§ 38. Ресей империясының қоныстандыру саясаты

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). V бөлім: Қазақстан Ресей империясының құрамында. 123–126-беттер.

Нені үйренесің

• Патша өкіметі шаруаларды Қазақстанға неге қоныстандырғанын және халық құрамы қалай өзгергенін түсіндіруді.
• 1889 жылғы ереже мен жаппай қоныстандырудың себептерін айтуды.
• Ұйғырлар мен дүнгендердің қайдан және неге көшіп келгенін, қай жерге орналасқанын атауды.
• Көшіп келгендердің шаруашылығы қазақтар мен орыстардың шаруашылығынан немен ерекшеленгенін сипаттауды.

Ой қозғау

• Отаршылдық дегеніміз не? Бір мемлекеттің басқа елдің жері мен байлығын өз мүддесіне пайдаланып, оны билеуі.
• Генерал-губернаторлық дегеніміз не? Империяның үлкен әкімшілік аймағы, оны генерал-губернатор басқарды. Қазақ даласы осындай аймақтарға бөлінген.
• «XIX ғасырдың екінші жартысы» дегеніміз не? 1851–1900 жылдар.
• 1867–1868 жылдардағы реформа не болды? Дала облыстарын басқарудың жаңа «Уақытша ережесі». Ол қазақ ауылдарының өмірін өзгертті (33–34-параграфтарды қайта оқы).

Тақырыпты талдаймыз

Патша өкіметі шаруаларды не үшін көшірді

Қазақ жерінде генерал-губернаторлықтар құрылған соң, өлкедегі халықтың этникалық құрамы да өзгерді. Патша өкіметі өзіне сүйеніш болатын әлеуметтік база жасамақ болды. Сол үшін Қазақстанға Ресейдің ішкі губерниялары мен Украинадан шаруаларды көптеп көшірді.

• XIX ғасырдың басынан жаңадан құрылған облыстардың бәрінде орыс, украин шаруаларын мақсатты түрде қоныстандыру басталды.
• 1880-жылдарға қарай қоныстандыру бұқаралық сипат алды.

💡 «Отарлау» сөзі мұнда мынаны білдіреді: мемлекет бөтен жерге өз адамдарын қоныстандырып, сол жерде билігін бекітеді.

1889 жылғы ереже

1889 жылдың 13 шілдесінде патша өкіметі «Село тұрғындарын және мещандарды өз еріктерімен қазына жеріне қоныстандыру туралы» арнаулы ережені бекітті. Бұл бойынша Томск және Тобыл губернияларында, сондай-ақ Жетісу, Ақмола, Семей облыстарында келімсектерге арнап жаңа жерлер қарастырыла бастады.

Қазақтар үшін бұл жаңа адамдардың көбейгені ғана емес. Жергілікті халықтың жақсы жерлері тартып алынды.

⚠️ Жиі қателесеміз. «Ерікті» деген сөз көшіп келген шаруаларға қатысты: оларды ешкім күшпен айдаған жоқ. Бірақ қазақтардан ешкім ештеңе сұраған жоқ, ал жаңа адамдар келген жерлер қазақтар үшін жайылым болатын.

Ағынды не күшейтті

• 1891–1892 жылдардағы ашаршылық. Ресейдің еуропалық бөлігіндегі шаруалар бос жер іздеп, шығысқа қарай ығысты.
• Мемлекеттің мүддесі. Қазақстанның темір жол магистральдары арқылы Сібірмен, Еділ бойындағы өнеркәсіп аудандарымен және Оңтүстік Оралмен жалғастырылуы отаршыл үкіметті қазақ даласын келімсектер есебінен белсенді түрде игеруге итермеледі.
• 1867–1868 жылдардағы реформа. Одан кейін көшпелі қазақтардың әлеуметтік-экономикалық өміріне де түбегейлі өзгерістер ене бастады.

Ұйғырлар мен дүнгендердің Жетісуға қоныстануы

XIX ғасырдың 70–90-жылдарында Шығыс Түркістаннан ұйғырлар мен дүнгендерді қоныстырту жүзеге асырылған. Бұл қоныстандыру екі кезеңнен өтті:

1. 1877 ж. Солтүстік Қырғыз аймағындағы Тоқмақтың маңына шэньси дүнгендері көшіп келді.
2. 1881–1883 жж. Петербург келісімшартына сәйкес Іле өлкесінен ұйғырлар мен дүнгендердің үлкен бөлігі көшіп келді.

📌 Нәтижесінде 1884 жылдың басында Жетісуға 45 373 ұйғыр, 4 682 дүнген қоныс тепті. Дүнгендер мен ұйғырлардың көшіп келуіне байланысты Жетісу халқы екі есе көбейді.

Қайда орналасты. Ұйғырлар Жаркент маңында Өсек және Шарын өзендері жағаларында қоныстанды, ал қалғандары Шелек және Талғар өзендерінің аралығындағы Верный уезінде және Верный қаласының өзінде орналасты (Верный — Алматының ол кездегі атауы). Келімсектерге арнап 5 жаңа болыс құрылды.

🌟 Жаркентте немесе Алматы облысында болсаң, сол жақта ұйғыр мен дүнген отбасыларын әлі күнге көп кездестіресің. Олардың тағамдары мен әдет-ғұрыптары Қазақстан жерінде осы кезден тамыр жайды.

Жаңа жердегі қиын тіршілік

Жетісудағы жақсы жерлерді келімсек орыс-казактары бұрын алып қойғандықтан, ұйғырлар мен дүнгендерге егіншілікке қолайсыз жерлер бөлініп берілді.

💡 Ұйғырлар мен дүнгендер ежелден диқаншылықпен айналысатын егінші халықтар болған.

• Олар алғашқы жылдары арықтар мен каналдар тартып, үлкен қиыншылықтарды бастан өткізді.
• Жетісу облыстық басқармасының 1882 жылғы шешімі бойынша, көшіп келген дүнгендер мен ұйғырлардың әрбір ер адамына 10 десятинадан жер берілуі тиіс еді. Бірақ шын мәнінде оларға 4–5 десятина ғана жер таратылды.
• Сондықтан ұйғырлар мен дүнгендер арасында жалға жер алып пайдалану тәртібі кеңінен таралды.
• Жерді казачестводан, Еуропадан қоныстанған келімсек шаруалардан және қазақ-қырғыз қауымдарынан жалға алды.
• Ұйғыр және дүнген қауымының басында тұрған дін иелері, селолық әкімшілік иелері бірте-бірте ірі жер иеленушілерге айналып, кедейлерге жер беруші ретінде көрінді.

💡 Десятина — ескі орыс жер өлшемі, шамамен 1,09 гектар. Яғни ер адамға 10 десятина орнына жартысынан да аз жер берілді.

Немен күн көрді және не өсірді

Дүнгендер мен ұйғырлар Жетісуда егіншіліктің қолдан суару дәстүрін жандандырды. Оларда малшаруашылығы және т.б. кәсіпкерлік екінші қатарға ысырылған болатын.

• Дүнгендер бидай өсірді және ол барлық жердің жартысынан астамын алып жатты. Одан соң арпа, тары, сұлы, күріш және т.б. өнімдер өсірілетін болды.
• Күріш өсірумен дүнгендер Шу өзенінің оңтүстік жағалауын жалға алған соң шұғылдана бастады.
• Ұйғырлар бау-бақша өнімдерімен айналысты. Дүнгендердің де бау-бақшалары болды: шабдалы, алма, алмұрт, қараөрік өсірген. Өсірілген өнімдер жақын жерлердегі қалаларда және жәрмеңкелерде сатылды.
• Жетісу ұйғырлары мақта өсірумен және жібек өсірумен де айналысты.
• Дүнгендер мен ұйғырларда кендір, күнжіт өсіріліп, олардан май өнімдері алынды.
• Жұмысты жеңілдету үшін жұмыс көлігі ретінде жылқы, сиыр және ішінара қой мен ешкі өсірді.

Құралдар мен өзгерістер. Жетісуға қоныстанған ұйғырлар мен дүнгендер өздерінен бұрын келген орыс және қазақ келімсектерінің темірден жасалған соқаларын, тырмаларын, дәнсепкіштерін пайдалануды әдетке айналдырды. Олардың бұрыннан пайдаланып келген ағаштан жасалған егіншілік құралдары жетілдіріле бастады. Сонымен бірге ұйғырлар мен дүнгендер қазақтардан мал өсіруді үйреніп, бұл мәселеде көп кешіктірмей-ақ жетістіктерге жетті.

📌 Ұйғырлар мен дүнгендердің Жетісуға қоныстануы осы ауданды әртүрлі ұлттар мекендейтін аймаққа айналдырды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сыныптастарының немесе көршілерінің арасында дүнген, ұйғыр, орыс, украин бар-жоғын сұраңыз. Олардың ата-бабасы Қазақстанға қашан және неліктен келгенін бірге талқылаңыздар. Бұл оқулықты отбасы өмірімен байланыстырудың жақсы жолы.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Қазақ даласында генерал-губернаторлықтар қашан және қалай құрылған еді? Қазақ даласы Ресейге қосылу барысында отарлық әкімшілікке бөлініп, оның нәтижесінде генерал-губернаторлықтар құрылды (33–34-параграфтарды қара).
• 1889 жылы 13 шілдеде не болды? Патша өкіметі село тұрғындары мен мещандарды өз еріктерімен қазына жерлеріне қоныстандыру туралы ережені бекітті.
• 1891–1892 жылдары шаруалар неге шығысқа қарай ығысты? Ашаршылыққа байланысты бос жер іздеді.
• 1884 жылдың басында Жетісуға қанша ұйғыр мен дүнген қоныс тепті? 45 373 ұйғыр және 4 682 дүнген.
• Ұйғырлар қай жерге орналасты? Көбі Жаркент маңында Өсек және Шарын өзендері жағасына, қалғандары Шелек пен Талғар аралығындағы Верный уезіне және Верный қаласына.
• Егіншіліктегі қолдан суару дегенді қалай түсінесіңдер? Жауын-шашынға ғана сенбей, арықтар мен каналдар арқылы егінге су жеткізу.
• Патша өкіметі дүнгендер мен ұйғырларды неліктен Жетісуға қоныстандырды? Іле өлкесі Қытайға қайтарылатын болды, ал жергілікті халыққа Ресей немесе Қытай азаматтығын таңдау ұсынылды. Көпшілігі Ресей жағын таңдады, ал патша өкіметі оларды Жетісуды игеруге және өз билігін нығайтуға пайдаланды.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Ұйғырлардың, дүнгендердің, орыстар мен қазақтардың шаруашылықтарындағы ерекшеліктерді салыстырмалы кестеде көрсетіңдер.

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен ұйғырлар мен дүнгендердің не істегенін ал. Орыс шаруашылығы үшін темір құралдарды, қазақтар үшін мал шаруашылығын еске түсір.

Шешуі.

Жауабы: ұйғырлар мен дүнгендердің шаруашылығының негізі — суармалы егіншілік, бау-бақша, ұйғырларда мақта мен жібек; орыс келімсектері темір құралдар әкелді; қазақтарда басты кәсіп — мал шаруашылығы.

№ 2

Аталған халықтар мен қазақтардың рухани-мәдени ерекшеліктерін салыстырмалы кестеде көрсетіңдер.

Қалай ойлаймыз. Тіл, дін, тұрмыс, тағам, өнер сияқты бағыттарды ал. Оқулық бұл жерде дайын жауап бермейді, сондықтан өзің білетініңді де қос.

Шешуі.

Жауабы: үшеуі де мұсылман халықтар, бірақ тілі, тағамы мен тұрмысы әртүрлі; қазақтарда көшпелі мал шаруашылығының мәдениеті, ұйғыр мен дүнгенде егіншілік пен бау-бақша мәдениеті басым.

Жадынама

• Даталар: 1877, 1881–1883, 1884, 1882, 1889, 1891–1892.
• Орындар: Іле өлкесі, Тоқмақ, Жетісу, Жаркент, Өсек, Шарын, Шелек, Талғар, Шу өзендері, Верный қаласы.
• Терминдер: қоныстану, ұйғырлар, дүнгендер, десятина, жалға алу, диқаншылық, қолдан суару.

Шағын тест