§ 39. Дәстүрлі қазақ қоғамындағы өзгерістер

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). V бөлім: Қазақстан Ресей империясының құрамында. 126–130-беттер.

Нені үйренесің

• 1867–1868 жылдардан кейін қазақ ауылдарын басқару қалай өзгергенін айтуды.
• Басқару сатыларын: ауыл, болыс, уезд, облыс, генерал-губернаторлық және олардың басшыларын атауды.
• Ауыл старшинасы, ақсақал, ауылнай кімдер екенін және олардың рөлін түсіндіруді.
• Отбасы мен шаруашылықтың қалай өзгергенін сипаттауды: отау үй, шабындық жерлер, шөп шабатын малшаруашылығына көшу.

Ой қозғау

• Ауыл дегеніміз не? Қазақтың көшпелі елді мекені: бірнеше шаңырақ, көбіне туыстармен байланысты.
• 1867–1868 жылдардағы «Уақытша ереже» не? Дала облыстарын басқарудың жаңа тәртібі (33–34-параграфтарды қайта оқы).
• Сұлтан кім? Шыңғыс хан ұрпағы, қазақ қоғамындағы билеуші.
• «XIX ғасыр – XX ғасырдың басы» дегеніміз не? 1801–1900 жылдар және 1901 жылдан кейінгі алғашқы жылдар.

Тақырыпты талдаймыз

Басқарудың жаңа баспалдағы

XIX ғасырда қазақ ауылдарын басқару өзгерді. Оған себеп 1867–1868 жылдардағы «Уақытша ереже» болды.

Енді көшпелілер әкімшілік бөліктерге бөлінді:

• ауыл — 50–70 шаңырақ;
• болыс — 10–15 ауыл;
• уезд (округ) — 15–20 болыс.

⚠️ Жиі қателесеміз. Болыс пен ауыл бір нәрсе емес. Ауыл — бірнеше он шаңырақ, ал болыс осындай 10–15 ауылды біріктірді.

Басшылар қалай сайланды

• Әрбір болыста 50 үйден бір сайлаушы қатысатын съезд өтті. Съезд болыс басшысын 3 жылға сайлады, ал оны әскери губернатор бекітіп отырды.
• Болыстар немесе сұлтандар өз қарамағындағы әкімшілік аймаққа билік жүргізіп, патша өкіметінің жарлықтары мен сот үкімдерінің орындалуын қадағалады. Ауылдарға жайылымдық, шабындық жерлер бөліп беру, жер дауы, салық жинау мәселелерін шешіп отырды.
• Әрбір ру өз өкілдерін сайлауға жеткізуге тырысты.
• Ауыл старшинасы болыс билігіне бағынды. Старшын лауазымын уезд бастығы бекітті. Старшын ауыл ішінде беделді, ауқатты адамдар арасынан тағайындалды.
• Старшынның міндеттері: ауыл шаруашылығын басқару, маусымдық көшіп-қонуды ұйымдастыру, ел ішіндегі дау-жанжалдарды шешу, халықтан алым-салық жинауды ұйымдастыру, болыстық сайлауға қатысушы адамдарды шақыру.

📌 Сұлтандардың руларды басқаруы мұрагерлікпен жүзеге асып, сұлтандық билік XIX ғасырдың екінші жартысына дейін жалғасын тапты. Бірақ жаңа жүйе ғасырлар бойы қалыптасқан дәстүрлі билік жүйесін бірте-бірте ығыстырды.

Ауылнай мен ақсақал кім

Ауыл старшындарын ел арасында ауылнай немесе ауылбасы деп те атаған. Бұл лауазым Кеңес үкіметінің алғашқы жылдарына дейін жойылған жоқ.

Олармен қатар ақсақалдар болды. Ауылдарды сол ауылдың ақсақалы немесе ру ақсақалы атымен атаған. Ақсақал дәрежесіне ауылдың құрметті адамы ие болып, ол сол ауылдың басшысы әрі ру басшысы саналды. Ақсақал барша ауылдың шаруашылығына басшылық жасап, көш жолдарын, жайылымдық жерді таңдауда да шешім қабылдап отырды.

🌟 Ауыл мүшелері өз ата-тектерін ғана емес, бір рудан тараған көрші ауыл тұрғындарының ата-тектерін де 15–20 атаға дейін, тіпті 30 атаға дейін тарқатып айтып бере алған.

Ауыл — рулық қауым

XIX ғасырдың аяғы – XX ғасырдың басында қазақ ауылының көлемі орташа 5–15 шаңырақтан тұрған. Ал 20–30 ауылды біріктіріп «қауым» деп атаған. Қыстау-ауылдар елді мекен ғана емес, байырғы ауыл сияқты бір атадан тараған ұрпақтар қоныстанған берік рулық қоғамды құрады.

• Рулық одақтың беріктігі шаруашылық жағдайына тығыз байланысты болды: малшаруашылығының дамуы, жайылымдық жерді пайдалану, әр рудың дәстүрлі көшу жолдарының сақталуы.
• Әрбір рулық қауым өз меншігіндегі жайылымдық, шабындық, егістік жерді иемденді.
• Жайлауға көшер уақытта бірнеше ауыл бірігіп, үлкен бір қауымды құрайтын.
• Ауылдар арасында шегара қатаң сақталды.
• Дегенмен ауылға отбасылық патриархалдық қоғам деп қарауға да болмайды: белгілі бір жағдайларда басқа рудың өкілдері көшіп келіп, сол ауылға сіңіп, «кірме» болып кететін жағдайлар да жиі кездесті.

Отбасы және «отау үй»

Қазақ отбасында ержеткен баланы үйлендіргеннен кейін еншісін беріп бөлек шығарған. Олар «отау үй» болып өз ауылында немесе бөлек көрші ауыл болып отырған. Осылайша бір ауылдан екінші бір ауыл бөлініп шыққан.

Отау үй бөлініп шыққанда әкесі мал-мүлік бөліп берген. Осылайша жеке шаруашылықтар пайда болды.

Малы көбейген уақытта жайылымдық жерді бөліп ала бастаған. Отау үй қыстау, жайлауда да бөлек отырып, сол ауылдың бөлек бір мүшесін құрады. Әдетте әкесінің шабындығын пайдаланған, кейін шабындық та бөліске түскен. Егер шабындық көлемі аз болса, ауыл ақсақалдарының кеңесіне жүгініп, мал, шабындық жер бөліп алып отырған. Ауыл ақсақалдары шабындық жерді жерге жиналған жеребені тастау арқылы бөлген. Жеребені ағаш сынығынан жасаған, ал жер көлемін қадаммен, арқанмен, көз өлшеммен өлшеп бөлген.

Шабындық жерлерді иемдену алдымен жартылай отырықшылық басым болған ауылдарда жүзеге асқан. Кейіннен, XX ғасырдың бас кезінен көшпелі қазақтардың жиі болған жұт зардаптарына байланысты қысқа малазығын даярлау мақсатында көшпелі ауылдар да шабындықтар иелене бастады.

💡 Шабындық неге керек болды? Жер жетпеді, ал қатал қыста малды азықтандыру керек. Сондықтан шөп шабатын жерлер отбасыларға бекітілді.

Нәтижесінде не өзгерді

Қоғамдағы нарықтық талапқа сәйкес ауқатты әрі беделді байлар болыс басшылығынан сұлтандарды ығыстырды. Енді Шыңғыс тұқымдарының байырғы даңқы жойыла бастады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан отбасыңызда туыстарды үшінші-төртінші ұрпаққа дейін қалай атайтынын айтып беруін сұраңыз. «Жеті атаны» білу дәстүрі ру өмірдің тірегі болған кезден келеді.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• «Уақытша ереже» бойынша көшпелі қазақтар қалай бөлінді? 50–70 шаңырақтан ауылдарға, 10–15 ауылдан болыстарға, 15–20 болыстан уездерге (округтерге).
• Болысты кім басқарды? Мұрагерлік бойынша берілген немесе сұлтандар арасынан 3 жылға сайланған сұлтан.
• Ауыл старшинасының міндеті қандай болды? Ауыл шаруашылығын басқару, көшіп-қонуды ұйымдастыру, дауларды шешу, алым-салық жинау, болыстық сайлауға адамдарды шақыру.
• Ауыл старшындарын елде қалай атады? Ауылнай немесе ауылбасы.
• Қауым дегеніміз не? 20–30 ауылды біріктірген қауымдастық.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

«Байырғы қазақ ауылының келбеті» атты тақырыпта өткен сабақтарда алған білімдеріңді пайдаланып, әңгіме құрастырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Жоспар құр: ауыл деген не, оны кім басқарады, адамдар қалай тұрады, не өзгереді.

Жоспар.

1. Ауылдың көлемі (5–15 шаңырақ) және қауым.
2. Ауыл — рулық қауым, ата-тегін білу.
3. Кім басқарады: ауыл старшинасы, ақсақал, болыс.
4. Шаруашылық: малшаруашылығы, көшу, жайлау.
5. Отау үй: жас отбасының бөлек шығуы.
6. Шабындықтар және шөп шабатын малшаруашылығына көшу.
7. Қорытынды: ауыл дәстүрін сақтады, бірақ жаңа тәртіппен өмір сүрді.

Жауап үлгісі. XIX ғасырдың аяғы – XX ғасырдың басында қазақ ауылы шағын болды: орта есеппен 5–15 шаңырақ тұрды. Ауылдар 20–30 ауылдан тұратын қауымға бірікті. Тұрғындар бір-бірімен туыс болды, ата-тегін 15–20, тіпті 30 атаға дейін білді. Шаруашылыққа беделді ақсақал басшылық жасады, ал жаңа тәртіп бойынша ауылды 3 жылға сайланған старшин басқарды. Ержеткен бала үйленген соң, еншісін алып, отау үй болып бөлек шықты. Жер жетіспегендіктен, XX ғасырдың басында ауылдар шабындықты бөле бастады. Осылайша ауыл дәстүрін сақтады, бірақ жаңа тәртіппен өмір сүрді.

№ 2

Қалай ойлайсыңдар, XIX ғасырдың екінші жартысы мен бүгінгі саяси-әкімшілік басқару жүйесінде ұқсастықтар бар ма? Венн диаграммасы түрінде ұқсастықтары мен айырмашылықтарын жазып көрсетіңдер.

Қалай ойлаймыз. Сатыларды салыстыр: ауыл мен ауылдық округ, болыс пен аудан, уезд пен аудан және қала, облыс.

Шешуі.

Жауабы: ұқсастық — көп сатылылық және лауазымдардың бір бөлігінің сайлануы; айырмашылық — ол кезде дала империяның құрамында, оның мүддесі үшін басқарылды, ал бүгін Қазақстан — тәуелсіз мемлекет.

№ 3

XIX ғасырдың екінші жартысында қазақ даласындағы әкімшілік құрылымдағы өзгерістердің салдарын PESTLE-талдау арқылы анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. PESTLE — алты «линза»: саясат, экономика, қоғам, технология, құқық, табиғат. Әрқайсысына бір салдар тап.

Шешуі.

Жауабы: әкімшілік реформа отаршыл билікті күшейтті, шаруашылық пен қоғамды өзгертті, жаңа ережелер енгізді және жерді пайдаланудың жаңа тәсілдерін іздеуге мәжбүр етті.

Жадынама

• Даталар: 1867–1868 жж., XIX ғасырдың екінші жартысы, XX ғасырдың басы.
• Орындар: қазақ даласы, генерал-губернаторлықтар, облыстар, уездер, болыстар.
• Терминдер: болыс, уезд, ауылнай, ақсақал, қауым, отау үй, шабындық, жеребе, кірме.

Шағын тест