§ 4. Жоңғар шапқыншылығына қарсы халық жасағының құрылуы
Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). I бөлім: Қазақ-жоңғар соғыстары. 16–19-беттер.
Нені үйренесің
- Қазақтарға жоңғарлармен соғыста неге бірігу қажет болғанын түсіндіруді.
- Ордабасы құрылтайы (1726 ж.) туралы айтып беруді: кім жиналды, кімді сайлады, не үшін.
- Бұланты шайқасын (1728 ж.) және оның қорытындысын сипаттауды.
- Осы соғыстың атақты батырлары мен хандарының есімдерін атауды.
Ой қозғау
- Батырлар кім? Халықты қорғаған жауынгер-алыптар. Олардың ерлігін жыраулар жырлаған.
- Құрылтай дегеніміз не? Маңызды істерді шешу үшін хандар, билер, сұлтандар мен батырлардың үлкен жиыны.
- 1723 жылы не болды? Жоңғар шапқыншылығы басталды: «Ақтабан шұбырынды» (§ 3).
- Билер кім? Дана төрешілер мен кеңесшілер; олардың сөзіне хандар да құлақ асқан.
Тақырыпты талдаймыз
Халықтың үміті: батырлар
Ел басына күн туғанда, алдыңғы қатарға батырлар шығады. Жоңғар қалмақтарының жаппай шапқыншылығы жағдайында халықтың негізгі сүйенері елін-жерін жан-тәнімен қорғаған батырлар болды. Сондарынан тұтас рулы елді ерткен, жанқиярлық ерліктерімен есімдері аңызға айналған Есет, Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Саурық, Малайсары, Шапырашты Наурызбай, Баян, Жауғашар (Шақантай), Жәнібек, Райымбек т.б. батырлар жеке қол жинап, күресті тоқтатпады. Атақты жыраулар өз толғауларында батырлардың ерен еңбектерін шабыттана жырлаған.
Халық батырлары атамекенді жаудан қорғауда ерекше ерлік пен табандылық көрсетті, әрі туған өлкені азат етуге шақырған жалынды үндеу тастады. Билер мен сұлтандар да күресті ұйымдастырушылар ретінде зор еңбек сіңірді.
💡 Жорық жыраулары жыр түріндегі жауынгерлік рух сияқты болды: олар әскердің көңілін көтеріп, борыш пен ата-баба даңқын еске салды.
Алғашқы жеңістер
- 1724 ж. Әбілқайыр бастаған қазақ қолы Түркістан қаласын жаудан қайтарып алды. Қазақ жасақтары Отырар, Шымкент, Түркістан, Сайрам қалаларын жоңғарлардан азат етті. Қаратау маңында жоңғар қолы тас-талқан болып жеңілді.
- 1725 ж. Шақшақұлы Жәнібек батыр бастаған қол Қорғалжын көлі маңында жоңғарларға қарсы соққы берді. Қазақ жасақтары Сырдарияның төменгі ағысы бойындағы жерлермен қатар, Мұғалжар тауы бойын да азат етті. Осылайша жоңғарлардың Алтай тауларынан Есіл, Жайық өзендеріне дейін құрған шебі бұзылды.
Бірақ түпкілікті жеңіске жету үшін басқыншыларға қарсы бытыранқы қимылдап келген қазақ жасақтарының тізе қосып, бірігуі қажет болды.
Ордабасы жиыны
Бұрын бытыраңқы қимылдап келген үш жүздің жасақтарының басқыншыларға қарсы біріккен қимылдары 1726 жылы басталды. Осы жылы Қазақстанның оңтүстігіндегі Бадам өзені алқабындағы Ордабасы тауының етегінде қазақ билерінің қатысуымен үлкен құрылтай болып өтті.
Бұл жердің таңдалу себептері:
- Бұл жер жау қолындағы Жетісуды азат етуге аттануға жақынырақ еді.
- Аймақ Алатау мен Қаратау сілемдерімен қоршалған, ал шығысқа қарай ашық дала болып келетін бұл аймақ қалың қолды құпия шоғырландыруға мүмкіндік беретін.
Бұл ұлы жиынға Әбілқайыр, Әбілмәмбет, Сәмеке, Жолбарыс тәрізді қазақ хандары, Төле, Қазыбек, Әйтеке тәрізді елге танымал билер, атақты қазақ батырлары мен қолбасшылары да қатысты. Жиынды қазаққа аға хан болып келетін Болат хан ашқанымен, оны басқару жоғарыда аталған қазақтың әйгілі үш биінің қолында болды.
Үлкен кеңес осыған дейін Түркістанды жаудан қайтарып алуда, Еділ бойындағы қазақтарды қорғауда және түрікмендердің шабуылдарына тойтарыс беруде ерекше ерліктерімен танылған Әбілқайыр ханды қазақтың үш жүзіне бас қолбасшы етіп тағайындады. Батырлар арасынан бүкіл қазақ жасағының сардарбегі болып Қанжығалы Бөгенбай батыр сайланды.
🌟 «Ордабасы» сөзін «орданың басы», яғни көсемдер жиналатын орын деп түсіндіреді. Бүгінде онда монумент тұр, ал атауын бәрі біледі.
Бұланты шайқасы
Осында барлық қазақ жасақтары жиналды. Қалмаққырылған (Бұланты) шайқасы. 1728 жылы Сарысудың орта ағысы алқабында, Бұланты және Білеуті өзендері аралығындағы Қарасиыр (тағы бір атауы — Айранөгілген) деп аталған кең жазықта біріккен қазақ жасағы жоңғарларға ойсырата соққы берді. Зеңбіректермен және мылтықпен қаруланған жоңғардың қалың қолы қазақ батырларының біріккен күшіне төтеп бере алмады. Осы шайқас қазақ-қырғыз және басқа халықтардың 60 мыңдық қолының толық жеңісімен аяқталды. Қалмақ қолдары тас-талқан болған сол жер кейін Қалмаққырылған деп аталып кетті.
Қазақстан картасында «Қалмаққырылған» атауын еліміздің барлық аймақтарынан кездестіруге болады: жеңіс жады бүкіл елге тарады.
📌 Қорытынды. Ордабасы құрылтайындағы үш жүздің бірігуі (1726 ж.) және Бұланты жеңісі (1728 ж.) халықтың рухын көтеріп, қазақ жерін кеңінен азат етуге бастама болды. Ол Сарыарқаның кіндігі саналатын Ұлытау етегінен басталды.
Қорытындылар мен маңызы
- Негізінен Қазақстанның солтүстік-батыс өңірі азат етілді.
- Енді мақсат — қазақ жерін жаудан түгел тазартып, елдің тәуелсіздігін толық қалпына келтіру. Ол үшін табанды күрес қажет болды.
- Елдің бірқатар аудандарында, соның ішінде Жетісу өңірінде әлі де жоңғарлар үстем болатын. Басқыншылар тарапынан орын алатын қауіп-қатер жойыла қоймаған жоқ.
- Бұланты мен Білеуті жеріндегі жеңістің зор маңызы болды: бұл жеңіс қазақ жасақтарын рухтандырды, жауды жеңуге деген сенімдерін күшейтті, қазақ қолының Аңырақайда жеңіске жетуіне жол ашты.
- Қасіретті жылдар қазақтарды шыңдады. Қорытынды: толық жеңіске тек бірігу арқылы жетуге болады.
Уақыт таспасы
Бүгін мұны қайдан көруге болады
- Ордабасы (Түркістан облысы): құрылтай өткен жердегі «Бірлік-Ордабасы» монументі.
- Ұлытау (Ұлытау облысы): «Бұланты шайқасы» ескерткіші және Бұланты шайқасында қаза тапқан батырларға арналған ескерткіш.
- Қазақстан картасындағы «Қалмаққырылған» атаулары.
👨👩👧 Ата-анаға. Баладан құрылтайдың жеке жеңістерден неге маңыздырақ екенін өз сөзімен түсіндіруін сұраңыз. Сұраңыз: сіздің өміріңізде өзгелермен бірігу қашан көмектесті?
Өзіңді тексер
- Соғыс кезеңіндегі жорық жыраулары қандай маңызға ие болды? Олар әскердің рухын көтеріп, батырларды жырлап, Отан алдындағы борышты еске салып, халықты біріктірді.
- Ордабасы жиынының өткен жері мен мерзімін, мақсаттарын, шешімдері мен тарихи маңызын анықтаңдар. Жері: Бадам өзені алқабындағы Ордабасы тауының етегі. Мерзімі: 1726 жылдың күзі. Мақсаты: жүздерді біріктіріп, біртұтас жасақ құру. Шешімдері: бас қолбасшы етіп Әбілқайырды, батырлардың сардарбегі етіп Бөгенбайды сайлады. Маңызы: үш жүздің бірлігі және Бұланты жеңісіне дайындық.
- Қазақ хандығындағы аға хан дегенді қалай түсінесің? Хандардың ішіндегі үлкені деген құрметті атақ. Ол жиынды ашады, бірақ нақты билігі билерден аз болуы мүмкін (мұнда солай болды).
- Бас қолбасшы мен сардарбектің рөлі және негізгі қызметі қандай болды? Бас қолбасшы — бүкіл жасақты басқарған басты әскери басшы; сардарбек — батырлардың басшысы, олардың жасақтарын жауынгерлік іске жинап, бастап шыққан.
- Қазақстан картасында «Қалмаққырылған» атауын еліміздің барлық аймақтарынан кездестіруге болады. Мұның себебі неде? Жеңіс бүкіл халықтікі болды, азат ету әр түрлі өңірлерде жүрді. Халық жаудың талқандалғанын сол жерлерде есте сақтады.
- Сарыарқа, Ұлытау неліктен қазақ халқы үшін киелі жерлер саналады? Бұл қазақ даласының кіндігі, мемлекеттіліктің бесігі, жерді азат ету осыдан басталған; мұнда тарих, ата-баба және батырлар жады байланысқан.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Ордабасы жиынында қандай мәселелер шешілді?
Қалай ойлаймыз. Кімді сайлағанын және не үшін жиналғанын еске түсір.
Шешуі. 1726 жылдың күзіндегі құрылтайда жоңғарларға қарсы үш жүздің бірігуі және біртұтас халық жасағын құру мәселесі шешілді. Бас қолбасшы етіп Әбілқайыр, батырлардың сардарбегі етіп Бөгенбай сайланды. Сонымен бірге Жетісуды азат етуге дайындық қарастырылды.
Жауабы: жүздерді біріктіру, біртұтас жасақ құру; бас қолбасшы — Әбілқайыр, сардарбек — Бөгенбай.
№ 2
Қалмаққырылған шайқасының маңызы қандай болды?
Қалай ойлаймыз. Шайқастың нәтижесі мен салдарын ойла: рух, сенім, азат етілген жерлер.
Шешуі.
- 1728 жылы Сарысудың орта ағысында, Бұланты мен Білеуті аралығында жоңғарлар тас-талқан болып жеңілді, зеңбірек пен мылтық көмектеспеді.
- Қазақ-қырғыз және басқа халықтардың 60 мыңдық қолы жеңді.
- Негізінен Қазақстанның солтүстік-батыс өңірі азат етілді.
- Жеңіс қазақ жасақтарын рухтандырды, жауды жеңуге деген сенімін күшейтті, Аңырақайдағы жеңіске жол ашты.
- Алайда толық азат ету алда еді: Жетісуда қауіп сақталды.
Жауабы: жеңіс халықтың рухын көтеріп, сенімін арттырды, солтүстік-батыс өңірді азат етті және Аңырақай жеңісіне жол ашты, бірақ жерді толық азат ету үшін әлі күресу керек болды.
№ 3
Осы шайқастардан кейін қазақ хандары мен билері қандай ой түйді?
Қалай ойлаймыз. Қасірет жылдары мен Бұланты жеңісі нені үйретті, соны ойла.
Жауап үлгісі.
- Жеңуге тек бірігу арқылы болады.
- Жау әлі күшті, әсіресе Жетісуда: күрес жалғасады.
- Жүздердің бірлігін және ортақ қолбасшылықты сақтау керек.
- Мемлекеттің бостандығы мен тәуелсіздігін қадірлеу маңызды.
Жауабы: толық жеңіске тек бірлік арқылы жетуге болады; бүкіл жерді азат ету үшін табанды күрес жалғасуы керек.
Жадынама
- Даталар: 1724, 1725, 1726 жылдың күзі, 1728.
- Есімдер: Әбілқайыр, Бөгенбай, Қабанбай, Жәнібек, Болат, Төле би, Қазыбек би, Әйтеке би.
- Орындар: Ордабасы, Бадам өзені, Қорғалжын, Бұланты, Білеуті, Ұлытау.
- Терминдер: жасақ, құрылтай, аға хан, сардарбек, толғау.