ретінде Орынбор әкімшілігі қазақ ауылдарына жаңа жазалаушы отрядты жіберді. Жазалаудан ығысып, Есет Қоңырат аймағына көшті. 1857 жылы 21 маусымда патша өкіметінің шенеуніктерінің берген мәліметтеріне қарағанда, Есет Көтібарұлы Хиуа хандығына қарайтын Қоңырат қаласынан онша алыс емес маңда, Арал теңізінің жағасында, өзінің ауылымен көшіп-қонып жүрді.

1858 жылы Бородин басқарған жазалаушы отряд көтерілісті біржолата жеңді. Күші басым жауға қарсы тұра алмаған Есет патша өкіметінің бейбітшілікке шақырған келісімін қабылдап, бағынуға мәжбүр болды. Осы үшін отаршыл билік тарапынан Есетке кешірім жасалды.

⚠️ Жиі кететін қате. Жанқожа мен Есет бүкіл уақыт бойы бірге болды деп ойлау. Олай емес: олар 1847–1848 жылдары бірге әрекет етті, ал қалған уақытта әрқайсысы өз өңірінде өз күресін жүргізді. Оқулықта да Есет көтерілісі басқа өңірлердегі қазақтардың ұлт-азаттық қозғалысымен байланыссыз болғаны айтылған.

Екі күрес неге жеңілді

1. Нашар қару мен ескі тактика қаруланған жазалаушыларға қарсы.
2. Қазақ сұлтандары, старшындары мен билерінің бір бөлігі патша өкіметіне көмектесті.
3. Қозғалыстар жергілікті, оқшау болды, Қазақстанның басқа аймақтарымен байланыс болмады.
4. Қазақтарға қарсы бір мезгілде бірнеше күш шықты: отаршыл әкімшілік, казактар, хиуалықтар.

Ал маңызы қандай? Көтерілістер жеңе алмаса да, олар халықтың азаттыққа деген ерік-жігерін көрсетті, батырлардың үлгісі кейінгі ұрпақты жігерлендірді. Қазақтардың жаңа ұрпағын ұлттық намыс рухында тәрбиеледі. Мұндай жағдайда отаршылдыққа қарсы тұру көзсіз ерлікпен тең еді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Неліктен күшті көтерілісшілер шағын жазалаушы отрядқа жеңілді?» Жақсы жауап: мәселе адам санында ғана емес, қарудың, тактиканың және бірліктің болмауында. Қазақстан картасынан бірге Қызылорда, Ақтөбе және Шалқарды тауып көруге болады.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Хиуа хандығының аумағы қандай аймақтарды алып жатты? Хорезм оазисін, Әмудариянің төменгі ағысын, орталығы — Хиуа.
• Арынғазы хан қай жылдар аралығында Хиуаға қарсы азаттық күресін жүргізді? Оқулықта нақты жылдар көрсетілмеген; оның күресі Жанқожаның күресінен бұрын болған (QR-код арқылы толықтыруға болады).
• Хиуалықтар неге орыс бекіністерінің жанындағы ауылдарға шабуыл жасады? Орыс бекіністерінің салынуына наразы болды және қазақтардың орыстарға жақындап көшуіне жол бермеді.
• Есет көтерілісшілерінің басты талабы не болды? Түтін салығын жою және қазақ даласына жазалаушы әскер жіберуді тоқтату.
• Түтін салығы дегеніміз не? Әрбір шаңыраққа, яғни шаруашылыққа салынатын салық түрі.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

1858 жылғы қазақ шаруаларының көтерілісін 1836–1838 жылдардағы ұлт-азаттық қозғалыспен салыстырып, олардың себептерін және ерекшеліктерін көрсететін кестені толтырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Кестеде төрт баған: Исатай мен Махамбет көтерілісінің себептері мен ерекшеліктері, Жанқожа көтерілісінің себептері мен ерекшеліктері. Жанқожа үшін осы параграфтың мәтінін ал, Исатай мен Махамбет үшін § 25–26-ны қара.

Шешуі.

Жауабы: екі көтерілістің де негізі ортақ: отаршылдық езгі, салық және жерден айырылу. Жанқожада басты себеп — жер, Исатай мен Махамбетте — хан мен отаршылдардың саясаты. Екеуі де нашар қаруланудан және бытыраңқылықтан жеңілді.

📕 Оқулықтағы қате. Жаттығу шартында «1858 жылғы қазақ шаруаларының көтерілісі» деп жазылған, ал кестеде көтеріліс басшысы ретінде Жанқожа көрсетілген. Жанқожа көтерілісі 1856–1857 жылдары болды, ал 1858 жыл — Есет көтерілісінің аяқталған жылы. Сондықтан кестені Жанқожа бойынша толтыр.

№ 2

Жанқожа мен Есет батырлар бастаған көтерілістердегі Ресейдің, Хиуа хандығының және көтерілісшілердің ұстанымдарын салыстырмалы түрде көрсететін кестені толтырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Әр тарап үшін сұра: ол нені қалады және не істеді?

Жауап үлгісі.

Жауабы: Ресей билігін нығайтып, салық жинағысы келді, Хиуа өз ықпалын сақтағысы келді, ал көтерілісшілер өз жерінде салықсыз, езгісіз еркін өмір сүргісі келді.

Жадынама

• Даталар: 1836 (Жанқожаның күреске дайындалуы), 1847, 1856 жылғы желтоқсан (көтеріліс), 1857 жылғы 9 қаңтар (Арықбалық), 1854 (Есет талаптары, Врангель), 1858 (Есет көтерілісінің аяқталуы).
• Есімдер: Жанқожа Нұрмұхамедұлы, Есет Көтібарұлы, Арынғазы хан, Перовский, барон Врангель, Бородин, Арыстан Жантөрин.
• Орындар: Сырдария, Қазалы, Арықбалық, Жем (Ембі), Елек, Хиуа.
• Терминдер: жазалаушы отряд, түтін салығы, сарбаз, шекті, қабақ.

Шағын тест