§§ 31–32. Ресей империясының Қазақстанның оңтүстік аймақтарын қосып алуы

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). IV бөлім: Отарлау және ұлт-азаттық күрес. 100–109-беттер.

Нені үйренесің

• Ресей мен Англияның Орта Азияға, сондай-ақ Қазақстанның оңтүстігіне қызығушылығы неге артқанын түсіндіруді.
• Патша әскерінің жылжу даталары мен орындарын атауды: Райым, Қазалы, Ақмешіт, Тоқмақ, Пішпек, Ұзынағаш, Мерке, Әулиеата, Түркістан, Шымкент, Ташкент.
• Қазақтардың бір бөлігі неге Ресей жағына шыға бастағанын айтып беруді.
• 1867 жылы не өзгергенін және Қазақстанды қосып алу процесінің немен аяқталғанын түсіндіруді.

Ой қозғау

• XIX ғасыр дегеніміз не? 1801–1900 жылдар. Біздің сабақ ғасырдың орта тұсы туралы: шамамен 1830-жылдардан 1867 жылға дейін.
• Қазақ даласын қандай үш жүз бөліп жатты? Кіші жүз (батыс), Орта жүз (орталық, солтүстік және шығыс), Ұлы жүз (оңтүстік және оңтүстік-шығыс). Бүгінгі сабақ — оңтүстік, яғни Ұлы жүз туралы.
• Хиуалықтар мен бұхаралықтар кімдер? Орта Азия хандықтарының тұрғындары: Хиуа және Бұхара хандықтары. Олардың қасында Қоқан хандығы да болды.
• Отар дегеніміз не? Басқа мемлекет өз мүддесі үшін билейтін жер. «Отаршыл» деген сөз осындай билікке қатысты.

Тақырыпты талдаймыз

Оңтүстік неге «тартыс алаңына» айналды

Шахмат тақтасын елестетші: оған екі күшті фигура — Ресей мен Англия шықты, ал ортасында Орта Азия мен Қазақстанның оңтүстігі тұр.

Патшалық Ресей XIX ғасырдың 30-жылдарына қарай Кіші және Орта жүзде орнығып, даланың ішіне қарай жылжыды. Бірақ жолында Хиуа мен Бұхара хандықтары тұрды.

Ағылшын көпестері XVIII ғасырдың 30–40-жылдарында-ақ өзінің тауарларымен Қазақстан аймағына ене бастаған болатын. XIX ғасырдың екінші ширегінен бастап Ұлыбританияның елшілері Орта Азия хандықтарына келе бастады. Мұның өзі Ресей мен Англияның экономикалық бақталастығын күшейте түсті. Ағылшындар өздерінің бұл әрекеттерін орыс қаупінен Үндістанды қорғаймыз деген ұранмен ақтады. Мұның өзі ағылшын дипломаттарының Бұхарамен, Хиуамен және Қоқанмен келіссөздерді күшейте түсуіне алып келді. Үндістанда өз рөлін нығайтып алған Ұлыбритания мемлекеті Ауғанстан арқылы Орталық және Оңтүстік-Шығыс Азия аймақтарына үстемдік орнатуға ұмтылды.

Орыс шегаралық әкімшілігі Орталық Азиядағы және оған көрші Шығыс Түркістандағы жағдайларды қадағалап отырды. Патша өкіметі осы өңірде ағылшындардың экономикалық және саяси билігінің кеңеюіне кедергі жасап, өз ықпалын арттыра түсуді көздеді. Сондықтан орыстар да Қоқанға, Бұхараға және Хиуаға елшіліктер мен көпестер жіберуді күшейте түсті. Мұның өзі көбінесе әскери экспедиция түрінде көріністер берді.

💡 Тарихшылар мұндай бәсекені «Үлкен ойын» деп атайды. Оқулықта бұл атау жоқ, бірақ мәні дәл жазылған: екі империя Азиядағы ықпал кімге тиетінін таластады.

1-қадам: Хиуа мен Сырдарияға қарай (1834–1853)

Ресей мен Англияның Орта Азияға байланысты саяси ұстанымдарында қандай ұқсастықтар және айырмашылықтар бар? Осыны ойлан.

1839 жылдың қараша айында генерал-губернатор В. А. Перовский бастаған 4 мың солдаттан құралған әскери экспедиция Хиуаға жорық жасады. Бұл жорық ағылшындарға осы өңірде орыс мүддесі бар екендігін байқатты. Енді орыс отаршылдары өздерінің алдына екі міндет қойды. Олардың алғашқысы — орыс билігін мойындамайтын қазақтарды күшпен бағындыру, екіншісі — орыс әскерлерінің Орталық Азия хандықтары шегараларына жақындауын жылдамдату.

Осындай мақсатпен 1834–1839 жылдары патшалық Ресей Маңғыстау өңіріне және Арал бойы қазақтарына экспедициялар ұйымдастырды. Алайда орыстардың қысымы қазақтардың рухын түсіре қойған жоқ. Бұл өңірдің қазақтары басқыншылардың отаршылдық әрекетінен туған жерлерін қорғау үшін көтеріліске шықты.

📌 Орта Азия хандықтарының шегарасына орыс әскерін жақындату мақсатында Ресей Сырдарияның төменгі ағысының бойына әскери бекіністер салу ісін жүргізді.

Одан әрі не болғанын 106–107-беттердегі картадан қара. Картаның сөзбен сипаттамасы: Орынбордан Жайық арқылы Перовскийдің 1839 жылғы көрсеткісі шығады; одан Арал теңізі маңындағы Райымға жол (1847 ж.); Райымнан Сырдария бойымен Ақмешітке (Перовск) қарай көрсеткілер (1853 ж.); әрі қарай Созақ, Түркістан, Шымкент, Сайрам, Ташкент (1864–1865 жж.).

XIX ғасырдың 40-жылдарының екінші жартысынан бастап патшалық Ресей Орта Азия жеріне ақырындап ене бастады. 1847 жылы олар Сырдарияның төменгі ағысындағы жерлерді басып алып, онда Райым бекінісін тұрғызды. Бір жылдан кейін Қазалы форты бой көтерді. Ресей отаршылдары кейбір қазақ сұлтандары мен билерін әртүрлі сыйлықтармен марапаттап, өзінің жағына қаратуды көздеді. Бірақ мұндай саясат отаршылдардың күштеу әрекеттерімен жалғасқан кезде, Арал бойының халықтары қарулы қарсылық көрсете бастады.

Жаңадан салынып жатқан форпостар, яғни патша өкіметінің бекіністері, орыс гарнизондарының Сырдарияны жоғары өрлеп, қоқандықтардың ірі бекінісі — Ақмешітке дейін баруына мүмкіндік туғызды. 20 күн қоршауға алынған бұл бекініс 1853 жылдың 28 маусымында орыс әскерлерінің қолына көшті. Осылайша Сырдың төменгі ағысын жағалаған Райымнан Ақмешітке дейін созылып жатқан Сырдария шебі деп аталатын орыстардың әскери бекініс жүйесі қалыптасты.

📌 Қоқан хандығы Сыр бойына Ақмешіт бекінісімен қатар Жаңақорған, Жөлек, Күмісқорған, Шымқорған, Қосқорған және т.б. бекіністер тізбегін салып, Ақмешіт бекінісін осы бекіністердің орталығына айналдырды.

Орыс әскерилері енді Хиуа мен Қоқанға жақындау үшін Арал теңізінде кеме жүргізудің жолдарын іздестіре бастады. Алайда Хиуа ханы орыс отаршыларының Арал арқылы Әмудариямен жоғары өрлеп жүзуіне тыйым салды. Дегенмен де Ресей XIX ғасырдың 40-жылдарының соңына қарай Сырдария өзенінде билік етуге мүмкіндік алды.

2-қадам: Қоқанмен күрес (1850-жылдар – 1860)

Отаршыл Ресейдің Орталық Азия елдерімен сауда-саттықты жандандыруы Қоқан хандығының тарапынан қарсылықтарға ұшырады. Қоқандықтар ағылшындармен тұрақты байланыс орнатқан болатын. Сонымен бірге қоқандықтар өздерінің шегаралық Пішпек, Мерке, Әулиеата және Шымкент тәрізді бекіністерінде қорғанысты күшейту шараларын жасады. Алайда Ресей өз жағына Шу, Іле бойында көшіп жүрген қазақтың ру-тайпаларын қосып алу жағын ойластырды. Сонымен бірге ресейліктер Ұлы жүз қазақтарының беделді басшыларын өз жағына тартып, оларға жалақы тағайындады, әртүрлі марапаттаулар мен атақтар берді.

📌 Патша өкіметінің ықпалды рубасыларына қатысты алдау-арбау, шенекпен беру, жоғары қызметтерге тағайындау сияқты жүргізген саясаты да олардың отарлауында біршама маңызды рөл атқарды.

Ресейдің оңтүстікте алға жылжуына көмектескен үлкен мәселе — Шымкент және Әулиеата аймағындағы қазақтардың 1857–1858 жылдары Қоқан билігіне қарсы көтерілістер жасауы болды. Қоқандықтардың көтерілістерді аяусыз басуы қазақтардың көпшілігінің Ресей жағына өтіп кетуіне әсер етті.

Алатау бойындағы қазақтардың қырғыздармен қайшылықты қарым-қатынастары да қоқандарға бағынышты қырғыздардан қазақтардың бойды аулақ салуына алып келді. 1860 жылдан бастап осы жағдайларды ескере отырып, орыс әскері қоқандықтарға қарсы әскери шабуылды бастады. Нәтижесінде қоқандықтардың 26 тамызда Тоқмақ, 4 қыркүйекте Пішпек қаласы бағындырылды. 24 қазанда Ұзынағашқа жақын жерде подполковник Колпаковскийдің бастауымен орыстардың қоқандықтарға қарсы шайқасы болды. Қоқандықтарға наразы бола тұра, Жетісудың қазақтары мен қырғыздары қоқан әскерлерін қолдап соғысты. Бұған себеп болған басты мәселе қазақ-қырғыз арасында кәпірлерге қарсы ғазауат соғысын жүргізуге шақырған насихаттың күшті болуы еді.

📌 «Ғазауат» соғысы — дін жолындағы соғыс.

Сонымен қатар Алатау округінің басшысы подполковник Колпаковскийдің жергілікті халыққа деген қатал саясаты, тіпті кейбір қылмыс жасағандарға өлім жазасын қолдануы халық наразылығына алып келді. Дегенмен Ұзынағаш түбінде 30 мың әскері бар қоқандықтар орыстардың соққысына төтеп бере алмады.

3-қадам: 1864 жыл және ірі қалалардың құлауы

1863 жылы оңтүстікте сәтті әрекеттер жасаған орыс әскерилері қоқандықтарға қарсы Қаратау тауы арқылы Созақ — Шолаққорған — Әулиеата әскери шебін жасауға талаптанды. Қоқандықтар да қарап қалмай, соғысқа қызу дайындалды. 1864 жылы мамыр айында орыс әскерлеріне қарайтын Сауран қамалы арқылы Шорнақ қамалына, одан соң Түркістанға басып кірді. Қоқандықтардың билеушісі Әлімқұл молда бастаған әскердің табанды қарсылығы орыстарды тоқтата алмады.

Верныйдан шыққан орыстардың екінші бір жазалаушы әскери отряды 22 зеңбіректі сүйретіп, полковник М. Г. Черняевтің бастауымен:

• 4 маусымда Мерке бекінісін ұрыссыз алды;
• Әулиеата бекінісіне келіп тоқтады. Екі сағат бойы зеңбірек оғының астында қалған Әулиеата қаласы кешікпей-ақ бағынуға мәжбүр болды (6 маусым);
• полковник Н. А. Веревкин отряды Түркістан қаласын 14 маусым күні басып алды.

Қоқандықтарды қолдауға осы кезде атақты Кенесарының ұлы Садық Ташкенттен біраз сарбаздарымен келіп қосылған еді. Солай бола тұрса да, 3 күн бойы қарсылық көрсеткен Түркістан орыс әскеріне төтеп бере алмай, бағынуға мәжбүр болды.

Дегенмен де М. Г. Черняев басқарған орыс әскерінің 1864 жылы шілде айында Шымкентті басып алмақ болған әрекеті сәтсіз аяқталды. Қоқандықтардың жергілікті қазақтарға шектен шыққан қысым жасауы қазақтардың орыстар жағына жаппай шыға бастауына ықпал етті. Мысалы, кезінде Кенесарының сенімді серігі болған Байзақ Мәмбетұлының баласы Ақмолда батыр өзінің жігіттерімен М. Г. Чернявтің әскеріне қосылды. Мұны естіген қоқандықтардың билеушісі Әлімқұл Ташкентке Байзақты және оның серіктерін алдап шақырып алып, зеңбірекке байлап атып өлтірді. Қоқандықтар қазақтардың басқа руларының да билерін аяусыз өлім жазасына кесті. Мұның өзі 1864 жылы жаз айларында Түркістан мен Шымкент аралығындағы аймақты мекендейтін көптеген қазақ ауылдарының М. Г. Черняев басқарған орыс әскері жағына жаппай көшіп баруына себеп болды. Бұл қазақ руларының қоқандықтардың тонауынан қауіптенгендіктен жасаған шаралары еді.

Жергілікті халықтың жаппай қолдауы орыс әскерінің 1864 жылдың 19 қыркүйегінде Шымкентке сенімді түрде шабуыл бастауына және оны басып алуына жағдай туғызды.

📌 Шымкент қаласы 1864 жылы 22 қыркүйекте басып алынды.

Қорытынды: карта нені өзгертті

Орыс әскерінің Оңтүстік Қазақстандағы қоқан бекіністерінің тұрғындарын аяусыз жазалауы адам айтқысыз қаталдықтың көрінісі болды. Мысалы, Түркістанды басып алған кезде орыстар мұсылмандардың қасиетті ескерткіші — Қожа Ахмет Ясауи кесенесін зеңбіректен атқылады. Мұның өзі жергілікті халықтың қорқыныш сезімін ояту үшін жасалған шара еді. Шымкент қаласын басып алуда 3170 қала тұрғыны қаза болды. Осындай қаталдық Әулиеата және басқа қалаларда да орын алды. Бұл орыс әскерінің құрамында жүрген Ш. Ш. Уәлихановтың М. Г. Чернявпен араздасып кетуіне басты себеп болды. Сайрам қаласы да осылайша аяусыз талқандалды. Екі сағат бойы зеңбірек оғының астына алынған қала жаппай орыс әскерінің тонауында қалды.

💡 Бастықтардың қаталдығы Шоқан Уәлихановтың (ғалым, офицер, саяхатшы) Черняевпен арасын ашты. Ол мұндай әрекеттерді қолдай алмады.

Осылайша Түркістан мен Шымкентті басып алу 130 жылға созылған Қазақстанның Ресейге күшпен қосылу үдерісін аяқтады.

1865 жылы маусым айында орыс әскері Ташкентті басып алды. Осыдан соң 1867 жылы шілде айында орыс патшасы II Александр орталығы осы Ташкент қаласы болып табылатын Түркістан генерал-губернаторлығын құрды.

💡 Картамен жұмыс. Жаңадан құрылған Түркістан генерал-губернаторлығы құрамына орыс әскері жаулап алған қандай қалалар кірді? 106–107-беттегі картаны қолданыңдар. Мысалы, картада Түркістан, Шымкент, Сайрам, Созақ, Ақмешіт (Перовск) және Ташкент көрсетілген.

Орыс әскері Хиуаға да қарай жылжыды. 1869 жылы Ресей Красноводскіні басып алды. Осындай жағдайда Ресей 1873 жылы Хиуаға Кавказ, Орынбор және Түркістан округтері тарапынан шабуыл жасауды бастады. Хиуа ханы да қарап жатпай, өз кезегінде шегарасын нығайтып, мұнда бірнеше қамалдар салды. Үш қанаттан жасалған орыстардың басқыншылық әрекеттері 1873 жылы мамыр айында Хиуа ханының астанасын басып алумен аяқталды. Енді орыстар Хиуа хандығын жою үшін оны «Бөліп ал да, билей бер» деген принциппен басқаруға көшті. Әмудариянның оңтүстік жағалауы енді Ресейдің қол астына көшті, ал Хиуа хандығы Әмудариянның солтүстік жағалауында қалды. Ресейдің қол астына қараған Хиуа хандығының бөлігі Түркістан генерал-губернаторлығына бағынатын болды.

🌟 Бұл параграфтағы қалалар бүгін де бар. Түркістанда Қожа Ахмет Ясауи кесенесі тұр. Ақмешіт кейін Қызылорда қаласы болды. Әулиеата бүгін — Тараз, ал Мерке мен Шымкент картада өз атымен қалды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Тақырып ауыр, онда зорлық пен қатыгез оқиғалар көп. Баламен сабырмен талқылаңыз: оқиғаны айтып беру және оны бағалау — әртүрлі міндет. Баладан қандай фактілерді атай алатынын, ал қандай тұжырымдарды оқулық авторлары жасайтынын сұраңыз.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Ресей мен Англияның Орта Азияға байланысты саяси ұстанымдарында қандай ұқсастықтар және айырмашылықтар бар? Екеуі де сауда керуендері мен елшіліктер арқылы Орта Азияда ықпал орнатуға тырысты. Англия Үндістан мен Ауғанстанға сүйеніп, Үндістанды орыс қаупінен қорғаймыз деді, ал Ресей әскери жорықтар жасап, Сырдарияда бекіністер салды.
• «Бөліп ал да, билей бер» принципі дегеніміз не? Отарлау саясатының қағидасы: ел ішінде алауыздық туғызып, ел басшыларын бір-біріне айдап салып, бөлшектеу арқылы өздеріне бағынышты ету шараларын жүзеге асыру.
• Қазақтар неге Ресей жағына шыға бастады? Қоқандықтардың шектен шыққан қысымы мен тонауы, 1857–1858 жылғы көтерілістердің аяусыз басылуы, Байзақтың өлім жазасы және патша өкіметінің рубасыларын марапаттап өзіне тартуы.
• Түркістанның қорғанысы қанша күнге созылды? Үш күнге, соның нәтижесінде қала бағынуға мәжбүр болды.
• Жаңадан құрылған Түркістан генерал-губернаторлығына қандай қалалар кірді? Картада: Түркістан, Шымкент, Сайрам, Созақ, Ақмешіт (Перовск), Ташкент.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Орта Азия хандықтарының қазақтарға озбырлық жасауын күшейтуін қалай түсіндіруге болады?

Қалай ойлаймыз. Не болды және оның себебі неде: Ресей жақындап келе жатқан кезде хандықтар не істеді?

Жауап үлгісі.

• Ресей Сырдария бойына жақындаған сайын Хиуа мен Қоқан қазақтарды өз ықпалында ұстап қалуға тырысты.
• Қоқан орыс шегарасына жақын Пішпек, Мерке, Әулиеата, Шымкентте қорғанысты күшейтті, қазақтардан салық жинады.
• Қоқандықтар 1857–1858 жылғы көтерілістерді аяусыз басты, билерді өлім жазасына кесті (Байзақ пен оның серіктері).
• Хиуа ханы орыстардың Арал арқылы жүзуіне тыйым салды.
• Қазақ-қырғыз арасында орыстарға қарсы ғазауатқа шақырған насихат күшейді.

Жауабы: хандықтар Ресейдің жылжуынан қорқып, қазақтарды өз қарамағында ұстап қалуға тырысты, сондықтан қысым мен тонауды күшейтті.

№ 2

Ресей империясының Қазақстанның оңтүстік аймақтарын жаулап алуы картасына назар аударыңдар. Орыс әскерінің қалаларды жаулап алудағы бағыттарын мұқият қарап шығыңдар. Төмендегі сұрақтарға картаның көмегімен жауап беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Картадағы көрсеткілерді қара: олар қайдан шығып, қайда барады.

Жауап үлгісі.

• Оңтүстікке жорықты қандай әскербасылар басқарды? Перовский (1839, 1847, 1853 жж.) және Черняев (1864 ж.); Түркістанды Веревкин отряды алды.
• Қазақстанның оңтүстігіндегі қалаларын қай бағытта жаулап алды? Екі бағытпен: солтүстіктен (Орынбор — Райым — Сырдария бойымен Ақмешітке, одан Түркістанға) және шығыстан (Верныйдан Мерке мен Әулиеата арқылы Шымкентке, Ташкентке).
• Оңтүстіктегі жаулап алынған аймақтар кейін қай генерал-губернаторлыққа кірді? Түркістан генерал-губернаторлығына.

Жауабы: Перовский мен Черняев басқарған әскер солтүстік пен шығыстан Сырдарияға қарай жылжып, жаулап алған жерлерді Түркістан генерал-губернаторлығына біріктірді.

№ 3

Ш. Ш. Уәлиханов не себепті М. Г. Черняевпен араздасып кетіп қалды? Сұраққа жауапты дәлелді түрде беру үшін мектеп кітапханасының қорындағы Шоқан Уәлихановтың еңбектерін пайдаланыңдар.

Қалай ойлаймыз. Оқулықтағы фактілерді алып, Шоқанның қандай адам болғанын есіңе түсір: ғалым, офицер, саяхатшы.

Жауап үлгісі.

• Түркістанды басып алған кезде орыстар Қожа Ахмет Ясауи кесенесін зеңбіректен атқылады.
• Шымкентті басып алуда 3170 қала тұрғыны қаза болды.
• Мұндай қаталдық Әулиеата мен басқа қалаларда да орын алды.
• Сайрам аяусыз талқандалып, екі сағат зеңбіректен атқылаудан кейін жаппай тонауға берілді.
• Шоқан мұндай әрекеттерді қолдай алмады, сондықтан Черняевпен арасы ашылды.

Жауабы: орыс әскерінің бейбіт халыққа жасаған қаталдығы себепті.

№ 4

Оңтүстік Қазақстан аумағын Ресейдің қол астына қарату үшін патша өкіметі қандай шараларды іске асырды?

Қалай ойлаймыз. Шаралар әскери (жорықтар, бекіністер) және жұмсақ (марапат, пайдалану) болады.

Жауап үлгісі.

1. Әскери жорықтар мен бекіністер. Маңғыстау және Арал бойына экспедициялар (1834–1839), Хиуаға жорық (1839), Райым бекінісі (1847), Қазалы форты (1848), Ақмешіт және Сырдария шебі (1853).
2. Рубасыларды өзіне тарту. Марапаттау, атақ беру, жалақы тағайындау, жоғары қызметке қою.
3. Қазақтардың Қоқанға қарсы көтерілістерін пайдалану. 1857–1858 жылғы көтерілістердің аяусыз басылуы қазақтардың көпшілігінің Ресей жағына өтуіне әсер етті.
4. Қоқанмен соғыс. 1860 жыл (Тоқмақ, Пішпек, Ұзынағаш); 1863 жылы Созақ — Шолаққорған — Әулиеата шебі; 1864 жыл (Мерке, Әулиеата, Түркістан, Шымкент).
5. Бекіту. Ташкентті алу (1865), Түркістан генерал-губернаторлығын құру (1867).

Жауабы: әскери жылжу мен бекіністер, рубасыларды марапаттап өзіне тарту, Қоқан қысымына наразылықты пайдалану және Қоқанмен соғыс (1860–1864), кейін генерал-губернаторлық құру (1867).

⚠️ Жиі кететін қате. Барлық қазақ бірден Ресей жағына шықты деп ойлама. Ұзынағашта Жетісудың көптеген қазақтары мен қырғыздары қоқандықтарды қолдады (ғазауатқа шақырған насихат пен Колпаковскийдің қаталдығы себепті).

№ 5

Қоқан-орыс соғыстары қалай аяқталды?

Қалай ойлаймыз. Қалалар, шептер, Ташкент және басқару жүйесі не болды?

Шешуі.

1. Патша әскері жеңді: Тоқмақ пен Пішпек құлады (1860), Ұзынағаш түбінде 30 мыңдық қоқан әскері жеңілді.
2. 1864 жылы Мерке, Әулиеата, Түркістан және Шымкент алынды (Шымкент — 22 қыркүйекте).
3. Түркістан мен Шымкентті басып алу 130 жылға созылған Қазақстанның Ресейге қосылу үдерісін аяқтады.
4. 1865 жылы маусымда Ташкент басып алынды.
5. 1867 жылы шілдеде орталығы Ташкент болған Түркістан генерал-губернаторлығы құрылды.

Жауабы: Ресейдің жеңісімен: оңтүстіктің бекіністері мен қалалары, оның ішінде Ташкент алынды, 1867 жылы Түркістан генерал-губернаторлығы құрылды.

Жадынама

• Даталар: 1834–1839 (экспедициялар), 1839 қараша (Хиуаға жорық), 1847, 1848, 1853 жылғы 28 маусым, 1857–1858, 1860 (26 тамыз, 4 қыркүйек, 24 қазан), 1864 жылғы 4, 6, 14 маусым, 1864 жылғы 22 қыркүйек, 1865 маусым, 1867 шілде, 1873 мамыр.
• Есімдер: В. А. Перовский, Г. А. Колпаковский, М. Г. Черняев, Н. А. Веревкин, Байзақ Мәмбетұлы, Ақмолда, Садық (Кенесарының ұлы), Әлімқұл, Ш. Уәлиханов, II Александр.
• Орындар: Райым, Қазалы, Ақмешіт, Тоқмақ, Пішпек, Ұзынағаш, Мерке, Әулиеата, Түркістан, Сауран, Шорнақ, Шымкент, Сайрам, Ташкент.
• Терминдер: отар, ғазауат, Сырдария шебі, Түркістан генерал-губернаторлығы, «бөліп ал да, билей бер».

Шағын тест