§§ 33–34. XIX ғасырдың екінші жартысындағы Қазақстандағы реформалар

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). V бөлім: Қазақстан Ресей империясының құрамында. 109–114-беттер.

Нені үйренесің

• 1867–1868 жылдары империя дала басқармасын неге қайта құрғанын түсіндіруді.
• Жаңа құрылымды атауды: үш генерал-губернаторлық, облыс, уезд, болыс, ауыл.
• Жаңа сот жүйесі туралы және жердің жағдайы қалай өзгергені туралы (мемлекеттік меншік, қыстау мен жайлау) айтып беруді.
• Қоныстандыру саясатын және Щербина экспедициясын сипаттауды.

Ой қозғау

• «XIX ғасырдың екінші жартысы» дегеніміз не? 1851–1900 жылдар. Біздің сабақ негізінен 1860-жылдар мен 1890-жылдар туралы.
• Отарлау дегеніміз не? Жаулап алушы мемлекеттің мүддесі үшін өзге елдің жерін басып алып, игеру.
• Би кім? Әдет-ғұрыпты жақсы білетін, сөзін даладағы жұрт тыңдайтын төреші.
• Басыбайлылық құқық дегеніміз не? Помещиктің шаруаның басына, еңбегіне, мүлкіне билік жүргізуі. 1860-жылдары ол жойылып, шаруалар жаңа жер іздей бастады.

Тақырыпты талдаймыз

Реформа неге керек болды: Петербургтен қарағанда

Патша өкіметі Оңтүстік Қазақстан мен Жетісуды қосып алған соң, қазақ жерінде «Бөліп ал да, билей бер» принципін жүзеге асыруға күш салды. Қазақтардың өз мемлекетін құру арманынан айнымағанын билік білді. Сондықтан кең-байтақ далаға әскери бөлімдердің санын көбейтуді ойластырды: Қазақстанның оңтүстік-батыс аудандарына қосымша әскери бөлімдер жіберілді. Әскери күшке сүйену — отаршыл Ресейдің Солтүстік Кавказды бағындырған кезде сыннан өткен басқару әдісі еді.

Екінші себеп те болды: Ресейдің өзінде жаңа қарқынмен дами бастаған өнеркәсіп арзан шикізатқа және жұмыс күшіне мұқтаж болды. Даланы осының екеуінің де көзіне айналдыру үшін отарлау жүйесіне жаңа заңдық негіздер жасау қажет болды.

💡 1822–1824 жылдардағы Жарғылар Орта және Кіші жүзде хандық билікті жойып, Ресейдің қазақ өлкесін отарлауына жол ашқан еді. Бірақ отаршылдар қазақ төрелерін, яғни сұлтандарды, жергілікті басқару жүйесінен біржолата ығыстырып шығара алмады. Патшалық билік қазақ даласын басқаруды күшейтудің жаңа жолдарын іздестіре бастады.

Уақыт таспасы

📕 Оқулықта. Ақпарат қорапшасында Транссібір теміржолының құрылысы «1892 жылы басталып, 1893 жылы аяқталды» деп жазылған. Шын мәнінде бұл ұзақ құрылыс 1891–1916 жылдары жүрді, ал Батыс Сібір бөліктері 1890-жылдардың ортасында ғана салынып бітті. Оқулықтағы даталарды сынаққа дайындалғанда сол күйінде жаттаңдар, бірақ шындығы басқаша екенін біліп жүріңдер.

Жаңа құрылым: әскери баспалдақ

1867–1868 жылдардағы реформалар бойынша енгізілген әкімшілік басқару жүйесі әскери сипат алды. Қазақ даласында үш генерал-губернаторлық құрылды: Түркістан, Орынбор және Батыс Сібір. Оны қолына әскери және азаматтық билікті топтастырған генерал-губернатор басқарды. Түркістан генерал-губернаторлығы басшысының көрші мемлекеттермен тікелей келіссөздер жүргізу құқығы болды.

Әрбір генерал-губернаторлық облыстарға бөлінді. Орынбор генерал-губернаторлығына Орал және Торғай облыстары, Батыс Сібірге Ақмола және Семей облыстары, Түркістанға Жетісу және Сырдария облыстары кірді. Бұрынғы Бөкей хандығының аумағы 1872 жылы Астрахан губерниясының құрамына, ал Маңғышлақ приставтығы 1870 жылы Кавказ әскери округінен бөлініп, кейінірек Закаспий округінің құрамына енді. Оқулықтағы 111-беттегі «XIX ғасырдың соңындағы Қазақстан аумағының әкімшілік бөлінісі» картасында осының бәрі түспен боялған.

Төменде қалай басқарды: облыс, уезд, болыс, ауыл

Облыстық әкімшіліктің басында әскери губернатор тұрды, оның қолында әскери және әкімшілік билік болды.

💡 Ойлан. Оқулық сұрайды: неліктен Жетісу және Сырдария облыстарының губернаторлары басқа облыс губернаторларынан ерекшелендірілді? Жауабын 33–34-параграфтардың мәтінінен және картадан іздеп көр: бұл облыстар Түркістан генерал-губернаторлығына кірген, ал оның басшысына шет аймақтармен тікелей келіссөз жүргізу құқығы берілген еді.

Төменгі бөліністер «аумақ бойынша» құрылды:

• уезд болыстарға бөлінді;
• болыс ауылдарға жіктелді;
• әрбір ауыл 100–200 үйден тұрды, ал болыстарға 1000–2000, кейде 3000 үй кірді.

Мұндай тәртіп Қазақстанды отарлауды жеделдете түсті. Болыс меңгерушісі және ауыл старшыны қызметіне сайлау әрбір үш жылда жергілікті жиналыстарда шешілді. Болыс меңгерушілері және оған кандидаттар әскери губернатор тарапынан бекітілді, ал ауыл старшындары және оған кандидаттар уезд басшыларының шешімімен рұқсат алды. Сырдария облысындағы отырықшы ауылдарда әкімшілік билік пен полицияға басшылықты ақсақалдар жүргізді. Әрбір үлкен ауылды белгілі бір ақсақал басқарды.

Сот жүйесі: бақылаудағы би

Қазақ жерін отарлаудың негізгі элементі — 1867–1868 жылдардағы реформалар бойынша жасалған сот органдары. Қазақ жеріндегі сот органдары әкімшіліктің құрамдас бөлігі болып, оған тікелей бағынды. Мысалы, сот бөлімі облыстық басқарманың құрамдас бөлімі болды. Сот ісіндегі ең төменгі шешімді уезд судьялары шығаратын болды. Оларды Әділет министрі тағайындады.

Билер сотын сақтады, бірақ империя ережесімен: үш сатылы болды. Алғашқы саты — жеке билер соты, екінші саты — билердің болыстық жиыны (съезі), ал үшінші саты билердің төтенше жиыны болып табылды. Билерді болыс басшылары 3 жылға сайлайтын болды. Сырдария облысында ол қазылар соты деп аталды.

🌟 Оқулықтағы суретте — Н. Гродековтің архивінен алынған Билер соты (1889 ж., Сырдария өлкесі). Солдан оңға қарай: талапкер, би А. Торғаев, би Ш. Іскенов, би Ш. Торғаев, жауапкер. Дала әділдігі осылай көрінген.

Жер: басты мәселе

Қазақ даласындағы патша өкіметінің аграрлық және қоныстандыру саясатының басты мақсаты — қазақтар иемденіп отырған рулық қауым меншігіндегі жерлерді біртіндеп тартып алу болды. Жүріс мынадай:

1. 1867 жылы қазақ даласын басқаруға байланысты қағиданы жасау үшін комиссия жерді мемлекеттік меншікке жатқыза бастады.
2. 1868 жылы 21 қазанда жарық көрген «Басқару туралы уақытша ережеде» көшпелі қазақтар мекендейтін жерлер мемлекеттік меншікке жататындығы және қазақтар қауымдастығына пайдалануға берілетіндігі атап көрсетілді. Барлық жер қыстау және жайлау болып екіге бөлінді.
3. 1891 жылы 25 наурызда жарық көрген «Ақмола, Семей, Жетісу, Орал және Торғай облыстарын басқару туралы ережеде» жерді мемлекеттік меншік деп жариялау арқылы патшалық Ресей қазақ жерін түгелдей отарлау құқына ие болды. Ережеге сәйкес жерді күштеп тартып алуға заңдық негіз қаланды. Онда «Мал жайылымы алып жатқан жерлер, сонымен қатар жер қойнауы мен ормандар да мемлекеттің меншігі» деп танылды.

📌 Қазақ үшін мұндағы басты сөз — «мемлекеттік»: ұрпақтар бойы мал жайған жер заң жүзінде рулардың ортақ жері болудан қалды.

Енді жергілікті басшылық қазақтардың қарауындағы жерлерді Ресейдің орталық өңірлерінен келіп қоныстанатын келімсектерге бөліп беруге құқылы болды.

Қоныстанушылар және Щербина

XIX ғасырдың 60-жылдарында Ресейде басыбайлылық құқық жойылуы орыс шаруаларының өз бетінше қоныстануына алып келді.

💡 Ізден. «Басыбайлылық құқық» дегеніміз не? Жауабын осы сабақтың «Ой қозғау» бөлімінен қара.

1868 жылдан 1880 жылға дейінгі аралықта Қазақстан даласы Ресейдің отарлау саясатындағы негізгі бағытқа айналды. XIX ғасырдың 80-жылдарынан бастап Еуропада басталған аграрлық дағдарыс Ресейге де аяқ басып, елде жаппай аштық басталды. Бұл Ресейдің Еуропалық аудандарынан шаруалардың көшуінің жаңа толқынын туғызды. Отаршыл билік 1889 жылдың 13 шілдесінде арнайы заң шығарып, қоныстанушыларды ерікті түрде орналастыру туралы шешім қабылдады. Енді далалық өлкеде, әсіресе Ақмола, Семей және Жетісу облыстарында, қоныстанушылардың келуіне рұқсат етіліп, оларға арнап жер бөліктері даярлана бастады. 1889 жылы жарық көрген осы заң қазақ жерін Ресей келімсектерінің қоныстануына ашық өлкеге айналдырды. Мұның өзі қазақ даласына келімсектердің үздіксіз ағылып келуіне әкелді.

XIX ғасырдың соңына қарай орыс империясының Азиялық аймағындағы далалық өңірлерге қоныс аудару Ресейдің өзіндегі көші-қоннан әлдеқайда жоғары деңгейге жетті. Мұның өзі 1891–1892 жылдары орын алған ашаршылықтан және Сібір теміржолының Батыс бөлімшелерін салудың 1893 жылы аяқталуынан кейін өрши түскен. Транссібір теміржолының құрылысы Қазақстанның солтүстік өңірін басып өтті, ал бұл қазақтардың 4,2 миллион десятина жерін қосымша тартып алуға жол берді.

Щербина экспедициясы (1896–1903). 1894 жылы II Николай патша Ақмола және Семей облыстарындағы көшпелі халықтың пайдалануындағы бос жерлердің көлемін анықтау туралы арнайы нұсқау берді. Осындай мақсатпен земство статистигі Ф. А. Щербина бастаған экспедиция далалық облыстарды зерттеуге шықты. Құрамына қазақ зиялыларынан Ә. Бөкейхан, М. Бекетаев, Ұ. Бизанов, Т. Жалмұхаметов, И. Жақсылықов, Т. Есенқұлов т.б. кірді.

1896–1903 жылдар аралығындағы кезеңде бұл экспедиция Ақмола, Семей, Торғай облыстарындағы 12 уездің статистикалық сипаттамаларын жасап шығарды және мұндағы қазақ шаруашылықтары туралы бағалы мәліметтер жинады. Үкімет бұл экспедицияның алдына мүмкін болғанынша жергілікті халықтан тартып алу үшін көп жерді анықтауды және олардың егіншілікпен айналысуға жарамдылығын айқындауды тапсырды. Бұл үшін әртүрлі далалық аймақтардағы қазақтардың жерді пайдалану нормаларын белгілеу қажет еді. Ал мұның өзі бос қалған жерлерді қоныстанушылар қорына жинақтауға мүмкіндік беретін. Нәтижесінде қазақ даласы жаппай отарлаудың негізгі аймағы ретінде Ресей билеушілерінің басты нысанына айналды.

💡 Барлық шенеунік бірдей солай ойламады. Жоғарғы әкімшіліктің бір бөлігі көшпелі шаруашылық «артта қалушылықтан» емес, климат пен табиғаттан туындайды және құнарсыз жерге көшпелілік жарайды деп есептеді.

🌟 Сол кезеңнен не қалғанын біл: Орынбор, Семей, Верный (Алматы), Омбы қалаларындағы ескі губерниялық басқарма ғимараттары мен мұражайлар. Онда сол заманның құжаттарын көруге болады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Егер сенің жайылымыңды кенеттен біреудікі деп жарияласа, өзіңді қалай сезінер едің?» Бұл реформаның көшпелі шаруашылыққа неге бұлай ауыр тигенін түсінуге көмектеседі. Баға беруге асықпаңыз: бала мәтіндегі фактілерге сүйенсін.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Орта жүзден басталу себебі неде? Оқулық мұны ойлануға қалдырады. Ресейге Орта жүз Сібір шебіне жақын болды, соған сәйкес хандық билік алдымен осында жойылды (сабақ мәтінінде нақты жауабы жоқ, бұл жалпы мәліметке сүйенген жауап).
• 1822 және 1824 жылғы реформалардың мақсаты мен нәтижесі қандай болды? Мақсаты — қазақ даласын басқаруды ресейлік жүйеге бағындыру; нәтижесінде Орта және Кіші жүзде хандық басқару жойылып, Ресейдің қазақ өлкесін отарлауына жол ашылды. Хандық жүйе тек Бөкей Ордасында сақталды, ал қазақ төрелерін (сұлтандарды) басқару жүйесінен біржолата ығыстыру мүмкін болмады.
• Неліктен Жетісу және Сырдария облыстарының губернаторлары басқа облыс губернаторларынан ерекшелендірілді? Бұл облыстар Түркістан генерал-губернаторлығына кірді, ал оның басшысына көрші мемлекеттермен тікелей келіссөз жүргізу құқығы берілді (оқулық мәтінінде тікелей жауап жоқ).
• «Басыбайлылық құқық» дегеніміз не? Помещиктің шаруаның басына, еңбегіне және мүлкіне билік жүргізуі. 1860-жылдары ол жойылып, шаруалар өз бетінше қоныстана бастады.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

1822 және 1867–1868 жылдардағы реформалардың ерекшеліктерін көрсететін кестені толтырыңдар.

Қалай ойлаймыз. 1822 жылы хандық билікке не болғанын еске түсір. 1867–1868 жылдар үшін схемамен жүр: басқару, сот, жер.

Жауап үлгісі.

Жауабы: 1822 жылғы реформа хандық билікті жойды, бірақ бұрынғы басқару қабаттарын сақтады; 1867–1868 жылдардағы реформалар қатал әскери-аумақтық жүйе құрып, сотты әкімшілікке бағындырды және жерді мемлекеттік меншік деп жариялады.

№ 2

Ережелердің мазмұнынан патшалық Ресейдің отаршылдық пиғылын анықтайтын, еуропалық келімсектердің және қазақ көшпелілерінің мүдделеріндегі айырмашылықтарды салыстырмалы түрде көрсететін кесте құрастырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Үш тараптың не қалағанын ойла. Үкімет шикізат пен бақылауды, келімсектер жерді, көшпелілер жайылымды сақтағысы келді.

Жауап үлгісі.

Жауабы: үкіметтің (шикізат, билік, жер), келімсектердің (жер, аштықтан құтылу) және көшпелілердің (жайылым, дәстүрлі тұрмыс) мүдделері сәйкес келмеді, бұл қақтығыстарды туғызды.

№ 3

1867–1868 жылдардағы реформалардың Қазақстан жеріндегі кейінгі зардаптарын қысқаша тезис түрінде жазып көрсетіңдер.

Қалай ойлаймыз. Басқару, сот, жер, халық тақырыптары бойынша 5–7 зардапты жаз. Әр тезис — бір ой.

Жауап үлгісі.

1. Бүкіл аумақ үш генерал-губернаторлыққа бөлініп, басқару әскери сипат алды.
2. Бұрынғы тәртіп әлсіреді: төрелер мен рулық басқарушылардың билігі әлсіреп, империя сүйенетін сайланбалы болыс шенеуніктері пайда болды.
3. Сот әкімшілікке тәуелді болды; билер соты сақталды, бірақ бақылауда.
4. Жер мемлекеттік меншік болып жарияланды; қыстау мен жайлау бекітілді, ал 1891 жылғы ереже «артық» телімдерді тартып алуға мүмкіндік берді.
5. Қоныстанушылар қазақ жеріне қол жеткізді, қақтығыстар көбейді.
6. Көшпелі шаруашылық тарылды: жайылымдар қысқарып, тұрмыс өзгере бастады.
7. Кейін бұл жергілікті халықтың наразылығын туғызды.

Жауабы: реформалар отарлауды күшейтті, басқару мен сотты әкімшілікке бағындырды және қазақтарды жерге құқығынан айырды.

Жадынама

• Даталар: 1822–1824; 1867; 1868; 1869; 1889; 1891; 1892–1893; 1894; 1896–1903.
• Есімдер: II Александр, II Николай, Ф. А. Щербина, Ә. Бөкейхан.
• Орындар: Орынбор, Семей, Сырдария және Жетісу облыстары, Закаспий округі, Астрахан губерниясы, Маңғышлақ приставтығы.
• Терминдер: генерал-губернатор, әскери губернатор, болыс, ақсақал, қазылар соты, қыстау, жайлау, қоныстанушылар қоры.

Шағын тест