Капитализм деген не?

Шаруашылық нарыққа, жалдамалы еңбекке және жеке меншікке негізделген құрылыс.

Ресейдің қол астына алдымен Кіші жүз енсе де, патша өкіметі неге Орта жүзге бірінші болып ережелер енгізді?

Орта жүзде хандық билік бұрын жойылып, ұқсас басқару 1820–1840 жылдары қалыптасқан еді, сондықтан реформа жеңіл өтті; Кіші жүзде хандық құрылыстың қалдықтары мен дербестік көбірек сақталды.

Маңғыстаудағы көтерілістің себебі не болды?

Рукиннің салықты жедел төлеу талабы және көшіп келе жатқан қазақтарға кедергі жасауы.

§§ 35–36. 1860–1870 жылдардағы азаттық күрес

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). V бөлім: Қазақстан Ресей империясының құрамында. 114–120-беттер.

Нені үйренесің

1867–1868 жылдардағы «Уақытша ереженің» неге наразылық тудырғанын түсіндіруді.
Орал және Торғай облыстарындағы қазақтардың көтерілісі (1868–1869) туралы айтуды.
Маңғыстаудағы көтеріліс (1870): себебі, барысы, нәтижесі туралы әңгімелеуді.
Көтеріліс басшыларын атауды: Досан Тәжиев, Иса Тіленбаев, Құловтар ағайындылары.
Хиуа қандай рөл атқарғанын және көмек неге келмегенін түсіндіруді.

Ой қозғау

Капитализм деген не? Шаруашылықтың нарыққа, сатып алу-сатуға, жалдамалы еңбекке және пайдаға негізделуі. Феодализмде адам билік пен жер иелеріне тәуелді болды, шаруашылық көбіне натуралды еді.
«Уақытша ереже» дегеніміз не? 1867–1868 жылдардағы басқару реформасы: өлке облыстарға бөлінді, билік рудан гөрі аумаққа байланысты болды (33–34-параграфтарды қара).
«XIX ғасыр» дегеніміз не? 1801–1900 жылдар. Біздің оқиғалар 1860–1870 жылдары болды, яғни шамамен 150 жыл бұрын.
Адай кім? Кіші жүздің адай руынан шыққан қазақ: олар Маңғыстау мен Үстірт даласын мекендеді (Қазақстанның батысы).

Тақырыпты талдаймыз

Көтерілістер неге басталды

Ресейде капитализм дамып, оның қазақ даласына да ықпалы тиді. Қазақ ауылына нарықтық қатынастар кірді. Оқулық бойынша, алдыңғы қатарлы капиталистік қатынастардың қазақ ауылдарына енуі жағымды құбылыстарды ала келді. Бірақ Ресей капитализмі әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан қазақ даласын қанауды да жолға қойды. Капитализмнің нарықтық элементтері мен ру-тайпалық қарым-қатынастар сәйкес келмей, қайшылыққа түсті.

Оның үстіне Ресей енгізген «Уақытша ереже» елді рулық-тайпалық негізде емес, аумақтық принцип бойынша басқаруға алды. Мұның өзі 1868–1870 жылдары қазақтардың жаңа көтерілістерін туғызды.

📌 Басты айырмашылық: Орта жүзде «Уақытша ереже» қарсылыққа ұшыраған жоқ, ал наразылық негізінен Кіші жүзде шықты.

Неліктен? Орта жүзде «Уақытша қағиданы» енгізу 1820–1840 жылдары хандық билік таратылған соң қолға алынған еді. Ал Кіші жүзде отаршыл жүйе хандық құрылыстың қалдықтарын сақтап, қазақ даласын сұлтандар арқылы басқармақ болды. Мұндай жағдайда патша өкіметінің жоғарыдан түсірілген заңы — «Уақытша ереженің» қазақтардан мүлде алыс болғанын, оған тіпті патша өкіметіне адал және отаршыл биліктің ықпалына түскен қазақ ауқаттыларының да қатыстырылмағанын айта кеткен жөн.

💡 Ойлан. Ресейдің қол астына алдымен Кіші жүз енгеніне қарамастан, патша өкіметі неліктен Орта жүзге бірінші болып ережелер мен жарлықтарды енгізді? Жоғарыдағы мәтінге сүйен: Орта жүзде хандық билік бұрын жойылып, жаңа тәртіпке дайын болатын, ал Кіші жүзде көбірек дербестік пен ескі құрылым сақталған еді.

Орал және Торғай облыстары (1868–1869)

Бұл өңірде көтеріліс 1868 жылдың қарашасының соңына қарай, патша «Уақытша ережені» жариялаған бетте-ақ басталды. Көтерілістер қарулы қарсылыққа ұласты. Көтерілісті басып тастауға ұмтылған шағын казак әскері көтерілісшілерді тоқтата алмады. Бірақ 1869 жылы наурыз айының басынан бастап отаршылдар көтерілісті басуға қажетті арнайы отрядтар жасақтай бастады. Орынбордан шыққан осындай 200 адамдық жазалаушы отряды Жем ауданындағы көтерілісшілерді талқандамақ болды. Алайда олар Қобда және Елек өзендерінің бойында көтерілісші қазақтардың шабуылдарына тап болып, батыл қимылдай алмай, кейін қайтуға мәжбүр болды.

1869 жылдың мамыр айында 150 қазақ қатысқан көтерілісшілердің келесі бір шабуылы осы жылдың мамыр айында Орал облысында да орын алды. Біртіндеп көтеріліс Орал облысының солтүстік аудандарын кеңінен қамти бастады. Оған табын, шекті рулары белсене қатысты. Бұлар бұрынғы халық наразылығына қатысқандар еді. Көтерілісші қазақтар әсіресе орыстардың «Уақытша ережесін» қабылдаған қазақ ауылына жаулық көзқарас танытты. Көтерілісшілердің осындай 50 адамнан тұратын қарулы тобы 1869 жылы мамыр айында қазақ ауылдарын ойрандады және жылқыларын айдап кетті.

1869 жылдың шілде айында Ойыл өзенінің бойындағы Жамансай деген жерде шешуші шайқас орын алып, көтерілісшілер күйрей жеңілді. 500-ге жуық көтеріліске қатысушылар айдауға жіберілді немесе өлім жазасына кесілді. Ал жергілікті қазақ тұрғындарына казактар мен қоныс аударушыларға келтірген шығынды өтеу міндеттелді.

💡 Іздену. Хиуа хандығы қандай аймақта орналасқан еді? Картадан Арал теңізін тауып, оның оңтүстігін қара: Хиуа Әмудария өзенінің төменгі ағысында, Хорезм оазисінде орналасқан.

Оқулықтағы картада (118-бет) сол жақта Каспий теңізі, төменде Арал теңізі. Орынбордан және Калмыков бекінісінен жазалаушы күштердің қимыл бағыты көрсеткілермен Ембі мен Торғай аралығындағы аудандарға созылады. Ұрыс болған жерлер қызыл крестпен белгіленген: Ембі маңында және Маңғыстауда. Төменде Каспий жағасында Александров форты, ал одан Хиуаға қарай адайлардың шегіну бағыты (1870 жылдың желтоқсаны) көрсетілген.

Хиуа көтерілістің көлеңкесінде

XIX ғасырдың 60-жылдарына дейін Хиуа өкіметі мен Ресей екі жаққа да тиімді сауда қатынастарын орнықтырған еді. Ресейдің Қазақстанның оңтүстігі мен Ташкентті күшпен басып алуы Хиуаның Ресейге деген көзқарасын күрт өзгертті. Енді Хиуа Ресейді өзінің жауы ретінде қабылдап, Орал облысының оңтүстік аудандарында көшіп жүрген қазақтарды Ресейге қарсы айдап сала бастады.

Хиуа ханы Ресейдің жүргізіп жатқан реформасына қазақ руларын қарсы қою үшін олардың арасында үгіт-насихат жұмысын жандандырды. Хиуалықтар мұнымен де шектелмей, қазақтар көтерілген жағдайда оларды әскери тұрғыдан қолдауды ойластыра бастады. Қазақ даласындағы көтерілісшілерді басқарған сұлтан Ханғали Арысланов, би Дәуіт Асауылов, Әзберген Мұңайтпасов және тағы басқалар хиуалықтармен келіссөздер жүргізіп, олардың қолдауына ие болды. Мұның өзі патшалық Ресейдің Маңғыстау аймағында ғана емес, Хиуа хандығы жерінде де әскери қимылдарды күшейтуіне алып келді.

Маңғыстау: адайлар приставқа қарсы

Маңғыстауда «Уақытша ереже» тек 1870 жылы ғана енгізіле бастады. Өйткені патша өкіметі адай руының отаршылдықты қабылдамайтын батылдығынан қатты қаймығып, реформа енгізуге қолайлы жағдайды күтті. Бұл кезде Маңғыстау аймағында адайлардың 20 мың түтін халқы көшіп-қонып жүрді. Алайда Маңғышлақтың приставы подполковник Н. М. Рукин ешқандай кедергілерді ескермей, адайлардан түтін басына салынатын салықты жедел төлеуді талап етті.

1870 жылы 15 наурызда Н. М. Рукин казак отряды мен жергілікті жасағын басқарып, Құрып жайлауына келеді. Онда ол көшіп келіп жатқан қазақтарға кедергі жасамақ болды. Мұның өзі қазақтардың ашу-ызасын туғызып, Н. М. Рукинге қарсы көтеріліске шығуға мәжбүр етті. Олар Бозащыда әйгілі батыр Досан Тәжиевтің және Иса Тіленбаевтың бастауымен жазалаушыларға қарсылық көрсетуге аттанды. Ұманкөл жайлауындағы Ұсақ құдығының бойында көтерілісшілер жазалаушылармен бетпе-бет кездесті.

💡 Ойлан. Маңғыстау өңірінде жергілікті халық үшін даладағы құдықтар неліктен аса маңызды болды? Мұнда шөл дала мен тұщы судың тапшылығы бар: құдық мал мен адамның тіршілігі, көш жолы деген сөз. Сондықтан құдық басындағы кездесу сөзсіз шешуші еді.

Көтерілісшілердің қоршауында қалып, қиын жағдайға тап болған Н. М. Рукин өзін-өзі атып өлтірді. Командирдің қазасы және қақтығыс кезінде 20 жазалаушы әскердің қаза болуы көтерілісшілердің рухын көтерді. Жазалаушыларды қоршауға алған адайлардың басшысы Иса Тіленбаев алғаш жазалаушылармен келіссөздер жүргізді. Алайда көшпелілерді өздерінің бірбеткейлігімен ықтырып аламыз деп ойлаған жазалаушылар қатты қателесіп, ақыры күйрей жеңілді.

Адайлардың жазалаушылардың тұрақты әскерін талқандауы бүкіл адай даласына жайылып, көтерілісшілердің рухын көтерді. Порт-Александров слободкасының балық кәсіпшілігіндегі және Николаев станицасындағы жұмысшылар балықшы қайықтарын басып алды. Осыны пайдаланған адай даласындағы қазақтар сәуір айының басында Николаев станицасына, Александров фортына шабуыл ұйымдастырды. Алайда олар жеңіліп қалды.

🌟 Иса мен Досан батырларға арналған ескерткіш Ақтау қаласында тұр: екі салт атты, біреуі қылыш, екіншісі найза ұстаған, қызыл тұғырда.

Жазалаушылар және Хиуаға кету

Патша отаршылдары Кавказдан қосымша әскери күш алдырып, әскери басымдыққа ие болды. Осындай күш тең емес жағдайға тап болған көтерілісшілер Үстірттің адам бармайтын аудандарына шегініп кетті. Жазалаушылар граф П. И. Кутайсовтың бастауымен адайлардың көшу жолдарын аңдыды. Осылайша ол адайларды тәубесіне келтірмек болды. Бұл үшін жазалаушылар Маңғыстаудың Бескаты және Сағым деп аталатын жайлауларында бірнеше рота атты әскер және зеңбіректер топтастырып, адайлардың жолын бөгемек болды.

Көтерілісшілер Хиуа ханынан көмек сұрады. Ол 6 мың адамнан тұратын әскери жасағын адайларды қолдауға аттандырды. Алайда олардың бұл қозғалысы көтеріліс барысында шешуші рөл атқара қойған жоқ. Сонымен бірге хиуалықтар көтерілісшілер арасында да өздерінің үгітшілерін жіберіп, жазалаушы орыстардың қазақтарды күштеп христиан дініне енгізетіндігі туралы әңгіме таратып, көтерілісшілердің жазалаушыларға қарсы өшігуін арттыра түспек болды. Алайда өздерін ислам дінінің тазалығын сақтаушылар ретінде көрсетіп отырған хиуалықтардың өздері адайларды талай рет тонаған болатын. Сондықтан да бұл үгіттің көтерілісте шешуші рөл атқармағаны байқалды. Оның үстіне, көтерілісшілер Хиуаның Ресей тәрізді ірі және қуатты әскери державамен жанжалға баруға батылдықтары жететініне де күмәнданды.

💡 Ойлан. Діні бір, мәдениеті жақын хиуалықтар неге қазақтарды қолдауда әлсіздік танытты? Оқулық мәтіні бойынша: олар нақты көмек көрсетпеді, тіпті адайларды өздері тонады, ал Ресей сияқты алып державамен соғысуға батылдары бармады.

Жазалаушылар граф П. И. Кутайсовтың жетекшілігімен Александров форты айналасындағы көтерілісшілердің негізгі топтарын талқандауға тырысты. Өйткені 1869 жылдың күз айында Александров фортының жұмысшыларын Ембі даласында патшаның жазалаушы отрядтары тұтқынға алған адайлар қолдады. Мұның өзі көтерілісшілер санын арттырып, 1870 жылы 10 000 адамға жетті. Көтерілісшілер Александров фортына және Николаев станицасына шабуыл жасады. Осында олар форттың маягын өртеп жіберді және Нижнее деп аталатын бекіністі талқандады. Алайда күш тең емес еді. Екі ротадан тұратын және зеңбіректен қаруланған жазалаушылар күші көтерілісшілерден басым болды. Патша отряды көтерілісшілерді зеңбірек оғының астына алып, шегінуге мәжбүр етті. Көтерілісшілер ерліктеріне қарамастан жеңіліске ұшырады.

Сондықтан да 1870 жылы желтоқсан айында көтеріліс басшылары Досан Тәжиев, Ержан, Ертімбет Құловтар, Иса Тіленбаев және т.б. серіктері, барлығы 3 мыңдай түтін, патша жазалаушыларының соққысынан қаймығып, Хиуа хандығының аймағына көшіп кетуге мәжбүр болды.

Бәрі немен аяқталды

Осылайша көтерілісшілердің едәуір бөлігі өздерінен әлдеқайда аз жазалаушы отрядтарына қарсы тұра алмай, олардың халық көтерілісінің негізгі ошақтарын талқандауына мүмкіндік берді. Руаралық кикілжіңдер көтерілісшілердің қатарына іріткі салып, олардың әскери іс-қимылдарға тұрақты да белсенді қатысуына кедергі келтірді. Бұларға қарағанда жазалаушылардың тұрақты да үйретілген әскері әлдеқайда мықты болып шықты. Көтеріліс басшылары көтерілісті басқаруда тұрақтылық таныта алмады.

📌 Қорытынды. Адайлардың көтерілісі оқшау аймақта болғанымен, оның географиялық шеңбері айтарлықтай кең болды: ол біртіндеп Қазақстанның батысын түгелдей және солтүстігінің бір бөлігін қамтыды. Мұның өзі қазақтардың жаңа ұрпағын азаттық үшін күреске жігерлендіріп, ата-бабаның ерлік дәстүрінің негізінде тәрбиелеуге мүмкіндіктер берді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Тақырып ауыр: көтеріліс жеңілді, көтерілісшілердің бір бөлігі туған жерін тастап кетті. Баладан сұраңыз: көтерілісшілер неге Хиуаға сенді және бұл үміт неге ақталмады (кеңес: Хиуаның өз мүддесі болды, Ресеймен соғысқысы келмеді). Баға беруге асықпаңыз, бала мәтіндегі фактілерге сүйенсін.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

Капитализм деген не? Шаруашылық нарыққа, жалдамалы еңбекке және жеке меншікке негізделген құрылыс.
Ресейдің қол астына алдымен Кіші жүз енсе де, патша өкіметі неге Орта жүзге бірінші болып ережелер енгізді? Орта жүзде хандық билік бұрын жойылып, ұқсас басқару 1820–1840 жылдары қалыптасқан еді, сондықтан реформа жеңіл өтті; Кіші жүзде хандық құрылыстың қалдықтары мен дербестік көбірек сақталды.
Хиуа хандығы қандай аймақта орналасқан еді? Әмудария өзенінің төменгі ағысында, Арал теңізінің оңтүстігінде (Хорезм оазисінде).
Маңғыстауда жергілікті халық үшін даладағы құдықтар неліктен аса маңызды болды? Шөлді өңірде құдық — су көзі, мал мен адам тіршілігінің, көш жолының тірегі.
Діні бір, мәдениеті жақын хиуалықтар неге қазақтарды қолдауда әлсіздік танытты? Нақты көмек бермеді, адайларды тонады, ал Ресей сияқты ірі державамен жанжалға баруға батылдары жетпеді.
Маңғыстаудағы көтерілістің себебі не болды? Рукиннің салықты жедел төлеу талабы және көшіп келе жатқан қазақтарға кедергі жасауы.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Орал, Торғай облыстарындағы, Маңғыстаудағы көтерілістер болған аймақтарды QR-кодтағы карта арқылы көрсетіңдер.

Қалай ойлаймыз. Бағдар тап: Орал, Ембі, Каспий, Арал теңізі.

Шешуі.

Орал облысы: батыста, Жайық бойында; Орал қаласы (бүгін — Батыс Қазақстан облысы). Көтеріліс өңірі: Қобда, Елек, Жем бойы, Ембі.
Торғай облысы: солтүстікте, Торғай өзенінің бойында (бүгін — Қостанай және Ақтөбе облыстары). Жамансай шайқасы: Ойыл өзені, Ақтөбе облысы.
Маңғыстау: Каспийдің шығысындағы түбек, Александров форты (бүгін — Форт-Шевченко қаласы), оның шығысында Үстірт (бүгін — Маңғыстау облысы). Ақтау қаласында Тәжиев пен Тіленбаевқа арналған ескерткіш бар.

Жауабы: Орал мен Ембі батыста, Торғай солтүстікте, Маңғыстау Каспий жағасында.

№ 2

Орал, Торғай облыстарына, Маңғыстау аймағына байланысты Ресей империясының, Хиуа және Бұхара хандықтарының ұстанымдарын анықтай түсетін кесте жасаңдар.

Қалай ойлаймыз. Хиуа мен Ресей туралы мәтінде көп айтылған, ал Бұхара туралы ештеңе жоқ.

Жауап үлгісі.

Ресей империясының ұстанымы	Хиуа хандығының ұстанымы	Бұхара әміршілігінің ұстанымы
«Уақытша ережені» енгізеді, жазалаушы отрядтар жібереді (Орынбордан, Кутайсов), Кавказдан қосымша күш алдырады, көтерілісті басады, шығынды өтетеді	Ресейді жау санап, қазақ руларын реформаға қарсы айдайды, үгіт жүргізеді, көтерілісшілерді қолдауға уәде етіп 6 мың жасақ жібереді, бірақ нақты көмек бермейді; үгітшілері христиандандыру туралы өсек таратады, ал өздері адайларды тонайды; кеткендерді қабылдайды	Оқулық мәтінінде аталмаған: тікелей қатысқаны байқалмайды

Жауабы: Ресей күшпен басты; Хиуа көмек уәде етті, бірақ бермеді; Бұхара туралы мәтінде ештеңе айтылмаған.

№ 3

Оқулық мәтінін пайдаланып, Маңғыстаудағы адайлар көтерілісінің негізгі 3 себебі мен 3 салдарын анықтаңдар. Көтерілістің себеп-салдарын негізге ала отырып, оның тарихи маңызын жазыңдар.

Қалай ойлаймыз. Себептер — көтеріліске дейін болған нәрсе, салдар — одан кейін болғаны.