§ 37. Отарлау саясатының қазақтардың дәстүрлі шаруашылығына тигізген әсері

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). V бөлім: Қазақстан Ресей империясының құрамында. 120–123-беттер.

Нені үйренесің

• Патша өкіметінің жер саясаты XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында қазақтардың өмірін қалай өзгерткенін түсіндіруді.
• Көшпелілерден қандай жерлер және қанша жер тартып алынғанын атауды.
• Отырықшылық пен егіншілікке көшу неге оңай болмағанын түсіндіруді.
• Отарлау саясатының әсері туралы қорытындыларды айтуды.
• Қазақтар, ұйғырлар, дүнгендер, орыстар мен украиндар немен айналысқанын салыстыруды.

Ой қозғау

• Көшпелі малшаруашылығы дегеніміз не? Адамдар отбасымен және малымен маусымға қарай жайылымнан жайылымға көшіп жүретін шаруашылық: қыстау, жайлау.
• Қыстау мен жайлау деген не? Қыстау — мал мен отбасы қыс өткізетін жер. Жайлау — жазғы жайылым, көбіне салқын тау етегінде.
• «XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басы» дегеніміз не? Шамамен 1850–1910 жылдар, яғни 100–170 жыл бұрын.
• Отарлау деген не? Өзге елдің жерін басып алып, қоныстану, оның байлығын пайдалану және халқын бағындыру (19–20-параграфтарды қара).
• Десятина деген не? Бұрынғы орыс жер өлшемі, гектардан сәл артық (1 десятина ≈ 1,09 га).

Тақырыпты талдаймыз

Ең жақсы жерлер қайда кетті

XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың басында патша өкіметінің Қазақстандағы жер саясаты өлкенің жерін мемлекеттік меншікке қаратып, қазақ көшпелілерінің ең құнарлы аймақтарын тартып алуға бағытталды.

Столыпин реформасынан кейінгі қазақ жеріне келімсектерді жаппай қоныстандыру әсіресе Солтүстік, Шығыс және Оңтүстік-Шығыс Қазақстан аймақтарында кеңінен жүргізіліп, бұл жерлердегі егіншаруашылығын дамытуға қолайлы жерлердің көбі көшпелілерден тартып алынды.

Қай жерде: Батыс Сібір жазығы, Алтай, Тарбағатай, Жоңғар, Іле, Қырғыз Алатауының бөктеріндегі жерлер.

💡 14 миллион десятина — 15 миллион гектардан астам: қазіргі Венгрия аумағынан едәуір көп.

Мұның қазақтарға әкелгені

Көшпелі қазақтардан жерді тартып алып, оған Ресейдің еуропалық губерниясынан шаруаларды қоныстандыру кең көлемде жүзеге асырылды. Ұйғырлар мен дүнгендердің қоныстануы және жерді жалға беру кеңінен енгізілуі қазақтардың жерден айырылуына алып келді. Қазақтар жайылымдардың, қыстаулар мен жайлаулардың үлкен бөлігінен айырылды. Бұл қазақ халқының егіншаруашылығымен айналысуының алғышарттарын да жойып жіберді.

Бірақ қазақтар не себепті егіншілікке қиын көшті?

• Қолайсыз табиғи жағдайлар да қазақ халқының жерге жаппай орналасуына мүмкіндік бере қойған жоқ.
• Материалдық және әлеуметтік ынталандыру да болмады.
• Ғасырлар бойы дәстүрлі малшаруашылығы қалыптасқан қазақтар егіншілікке және отырықшы өмірге қызықпауға дағдыланған болатын. Қазақ көшпелілері киіз үйде тұрмайтын қолөнершілерді, саудагерлерді, егіншілікпен айналысатын шаруаларды жат санады. Сондықтан олар өздерінің қалыптасқан көшпелі өмірін отырықшы өмірге айырбастауға дайын емес еді.
• Рулық-тайпалық тұрғыда жерді иемденуде ғасырлар бойы қалыптасқан дағдыларынан бас тарту қазақтарға өте қиын болды.
• Қазақтардың жерге орналасуына және егіншілікпен айналысуына патша үкіметінің отарлық реформалары да кедергі жасады.

⚠️ Жиі қателесетін жер. Қазақтар егіншілікпен мүлде айналысқысы келмеді деп ойлау қате. Шын мәнінде бұл үдеріс басталып қойған еді, оған табиғат та, жерді тартып алу да кедергі болды.

📌 Қазақ көшпелілерінде рулық негізде жерді пайдалану тәртібінің сақталуы да отырықшылыққа көшуді қиындатты.

Қорытындылар

Оқулықтың қорапшаларында төмендегі ойлар айтылады.

1. Патша өкіметі қазақ жерінде орыс-қазақ келімсектері есебінен отырықшы диқандар санының арта түсуін қолдайтын шараларды жүзеге асырды.
2. Көшпелі халықтан құнарлы жерлерін тартып алу арқылы қазақтарды ежелгі дәстүрінен айырды.
3. Ресейдің отарлық жүйесіндегі саяси басты бағыт — қазақ көшпелілерін жаппай отырықшыландыру идеясын жүзеге асыру болған. Мұның өзі қазақ өлкесін отарлауды және мемлекеттік әкімшілік әдістермен жоғарыдан билеуді жеңілдете түседі деп есептеген.
4. Көшпелі қазақтарда жерді рулық негізде пайдалану тәртібінің сақталуы отырықшылыққа көшуді қиындатты.

Мұның бәрі патша өкіметіне өлкені отарлауды және әкімшілік басқаруды енгізуді жеңілдетті.

Жаңа шаруашылық түрлері

Ресейдің осындай отарлау жүйесі қазақ жерінде шаруашылықтың жаңа түрлерінің жіктеліп шығуына алып келді. Мысалы, тау етегіндегі аудандарда орыс-қазақтардың және орыс, украин шаруаларының суаруды қажет етпейтін шаруашылықтары өркендей бастады. Ал Оңтүстік-Шығыс Қазақстанда Жоңғар және Іле Алатауының тау етегіндегі өзен жағалауларында ұйғыр келімсектерінің суармалы егіншілігі қолға алына бастады. Сыр бойындағы аймақтарда отырықшы сарттардың (өзбектердің) суармалы егіншілігі қалыптасты.

Сонымен қатар су жетіспейтін, топырағы құнарсыз, климаты құбылмалы аймақтарда көшпелі шаруашылыққа қосымша қазақтардың егіншаруашылығы орын алды. Мұның өзі қазақ көшпелілерінің ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлі малшаруашылығын күйретуге жол ашты. Тіптен егіншілікпен айналысатын шаруашылық түрлерінің өзі белгілі бір дақылды өсіруге бейімделе бастады.

Мысалы, қазақ диқандары тары өсіруге ынталы болса, дүнгендер күріш өсіруге, ұйғырлар жемдік дақылдарды, бидай өнімдерін және бау-бақша дақылдарын өсіруге бейімделді. Ал орыс, украин келімсектері нарықтық бағдарға бейімделген астық өнімдерін өсіруге бағыт ұстады.

Мұның өзі қазақ жеріндегі егіншіліктің үйлесімді дамуына кедергі келтірді. Бәрінен бұрын бұл көшпелі қазақтардың егіншілікке деген ынтасын төмендетті. Тіптен өзен жағасын мекендейтін қазақтар егін егуде елеулі табыстарға жете қойған жоқ.

Орыс және Еуропа келімсектерімен аралас отырған Атбасар уезі, Омбы, Павлодар, Көкшетау, Өскемен, Ақмола, Қарқаралы тәрізді аймақтарда ғана егіншілікпен айналысу қазақтар арасында кеңінен тарала бастады. Мұның өзі артта қалған экстенсивті әдістерге негізделген шаруашылық түрлері еді. Жалпы алғанда, көшпелілердегі егіншілік көлемі 6–7 десятинадан аспайтын еді. Яғни, қазақтардың егіншаруашылығы XIX ғасырдың аяғында дербес шаруашылық түрі және материалдық күнкөріс көзі ретінде көшпелілер өмірінде орныға қойған жоқ. Диқандық кәсіп көшпелі шаруашылықпен айналысатын қазақтар өмірінде көмекші, екінші қатардағы кәсіп түрінде қалып қойды. Жалпы алғанда, қазақ халқы XIX ғасырдың екінші жартысында бұрынғысынша көшпелі өмір сүріп, дәстүрлі малшаруашылығын кәсіп етті.

🌟 Н. Г. Хлудовтың «Салтанатты көш» картинасы мұндай көштің қандай болғанын көрсетеді: түйелер мен салт аттылар керуені, жылқылар мен түйелердің үстінде көк-қызыл кестелі жабулар, жиналған киіз үйдің ағаштары, алдында ақсүйек отбасы, қолында қыран құс. Артында таулар мен қылқан жапырақты орман. Картинаны 121-беттен қара.

🌟 Көшпелі дәстүр бүгін де тірі: жазда көп отбасы жайлауға шығады, ал ұлттық киім мен киіз үйді мұражайларда және Наурыз мерекесінде көруге болады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Балаңыздан отбасының әрдайым көшіп жүрген жерін тартып алды деп елестетіп, не істер еді деп айтуын сұраңыз. Сонда жерден айырылу көшпелілер үшін неліктен соншалықты ауыр болғанын түсіну оңайырақ.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Столыпин реформасы қалай жүргізілді? Үкімет Ресейдің еуропалық бөлігінен шаруаларды Оралдың арғы жағындағы бос жерлерге (Сібір мен Қазақстанға) қоныстандырып, оларға жеңілдіктер берді. Қазақстанда оларға арнап көшпелілерден жер тартып алынды.
• Қазақ даласында не себепті көшпелі малшаруашылығы өркендеген еді? Оған табиғи-климаттық жағдай қалай ықпал етті? Дала кең, шөп үлкен алқапта өседі, бірақ климат күрт континенттік, аяз бен құрғақшылық егіншілікке кедергі. Мал көшіп-қонып жайылғанда оңай азықтанады.
• Қазақтардың ғасырлар бойы отырықшы, диқан халыққа айналуына не кедергі жасады? Табиғи жағдай, ынталандырудың болмауы, көшпелі өмірге дағдылану, рулық жер пайдалану тәртібі және патша үкіметінің отарлық реформалары.
• Оқулық XIX ғасырдың соңына қарай қазақтардағы егіншілікке қандай баға береді? Ол көмекші, екінші қатардағы кәсіп болып қалды, ал қазақтар негізінен көшпелі халық болды.
• Суармалы егіншілікті кім дамытты? Оңтүстік-Шығыс Қазақстанда ұйғырлар мен дүнгендер, Сыр бойында отырықшы сарттар (өзбектер).

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Табиғи байлықтарды игеретін жаңа өңдеу өнеркәсібінің қалыптаса бастауы қазақ елінің ауылшаруашылығына қалай әсер етті?

Қалай ойлаймыз. Алдымен өнеркәсіпке нендей шикізат керек екенін ойла, сосын ол қазақ шаруашылығына қалай әсер еткенін жаз.

Жауап үлгісі.

• Жаңа өңдеу өнеркәсібіне шикізат қажет болды, оның көзі қазақ даласы деп саналды.
• Малдан алынатын өнімдердің (жүн, тері, ет) нарықтық сұранысы өсті, ауыл нарықпен жақынырақ байланысты болды.
• Нарыққа бағытталған егіншілік пен астық өндірісі кеңейді (әсіресе келімсектерде), ал қазақ егіншілігі баяу дамыды.
• Өнеркәсіп пен жаңа шаруашылықтардың қажетіне құнарлы жерлер көшпелілерден тартып алынды, жайылым азайды.
• Көшпелі малшаруашылығына қосымша егіншілік пайда болды, бірақ ол көмекші кәсіп болып қалды.

Жауабы: өңдеу өнеркәсібі ауылды нарықпен байланыстырды, ал шикізат пен жерге сұраныс көшпелілерден жер тартып алуды күшейтті; қазақ ауылшаруашылығы көшпелі күйінде қалып, егіншілік қосымша кәсіп болды.

№ 2

Н. Г. Хлудовтың «Салтанатты көш» туындысына қарап, көшпелілік туралы эссе жазыңдар.

Қалай ойлаймыз. Көргеніңді сипатта және не үшін көшетінін қос.

Жоспар.

1. Атауы мен авторы.
2. Алдыңғы қатарда: салт аттылар, әйелдер, балалар.
3. Мал және жүк артқан түйелер.
4. Киім мен әшекейлер.
5. Табиғат: таулар мен орман.
6. Не үшін көшкен.
7. Көрерменге қандай әсер қалдырады.

Жауап үлгісі. Н. Г. Хлудовтың «Салтанатты көш» картинасында қазақ керуені тау жолымен келе жатыр. Алдында сәнді киінген әйел атқа мінген, қасында қолына қыран құс қондырған жігіт. Жылқылар мен түйелер қызыл кестелі жабулармен әшекейленген. Түйелердің үстінде балалар мен жиналған киіз үйдің жабдықтары. Алыста беткейде ұзын керуен созылып, арт жағында таулар мен қылқан жапырақты орман көрінеді. Адамдар малға шөп жететін жайлауға көшіп барады. Көш олар үшін мереке сияқты, бірақ ол кең жер қажет ететін еді, ал жер жыл сайын азайып барды.

Жауабы: эссе жоспар бойынша; негізгі ой: көшпелілік — өмір салты, ерекше тұрмыс, жайылыммен байланыс.

№ 3

Сендердің ойларыңша, сол дәуірдегі қазақтар үшін көшпелі өмір салты тиімді болды ма? Әлде отырықшылық тиімді болар ма еді? Ойларыңды дәлелдер мен мысалдарға сүйеніп негіздеңдер.

Қалай ойлаймыз. Екі жағын да қарастыр: көшпелілік пен отырықшылықтың артықшылықтары мен қиындықтарын мәтіннен алынған фактілермен көрсет.

Жауап үлгісі.

• Көшпелі өмір тиімді болды: дала кең, климат қатал, аяз бен құрғақшылық егіншілікке кедергі; мал көшіп-қонып жайылғанда жақсы азықтанады; ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүр.
• Отырықшылықтың қиындықтары: жер құнарсыз, су тапшы, егіншілікке материалдық ынта болмады, рулық жер пайдалану дағдыларынан бас тарту қиын болды.
• Бірақ: жер азайған сайын көшпелілікке жер жетпей қалды, ал келімсектерде астық нарыққа өнім берді. Сондықтан толық көшпелілік те, толық отырықшылық та ыңғайлы болмады; қазақтар қосымша егіншілікті (6–7 десятина) қолданды.
• Менің ойымша: сол жағдайда ең тиімдісі — көшпелі малшаруашылығы мен өз жеріндегі егіншілікті үйлестіру болар еді, бірақ ол үшін жерді тартып алмау керек еді.

Жауабы: сол дәуірде көшпелілік табиғи жағдайға лайық еді, бірақ жер тартып алынған сайын ол тарылды; отырықшылық ынта мен жер болғанда ғана тиімді болар еді.

№ 4

Әз Тәуке заманындағы қазақтың «алтын ғасыры» мен XIX ғасырдың II жартысындағы отаршылдық қамытын киген қазақ елінің жағдайына салыстырмалы талдау жасаңдар.

Қалай ойлаймыз. Кестедегі төрт жолды (дербестігі, шаруашылығы, халқының құрамы, жер аумағы) ретімен екі дәуірге қарай толтыр.

Жауап үлгісі.

Жауабы: Тәуке заманында қазақ елі дербес, жері кең болды; отаршылдық дәуірде дербестіктен айырылып, жері тарылды, халық құрамы өзгерді, шаруашылығы жаңа жағдайға бейімделуге мәжбүр болды.

Жадынама

• Даталар: XIX ғасырдың екінші жартысы (1850–1900), XIX ғасырдың соңы, XX ғасырдың басы.
• Орындар: Батыс Сібір жазығы, Алтай, Тарбағатай, Жоңғар, Іле және Қырғыз Алатауы, Жетісу, Сыр бойы, Атбасар уезі.
• Терминдер: отырықшылық, егіншілік, ауыл, отарлау, десятина, суармалы егіншілік.

Шағын тест