§ 5. Аңырақай шайқасы және оның тарихи маңызы

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). I бөлім: Қазақ-жоңғар соғыстары. 19–22-беттер.

Нені үйренесің

• Аңырақай шайқасы қашан және қайда болғанын, неге оны бетбұрыс деп санайтынын айтуды.
• Үш жүздің бірлігіне кімдердің еңбегі сіңгенін түсіндіруді: Әбілқайыр хан, Абылай, Әбілмәмбет, Барақ, Батыр сұлтандар, Төле, Қазыбек, Әйтеке билер.
• «Аңырақай» атауының екі түсіндірмесін атауды.
• Жеңіс халыққа неге рух бергенін, ал кейбір билеушілерді неге қателікке апарғанын түсіндіруді.

Ой қозғау

• «XVIII ғ.» дегеніміз не? 1701–1800 жылдар. Біздің шайқас осы ғасырдың бірінші үштен бірінде болды.
• Жүз дегеніміз не? Қазақ рулары біріккен үлкен топ: Ұлы, Орта және Кіші жүз.
• Жоңғарлар кім? Қазақ жерінің шығысындағы көшпелі ойрат мемлекеті. Олар қазақтарға ондаған жыл бойы шабуыл жасады (толығырақ — 1–4-параграфтарда).
• Бұланты мен Білеуті жеңістерінен кейін қазақтардың жағдайы қалай өзгерді? Халықтың рухы көтерілді, жерді азат ету басталды. Бірақ жау әлі күшті еді, әсіресе Жетісуда.

Тақырыпты талдаймыз

Елестет: 1730 жылдың көктемі

Өзіңді Орта жүздің жас жауынгері деп елестетші. Артта — «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» заманы: адамдар туған жерінен ауып, үйінен, жақындарынан айырылды. Ал енді үш жүз қатар келеді. Алда — Хантау мен Аңырақай таулары, ал одан әрі жау.

📌 Аңырақай шайқасы 1730 жылдың көктемінде Балқаш көлінің оңтүстігіндегі Итішпес деген жерде өтті. Біріккен қазақ қолы жоңғарларға күйрете соққы берді.

Шайқас қалай өтті

• Атын тыңайтып алған қазақ жасақтары 1730 жылдың көктемінде Хантау мен Аңырақай таулары өңіріне келіп тоқтады. Ұрыс қимылдары болған алқап шамамен 200 шақырымдай жерді алып жатты.
• Шайқас ежелгі дәстүрмен жекпе-жектен басталды. Жоңғар және қазақ батырлары он екі күн бойы жекпе-жекке шықты, қазақтар басым түсіп жатты.
• Соғыстың соңына қарай аса үлкен ерлік көрсеткен жас Әбілмансұр сұлтан атасының атымен «Абылай! Абылай!» деп ұрандап жауға шапты. Ол екі жоңғарды аттан шауып түсірді. Солардың бірі — жоңғар ханы Галдан-Цереннің жақыны Шарыш болатын. Осыдан соң Әбілмансұр ел арасында Абылай атанып кетті.
• Екі ай бойы толастамаған осы шайқаста қазақ қолы үлкен жеңіске жетті.
• Мұндай жеңілісті бұрын-соңды көрмеген жоңғарлар қазақ әскерінің тегеурініне шыдамай, Іле өзенін бойлай еліне қарай шегінді.

🌟 Сұлтан Әбілмансұр дәл осы шайқастан кейін Абылай атанды: ол ұрыста ата-бабасының «Абылай!» деген ұранын айқайлаған. Кейін ол есімі әйгілі хан болды.

💡 Оқулықтан айырмашылық. Кейбір басылымдарда Абылай «12 салт атты жауды жайратты» деп айтылады. Біздің оқулықта екі жоңғар туралы жазылған. Біз оқулықтағыдай жаздық.

«Аңырақай» атауы қайдан шыққан

Атау туралы пікірлер әртүрлі:

1. Батыр туралы аңыз. Халық арасында сақталған мәліметтер бойынша, жоңғардың бас батыры Аңырақ қазақ батыры Бөлекпен жекпе-жек ұрыста қаза тапқан. Сондықтан жер Аңырақай атанып кеткен.
2. Халық аңызы. Жоңғарлар шайқаста жеңіліп, «аңырап» қайғырған, сондықтан осылай аталған деген әңгіме де ел арасында кең тараған.

Жеңістің маңызы неде

• Аңырақай шайқасы халық санасына түбегейлі бетбұрыс жасады. Жоңғар соғысынан қалжыраған халықтың рухын көтерді, оны ұйымшылдыққа, ерлікке шақырды.
• Бұл — ортақ жауға қарсы ұзаққа созылатын жаңа соғыстардың бастауы болды. Халық жоңғарлардың жорықтарынан қаймықпай, оларды талқандауға болатынын түсінді.
• Төле, Қазыбек, Әйтеке билер, Әбілқайыр хан, Барақ, Батыр, Әбілмәмбет, Абылай сұлтандар шайқастың маңыздылығын дұрыс түсініп, халықтың рухын жаңа күрестерге бағыттай білді.
• Қателік. Алайда осындай үлкен жеңіс кейбір ел басшыларының, сұлтандардың арасында «жаудың бетін қайтардық, енді ол қайтып бас көтере алмайды» деген біржақты сенім орнықтырды. Осындай түсінікке берілген кейбір рубасылар бытыраңқылыққа жол беріп, күрестен оқшаулана бастады. Қатерлі жауды соңына дейін талқандамаудың аса қауіпті екенін ел ағаларының кейбірі дұрыс түсіне алмады.

⚠️ Жиі кететін қате. Аңырақайдан кейін соғыс аяқталды деп ойлау. Жоқ: алда әлі ауыр күрес жылдары болды. Аңырақай — бетбұрыс, соңы емес.

Бүгінгі күні қайдан көруге болады

• Аңырақай шайқасының құрметіне қойылған ескерткіш Алакөл ауданында, Жоңғар Алатауының етегінде тұр.
• «Аңырақай шайқасына» арналған ескерткіш Алматы облысында (баспалдақты төбенің үстінде тұрған екі биік тақта).
• «Аңырақай шайқасы» — суретші А. Жамханның картинасы: онда ұрыс атты жауынгерлердің қым-қиғаш арпалысы ретінде бейнеленген.
• Қазақтардың қару-жарақтары (суретші П. М. Кошаров, XIX ғ.): найза, балта, қылыш, мылтық, дәрі салатын қалта. Мұражайдан қарап көруге тұрарлық.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан жеңістен кейін неге босаңсуға болмайтынын өз сөзімен түсіндіруін сұраңыз. Бұл — бірлік пен жауапкершілік туралы жақсы әңгіме.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Аңырақай шайқасының қазақ тарихы үшін маңызы қандай? Жүз жылға созылған соғыста бетбұрыс жасады, халықтың рухын көтерді, бірлікке шақырды.
• П. М. Кошаров суретіндегі қару-жарақ түрлері қалай аталады? Найза, балта, қылыш, мылтық, дәрі салатын қалта.
• Картаны пайдалана отырып, ірі шайқас орындарын және шабуылдардың бағытын айт. 1716, 1717, 1728, 1730 жылдардағы шайқас орындары және жоңғарлардың шығыстан батысқа қарай жасаған жорықтары картада көрсеткілермен берілген.
• Рубасылар деп кімдерді айтқан? Рудың басшыларын, ел ағаларын.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Аңырақай шайқасының қазақ тарихы үшін маңызы қандай?

Қалай ойлаймыз. Соғыс үшін, халық үшін және билеушілер үшін не өзгергенін ойла.

Жауап үлгісі.

• Шайқас жоңғар басқыншылығына қарсы жүз жылдық азаттық соғыстағы бетбұрыс болған ең ірі жеңіс болды.
• Халықтың рухын көтеріп, оны ұйымшылдыққа, ерлікке шақырды.
• Бұл ортақ жауға қарсы ұзаққа созылатын жаңа соғыстардың бастауы болды: күресті тоқтатпай, жаңа шайқастарға дайындалу керек болды.
• Төле, Қазыбек, Әйтеке билер, Әбілқайыр хан, Барақ, Батыр, Әбілмәмбет, Абылай сұлтандар халық рухын жаңа күрестерге бағыттады.
• Алайда үлкен жеңіс кейбір басшыларды «жау қайтып келмейді» деген біржақты сенімге әкелді: кейбір рубасылар күрестен оқшауланды.

Жауабы: Аңырақай шайқасы жоңғар соғысындағы бетбұрыс болды: бірліктің күшін көрсетті, бірақ жеңістен кейін босаңсуға болмайтынын да үйретті.

№ 2

П. М. Кошаров суретіндегі қару-жарақ түрлерінің атауын анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Суреттегі заттарды біртіндеп қарап шық: ұзын сабы барлары, пышақ тәрізділері, мылтыққа қатысты бөлшектер.

Шешуі.

1. Мылтық (оның жанында мылтықты сүйеуге арналған айыр).
2. Найзалар — ұзын сабының ұшында үшкір ұшы бар.
3. Балталар — сабы бар, жүзі кең.
4. Қылыш (қайқы пішінді, қынабымен).
5. Дәрі салатын қалта мен мылтыққа керек құрал-саймандар.

Жауабы: суретте мылтық, найза, балта, қылыш және дәрі салатын қалта бейнеленген.

№ 3

Картаны қолдану арқылы ірі шайқас орындары мен шабуылдардың бағытын анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Картадағы шартты белгілерді оқы: қара белгі — ұрыстардың уақыты мен болған жері, қызыл көрсеткі — XVIII ғ. бірінші жартысындағы жоңғар шапқыншылығы.

Шешуі. «XVIII ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ халқының жоңғар басқыншыларына қарсы азаттық күресі» картасы бойынша:

• 1716 ж. және 1717 ж. — шығыста (Ертіс пен Аягөз өңірі), жоңғар жорықтары осы бағытта шығыстан батысқа қарай жүрген.
• 1728 ж. — картаның ортасында, Торғай өңірінде: оған батыстан және шығыстан қазақ әскерлерінің көрсеткілері (қара) келіп тоқтайды.
• 1730 ж. — Аңырақай, оңтүстік-шығыста, Балқаштың оңтүстігінде, Іле өзені мен Ыстықкөл маңында. Қазақ әскерінің көрсеткілері оған оңтүстіктен келеді.
• 1726 ж. — Ордабасы (қызыл крест): үш жүз өкілдері бас қосқан жер, Түркістан маңында.
• Қызыл көрсеткілер — жоңғар шапқыншылығы: негізінен шығыстан батысқа және оңтүстікке қарай.

Жауабы: ірі шайқастар шығыста (1716, 1717), орталықта (1728) және оңтүстік-шығыста — Аңырақайда (1730) болды; жоңғарлар шығыстан келіп, батыс пен оңтүстікке қарай жылжыды.

№ 4

(нөмірсіз «Іздену!» тапсырмасы: картаны қолдана отырып, аумақтың географиялық ерекшеліктерін ескеріп, шайқас орнының стратегиялық маңызын түсіндіріңдер)

Қалай ойлаймыз. Қасында не бар: таулар, өзендер, көлдер? Жау қайдан келді?

Жауап үлгісі.

• Жер жартылай шөлейт пен дала шекарасында: көшпелі әскерге жайылым да, кең алаң да бар.
• Жақын жерде Хантау мен Аңырақай таулары болды: олар қорған болып, қолайлы орын берді.
• Жау Жетісудан, шығыстан келді, яғни осы жерде оның батысқа жолын кесуге болатын еді.
• Жанында Іле өзені бар: жоңғарлар соны бойлап шегінді.
• Осы өңірдегі жеңіс Жетісуды азат етуге жол ашты және жауға қазақ жерінің ішіне қарай жолды жапты.

Жауабы: бұл жоңғарлардың Жетісу мен дала арасындағы жолындағы басты орын, қорғануға да, соққы беруге де қолайлы болды.

№ 5

(нөмірсіз тапсырма: «Рубасылар деп кімдерді айтқан?»)

Шешуі. Рубасы — рудың басшысы, ел ағасы. Ру ісі бойынша шешімді сол қабылдайтын, руының жасағын да сол бастайтын.

Жауабы: рудың басшысы, ел ағасы.

Жадынама

• Даталар: 1730 ж. (Аңырақай), 1726 ж. (Ордабасы, карта бойынша), XVIII ғ. = 1701–1800.
• Есімдер: Абылай (Әбілмансұр), Әбілқайыр, Әбілмәмбет, Барақ, Батыр, Төле, Қазыбек, Әйтеке, Бөлек, Аңырақ, Шарыш.
• Орындар: Хантау, Аңырақай, Итішпес, Балқаш көлі, Іле өзені, Алакөл ауданы, Жоңғар Алатауы.
• Терминдер: азаттық күрес, рубасы, жекпе-жек.

Шағын тест