§ 43. Қазақстандағы сауда қатынастарының дамуы

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). V бөлім: Қазақстан Ресей империясының құрамында. 137–140-беттер.

Нені үйренесің

• Қазақ даласындағы сауданың екі түрін атап, қайсысын кімдер жүргізгенін түсіндіруді.
• 1881 жылғы Петербор келісімшартының Моңғолия және Қытаймен саудаға қалай әсер еткенін айтуды.
• Басты жәрмеңкелерді, әсіресе Қоянды (1848 ж. ашылған) және Қарқара (1893 ж. бастап) жәрмеңкелерін атауды.
• Жәрмеңкенің неге тек базар емес, мереке де болғанын түсіндіруді.

Ой қозғау

• Жәрмеңке дегеніміз не? Белгілі бір мезгілде сатушылар мен алушылар алыстан жиналатын үлкен сауда.
• Айырбас дегеніміз не? Тауарды ақшаға емес, басқа тауарға беру: мысалы, жүнді ұнға.
• «XIX ғ.» дегеніміз не? 1801 жылдан 1900 жылға дейінгі кезең. «XIX ғасырдың ортасы» — шамамен 1850-жылдар.
• Дала көпестерге не ұсына алды? Мал мен мал шаруашылығы беретін барлық нәрсені: жүн, тері, қой терісі, киіз.

Тақырыпты талдаймыз

Ақшаға ма, айырбасқа ма?

Қазақ даласын отарлауға байланысты сауда ісін жүргізу екі түрге бөлінді. Олардың алғашқысын орыс, украин шаруалары, станица казактары жүргізсе, екінші түрімен қазақ көпестері айналысты. Қазақ көпестері, әсіресе Жетісу және Оңтүстік Қазақстан аймағындағылар, Қырғызстан аумағынан келетін мал шикізатын Орта Азия өнеркәсіп өндірістерінде өндіретін тауарларға айырбастаумен айналысты.

Сауда қайнаған қалалар

Мұндай сауданың дәстүрлі орталықтары Орынбор, Троицк, Петропавл, Верный, Семей қалаларындағы жәрмеңкелерде дамыды. Оңтүстік аймақтарда Қазалы, Жаркент секілді қалалар ішкі сауда-саттықтың негізгі орындарына айналды. Бұл орталықтарда мал мен әртүрлі өнеркәсіп тауарлары айырбасқа түсті.

Картадан қара: Орынбор, Троицк және Петропавл даланың солтүстігі мен солтүстік-батысында, Семей солтүстік-шығыста, Верный мен Жаркент оңтүстік-шығыста Қытай шекарасына жақын, ал Қазалы Сырдарияның төменгі ағысында орналасқан.

Дала арқылы Моңғолия мен Қытайға

Сауда-саттық шегаралас аудандарда да кеңінен өркендеп, Қазақстанның Моңғолиямен, Шыңжаңмен шегаралас аймақтарында өріс алды. Қазақстан арқылы өтетін орыс-моңғол сауда-саттық ісінің дамуына Ресейдің «Савва Морозов и сыновья» деп аталатын Мәскеу компаниясы шешуші рөл атқарып, осы бағытта тауарларын көбейте түсті. 1881 жылы Қытай мен Ресейдің арасында жасалған Петербор келісімшартына сәйкес Моңғолияның барлық аймағында салықсыз сауда-саттық жүргізуге рұқсат етілді.

Моңғолиядағы сауда орталықтарына баратын көпес керуендері Өскемен және Семей арқылы Қобдаға дейін барды. Ал Қытайдың Цин империясымен сауда-саттық Шыңжаңның Чугучак, Құлжа тәрізді қалаларында өрістей бастады. Мұндай сауда-саттықтарға Үржардың, Маканшының қазақтары белсене қатысты. XIX ғасырдың 80-жылдарында Шыңжаң мен Жетісу өлкесі арқылы сауда жасау қолға алына бастады. Мұнда Батыс Қытайға мал айдау кеңінен таралды. Қытай өнімдерінің ішінен қазақ өлкесіндегілер Қытай шайын көптеп тұтынды.

💡 «Салықсыз» — тауарды шекарадан өткізгені үшін ешқандай алым төленбейді деген сөз. Алым аз болған сайын алыстан тауар әкелу тиімдірек.

Жәрмеңкелердің уақыт таспасы

Көпестер қайда жиналды

Жәрмеңкелерге Ресейден, Сібірден, Алтайдан, Оңтүстік Оралдан, Цин империясынан, Моңғолиядан көптеген саудагерлер келіп, сауда-саттық өрістей түсті. Мына жәрмеңкелер жұмыс істеді:

⚠️ Жиі жіберілетін қате. Қоянды және Қарқара жәрмеңкелерін шатастыру оңай: атаулары ұқсас. Қоянды Қарқаралы уезінде (Орталық Қазақстанның солтүстігінде), ал Қарқара Верныйда (оңтүстік-шығыста) болды. Жылдарымен есіңде сақта: Қоянды — 1848, Қарқара — 1893.

Екі ірі жәрмеңке

Қоянды жәрмеңкесі Қарқаралыдан 52 шақырым жерде 1 маусымнан 1 шілдеге дейін жұмыс жасады. Оның көлемі 2 шақырым аумақты қамтыды. Бұл жәрмеңкеде мемлекеттік банктің бөлімі, пошта, телеграф жұмыс істеді.

Қарқара жәрмеңкесі орыс императорының шешімімен ашылып, 15 мамырдан 15 шілдеге дейінгі аралықта сауда-саттық жасады.

Не әкелді, не сатып алды

Жәрмеңкелердегі сауда-саттық тауарлары негізінен мал, шикізат, жергілікті жерлерде өңделген мал терісі, қой терісі, киіз т.б. өнімдер болды. Сонымен қатар Еуропадан шыққан әртүрлі киім-кешектер, ыдыс-аяқтар, ұн, шай, қант, шырағдан, сабын, фарфор және темір бұйымдары саудаға түсті. Жәрмеңкелерді Азиядан келген кілемдер, жібек маталар мен қағаз өнімдері, кептірілген жемістер толықтыра түсті.

Жәрмеңке мереке ретінде

Жәрмеңкелер қазақ халқының мәдени-рухани өмірін насихаттауда да үлкен рөл атқарды. Оларда әншілер мен музыканттар өнер көрсетіп, халық әндерін насихаттады. Палуандар күреске түсіп, ат жарыстары ұйымдастырылды, спортшылар өздерінің шеберліктерін көрсетті. Әсіресе халық ақындарының айтыстары көп адамдарды жинап, елдің көңілін көтере түсті. Жәрмеңкелерде қолөнершілер мен зергерлер өз өнімдерін көрсетті және сатты.

Қазақ халқының мақтанышына айналған Ақан сері, Балуан Шолақ, Жаяу Мұса Байжанұлы, Майра Уәлиқызы, Әміре Қашаубаев тәрізді дара таланттар өздерінің әншілік және композиторлық өнерлерімен елді аузына қаратты.

🌟 Жәрмеңкені қазіргі фестивальмен салыстыр: қасында базар, концерт, жарыстар және достармен кездесу бар. Адамдар жүздеген шақырымнан тек сауда үшін емес, сүйікті ақындарын тыңдау үшін де келді.

🌟 Бүгін қайда көруге болады. Өз қалаңда немесе ауылыңда демалыс күнгі жәрмеңке не халықтық мереке өтетін-өтпейтінін біл. Онда не сатылатынын, сахнада не көрсетілетінін салыстыр.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыздар: XIX ғасыр жәрмеңкесінің қазіргі базардан қандай айырмашылығы бар және сауда орталығына не онлайн-алаңға неге ұқсайды? Екі айырмашылық пен екі ұқсастық айтсын.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Қазақ даласында сауданың қандай екі түрі болды? Бірін орыс, украин шаруалары мен станица казактары, екіншісін қазақ көпестері жүргізді (айырбас).
• Сауданың дәстүрлі орталықтары қандай қалалар? Орынбор, Троицк, Петропавл, Верный, Семей.
• Қытайдың қай қалаларында сауда жүргізілді? Шыңжаңның Чугучак, Құлжа қалаларында.
• Қоянды жәрмеңкесі қашан жұмыс істеді? Жыл сайын 1 маусымнан 1 шілдеге дейін.
• Қай жәрмеңке 15 мамырдан 15 шілдеге дейін жұмыс істеді? Қарқара жәрмеңкесі.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

XIX ғасырда қазақ даласында сауданың қандай бағыттары дамыды?

Қалай ойлаймыз. Саудаға кімдер қатысты және қай бағытта жүрді, соны мәтіннен тап.

Жауап үлгісі.

• Ішкі сауда: Орынбор, Троицк, Петропавл, Верный, Семей жәрмеңкелері; оңтүстікте Қазалы, Жаркент.
• Айырбас сауда: қазақ көпестері мал шикізатын Орта Азия өнеркәсібі тауарларына айырбастады.
• Моңғолиямен сауда: 1881 жылғы Петербор келісімшартынан кейін салықсыз сауда; керуендер Өскемен, Семей арқылы Қобдаға барды.
• Қытаймен (Цин империясымен) сауда: Шыңжаңның Чугучак, Құлжа қалаларында; Үржар мен Маканшы қазақтары қатысты; Қытайдан шай алынды.
• Жәрмеңке сауда: Қоянды, Қарқара және басқалары.

Жауабы: ішкі (орыс шаруаларымен, жәрмеңкелер, айырбас), Моңғолиямен және Қытаймен шекаралық сауда бағыттары дамыды.

№ 2

Жәрмеңкелер дегеніміз не және олардың қазақтарға қандай пайдасы болды?

Қалай ойлаймыз. Жәрмеңкенің не екенін айтып, одан кейін оның экономикалық және мәдени пайдасын бөлек жаз.

Жауап үлгісі.

• Жәрмеңке — белгілі бір мезгілде жиналатын, сатушылар мен алушылар алыстан келетін ірі сауда.
• Қазақтар мал мен шикізатын, тері, қой терісі, киіз сатып, өзіне Еуропа мен Азияның тауарларын (ұн, шай, қант, мата, кілем) алды.
• Жәрмеңкелерде әншілер, музыканттар, ақындар өнер көрсетті, айтыстар, күрес, ат жарыстары өтті.
• Қолөнершілер мен зергерлер өнімдерін көрсетіп, сатты.
• Жәрмеңкелер қазақ халқының мәдени-рухани өмірін насихаттауға ықпал етті.

Жауабы: жәрмеңке — белгілі уақытта өтетін ірі сауда; ол қазақтарға тауар айырбастауға көмектесті және мәдениет пен өнердің мерекесіне айналды.

№ 3

Өздеріңді XIX ғасырдағы саудагер-көпес ретінде елестетіңдер. Мол пайда табу үшін өз өлкелеріңдегі қандай тауарларды сатылымға ұсынар едіңдер? Сауда-саттық жасау үшін қандай жәрмеңкелерге жол тартқан жөн? Өз жауаптарыңды негізді түрде жазыңдар.

Қалай ойлаймыз. Өз өлкеңде (мысалы, оңтүстікте немесе орталықта) не көп екенін ойла, содан кейін сол тауар қай жәрмеңкеде қажет екенін тап.

Жауап үлгісі.

Жауабы: мал, тері, қой терісі, киіз сияқты өз өлкеңнің тауарларын жәрмеңкеге апару тиімді; ең ірі Қоянды және шекараға жақын Қарқара мен Жаркент таңдалады.

Жадынама

• Даталар: 1848 (Қоянды), 1881 (Петербор келісімшарты), 1893 (Қарқара), XIX ғасырдың ортасы.
• Орындар: Орынбор, Троицк, Петропавл, Верный, Семей, Жаркент, Қазалы, Қобда, Чугучак, Құлжа.
• Есімдер: Ақан сері, Балуан Шолақ, Жаяу Мұса, Майра Уәлиқызы, Әміре Қашаубаев.
• Терминдер: жәрмеңке, айырбас, тауар, сауда, салықсыз сауда.

Шағын тест