§§ 44–45. XIX ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ әдебиеті

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). V бөлім: Қазақстан Ресей империясының құрамында. 140–145-беттер.

Нені үйренесің

• XIX ғасырдың бірінші жартысындағы (1801–1850 жж.) қазақ ақындарының нені жырлағанын айтуды.
• «Зарзаман» әдеби ағымы не екенін және ақындардың өз заманын неге солай атағанын түсіндіруді.
• Басты ақындарды: Шортанбайды, Дулатты, Шернияздты, Мұратты, Шөжені, Нысанбайды атауды.
• Олардың өлеңдерінде отансүйгіштік неге мол екенін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Ақын дегеніміз кім? Өлең мен жыр шығаратын, көбіне сол жерде, сахнада суырып салып айтатын өнер иесі.
• Жырау кім? Батырлардың ерлігін жырлап, билеушілерге ақыл айтатын жыршы-ақын.
• Отарлау дегеніміз не? Бөтен елдің жерін басып алып, халқын бағындыру, сол жерге өз адамдарын қоныстандыру.
• «XIX ғасырдың бірінші жартысы» дегеніміз не? 1801 жылдан 1850 жылға дейінгі кезең.

Тақырыпты талдаймыз

Әдебиет — күрес жайлы естелік

XIX ғасырдың бірінші жартысында қазақ әдебиетінде қазақ халқының азаттық жолындағы күресі ерекше жырланды. Олар Исатай Тайманұлы, Бекет және Есет батырлар, Кенесары мен Наурызбай, Жанқожа және т.б. тарихи тұлғаларға арналды. Суырыпсалма ақындар, жыршылар қазақ халқының ерлік күресін, ержүректігін, батырлар мен қолбасшылардың халыққа адалдығын жан-жақты жырға қосты.

Сонымен бірге халық өзінің тарихи шығармаларында отаршылдардың қолжаулығына айналған, өзінің халқын сатқан хандарды, сұлтандарды және билерді ашық сынады.

📌 Қазақ жырларының маңыздылығы — оның авторлары тарихи оқиғаларға тікелей қатысқан тұлғалар болуында. Бұл — тірі куәліктер дерлік.

Қазақтың әдеби шығармалары тарих үшін маңызы зор. Халық ақындары мен жыршылары қазақ халқының батыр ұлдары туралы шығармалары арқылы өткен заманның тамаша дәстүрлерін және тарихи тұлғалардың нақты есімдерін кейінгі ұрпаққа жеткізді.

Тарихи шығармалар қазақ халқының жаңа ұрпағын тәуелсіздік жолындағы ерлікке, отаншылдыққа, қазақ халқының рухани мұраларын қастерлеуге тәрбиеледі.

Халықтан шыққан аса ірі ақындар қатарында Досқожа, Нысанбай, Шернияз, Шөже тәрізді дарынды тұлғалар, ақын-жыраулар болды.

«Зарзаман»: ақындардың саяси көзқарасы

«Зарзаман» — әдеби ағым. Азаттық үшін күресте ерлік көрсеткен халықтың ел қорғау әрекеті ақын-жыраулардың шығармасында кеңінен көрініс тапты. Алайда күші өзінен басым отырықшы көрші елмен текетіресте қазақ қанша қайрат көрсетсе де, отарлық бұғаудан құтыла алмады. Бес қаруы сай, саны басым, тұрақты әскері бар отаршылдар қазақ халқын туған жерінен ығыстырып, оның туып-өскен өлкесін тартып алды. Бірнеше ғасыр бойы қан төгіп, жоңғар басқыншыларынан аман сақтап қалған аймақты енді олардан әлдеқайда қуатты патша өкіметі жайлай бастады. Халық құнарлы жерлерінен айырылып, құмды-шөлді аймақтарға көшуге мәжбүр болды. Көшпелі шаруашылықпен айналысатын халық болашақтан үміт үзіп, қайғы-шерге берілді. Өршіл ақындар мұндай жағдайды өздерінің шығармаларында өкінішпен жырлап, халықтың мұң-мұқтажын білдірді.

💡 Егер жоңғар шапқыншылығы кезіндегі халық қасіреті «Ақтабан шұбырынды» деген атаумен мәлім болса, патша отаршылдығы дәуірі халықтың басына орнаған «Зарзаман» ретінде сипатталды.

Бұл — халықтың зары қазақ ақындары жырында айқын көрініс берген кезең еді. Олардың арасында Шортанбай Қанайұлы мен Дулат Бабатайұлының жырлары өздерінің өткір мазмұнымен ерекшеленді. Олар отаршылдық заманын сипаттай келе, оның күші басым жаудың билік жасағаны, «жақсы жанынан түңілген, жаман малға жүгінген зарзаман» болып табылатынын ашық айтты. Халық ақындарын отаршылдардың қысымымен халықтың ата дәстүрінің аяқ асты болуы, ел билеу және басқару үрдістерінің дәстүрлі бағытынан айырылып, отарлау саясатының құралына айналғаны, халықтың еркін және бостандығын қорғаған ерлердің тұтқындалып, жазалауға ұшырағандары қатты ашындырды. Мұның бәрі олардың жырларында көркем сөзбен термеленіп, жырға қосылды.

Отаршылдардың қазақтың береке-бірлігін, салт-дәстүрін және қалыптасқан әдеттерін меншікке алып, аяқ асты етуі халық ақындарының қабырғасын қайыстырды. Олар енді бұрынғы дарқан да жайсаң қазақ халқының адамгершіліктен айырылған қоғамға тап болғанын өкіне сипаттады. Ел арасы отаршыл саясаттың кесірінен бүлініп, мал-мүлік, ақша, қаражат үшін өзара қырқысқан топтар мен тобырлар белең алып, халықтың ынтымағы бұзылды.

📌 «Зарзаман» ақындары шығармаларының басты тақырыбы — қазақ қоғамындағы отаршылдық саясаттың ауыр салдары мен зардаптары.

Сондай-ақ «Зарзаман» ақындары өздерінің шығармаларында туған халқына сатқындық жасап, отаршыл жүйеге ықыласпен қызмет етіп, еліне жаулық ойлаған кейбір екіжүзді болыс, старшын, аға сұлтандардың әрекеттерін де батыл әшкерелейді. Олар елді аздырған, халықтың қайғысын молайтқан, шен-шекпенге сатылған топтың ұнамсыз бейнелерін өздерінің шығармаларында сипаттап, жырлап отырды.

Алты ақын және олардың үні

Шортанбай Қанайұлы (1819–1881) — Түркістан қаласында дүниеге келіп, ержеткен шағында Орталық Қазақстанға қоныс аударған және осында бүкіл өмірін өткізген. Қазақ әдебиетінде «Зарзаман», «Опасыз жалған», «Бала зары» атты толғаулары белгілі. Бұл шығармалар Қазан қаласындағы баспада 1882–1890 жылдары бірнеше рет кітап болып басылған. Отаршылдардың үстемдік жасаған заманын өткір сынға алған, отаршылдық дәуірінің ащы шындығын толғаған Шортанбайдың шығармашылығы еркінен айырылған қазақтың қасіретті тарихын сипаттайды.

Дулат Бабатайұлы (1802–1874) — Аягөз бен Балқаш алқабын жайлаған елде туып-өскен әйгілі жыршы ақын. Мұсылманша оқып, Шығыс классиктерінің еңбектерімен таныс болған, жазбаша сауаты жоғары ақындардың бірі. Дулат ақынның шығармалары біздің заманымызға қолжазба (көшірме) және баспадан шыққан кітапшалар түрінде келіп жетті. Оның 1880 жылы жарық көрген тұңғыш өлеңдер жинағы «Өсиетнама» деген атпен Қазан қаласындағы баспадан шықты. Дулаттың «Еспенбет» атты ерлікті жырлайтын дастаны 1959 жылы Қазақстанның «Жұлдыз» журналы алғаш рет жарияланды. 1990 жылы Дулат ақынның шығармаларының бір тобы біздің елімізде жеке кітап болып басылып шықты.

Ол қазақ ұлдарының отансүйгіш және жауынгер болуын талап етсе, қазақ қыздарының тәрбиелі, әдепті болуын жоғары бағалап, жастарға ой салатын жырлар шығарды. Дулаттың шығармаларында өзі өмір сүрген заманның шындығы бейнеленді. Оның басты тақырыбы Ресейдің қазақ жеріндегі отаршылдық саясатын айыптау және сынау болды. Ақын өлеңдерінде патшалық Ресейдің отарлау саясатынан ел ішінің бөлінуін, билеушілердің биліккұмарлыққа салынғанын батыл сынайды. Дулат «Зарзаман» деп аталған осы кезеңнің аса ірі өкілі болып табылады.

Мұрат Мөңкеұлы (1843–1906). Ол қазіргі Атырау облысының Қызылқоға ауданында дүниеге келген. Ауыл молдасынан арабша оқып, хат таныған Мұрат шығармаларын қағаз бетіне түсірген. Сонымен бірге халықтық мұраға құрметпен қарайтын ақын ескі жыр кітаптарын іздеп жүріп оқып, жаттап алатын. Мұрат халықтың мұң-мұқтажын, зарын жырлаумен шектелген жоқ, ол елді отаршыл билікке қарсы күреске үндеді. Ерлік туралы дастандар жазды, жалынды жырлар да шығарды. Өзінің шығармаларында қазақтың бұрынғы батырларын елге үлгі етіп көрсетті.

Шернияз Жарылғасұлы (1806–1867) қазіргі Ақтөбе облысы, Ойыл ауданында туған. Шешендік өнерге, ауыз әдебиетіне жасынан құмар болған Шернияздың ақындығы ерте оянды. Оның шығармашылығы 15–16 жастан бастап-ақ асқан ділмар шешен ретінде байқала бастады. Ақындар айтысына қатысып, көркемсөздің жүйрігі, дүлдүлі есептеле бастады. Сол кезде қазақ арасына кеңінен танымал болған Абыл, Жылқышы, Нұрым және т.б. ақындармен айтысып, оларды да жеңіп шықты. Ол 1836–1838 жылдары Ішкі Ордадағы көтеріліске қатысты. Қозғалыс басылғаннан кейін де Махамбет Өтемісұлынан қол үзген жоқ. Ол өзінің жырларында халықты Махамбет дәстүрінде үгіттеп, елді Исатай мен Махамбеттің соңынан ілесуге шақырды.

Шернияздың әдебиет саласына қосқан бір жаңалығы — суырыпсалмалық өнерін жетілдірді. Кейбір билеуші топтардың оғаш мінездерін мысқылмен әшкерелеп отырды. Махамбет тәрізді Баймағамбет сұлтанмен тілдесіп, оның халыққа қарсы саясатын сынап, жырмен өрнектеді. Халық арасында әділетсіздік танытқан Әлен, Қазы тәрізді билерді сынаған шығармалары да ел арасына кеңінен таралып кеткен.

💡 Суырыпсалма ақын деп қандай ақынды айтады? Өлеңді дайындықсыз, сол сәтте шығарып айтатын ақынды.

Шөже Қаржаубайұлы (1808–1895) бұрынғы Көкшетау облысының Қызылту ауданында туып-өскен. Жастай екі көзінен бірдей айырылған Шөже қобыз тартып, өлең айтуға машықтанады. Ол мүгедектіктің зарын шегіп, тұрмыс ауыртпалығын бастан өткізіп өсті. Сондықтан да оның шығармаларында тұрмыстық мәселелер көп қозғалады. Шөже өз шығармашылығында ешқашан да әділдіктің ақ жібінен аттаған емес. Ол халықтың мұң-мұқтажын жоқтап, оның қорғаушысы болуға тырысты. Сондықтан да Шөже билеушілердің, жеке би-сұлтандардың екіжүзділігі мен басқа да ретсіз қылықтарын әшкерелеп отырды.

Нысанбай Жаманқұлұлы (1812–1871) — атақты қазақ жырауы. Ол өзінің «Наурызбай-Қаншайым» дастаны арқылы замандастарына кеңінен танымал болды. Бұл шығармада автор өзі қатысқан Кенесары бастаған ұлт-азаттық қозғалысының барысын тебірене жырлайды. Кенесарының көптеген жорықтарының куәгері болғандықтан, ол Кенесары мен Наурызбай басқарған соғыстың қалай басталып, қалай өрбігенін, қайғылы жағдайға ұшырап жеңілгенін басынан өткізген және оны өзінің шығармашылығында толғана жырлаған. Ол өзінің осы жырында Кенесарының қайраткерлігін және батырлығын жырға қосады. Кенесарының жан серігі және інісі Наурызбайдың ерліктері де Нысанбайдың жырына арқау болды. Сонымен бірге Нысанбай Кенесарының Қоқанға және оның қол астындағы қырғыздарға қарсы жорығындағы қасіретті жеңілісін күйініппен көрсетеді. Нысанбайдың жыры ұлтымыздың дара тұлғаларын қадірлеудің және құрметтеудің маңызды екенін халыққа түсіндіріп, үлкен танымдық және тәрбиелік мәнге ие болды.

💡 Іздену. Нысанбай жырында Кенесарыға ілескен қандай батырлардың ерліктері жырланады? Жауабын төмендегі № 2 жаттығудан қара.

🌟 Жастай екі көзінен айырылған Шөже қобыз тартып, өлең шығарды. «Әділдіктің ақ жібінен ешқашан аттаған емес» көзі көрмейтін ақын — өте күшті бейне.

🌟 Бүгін қайда көруге болады. Дулат пен басқа ақындардың шығармалары кітап болып басылады, олар туралы хабарлар мен фильмдер түсіріледі. Жақын жерде облыстық музей немесе кітапхана болса, Шортанбай мен Дулаттың жинақтары бар-жоғын сұра.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан «Зарзаман» ақындарының нені жырлағанын өз сөзімен айтып беруін сұраңыздар да, былай деп сұраңыздар: халық үшін өлең неге хат пен газеттен де маңызды болды? Сосын билік қарсы болған кезде ақын шындықты қалай айта алатынын талқылаңыздар.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• XIX ғасырдың бірінші жартысында қандай тұлғаларға арнап өлең мен дастан шығарылды? Исатай Тайманұлы, Бекет, Есет батырлар, Кенесары мен Наурызбай, Жанқожа және т.б.
• «Зарзаман» дегеніміз не? Патша отаршылдығы дәуірін сипаттайтын әдеби ағым, халық басына орнаған ауыр кезең.
• Қай ақын жастай екі көзінен айырылған? Шөже Қаржаубайұлы.
• Дулаттың қай жинағы 1880 жылы Қазанда басылды? «Өсиетнама».
• Мұрат Мөңкеұлы қай облыста туған? Қазіргі Атырау облысының Қызылқоға ауданында.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

XIX ғасырдың бірінші жартысындағы қазақ әдебиеті мен халық шығармашылығының қандай ерекшеліктерін байқадыңдар?

Қалай ойлаймыз. Не туралы жазылғанын, кім жазғанын және не үйреткенін ойла.

Жауап үлгісі.

• Қазақ халқының азаттық жолындағы күресі кеңінен жырланды.
• Исатай мен Махамбет, Бекет, Есет, Кенесары, Наурызбай, Жанқожа және т.б. тұлғаларға көп өлең, дастан арналды.
• Халық отаршылдардың қолжаулығына айналған, өз халқын сатқан хандарды, сұлтандарды, билерді сынады.
• Авторлары көбіне оқиғаларға тікелей қатысқан тұлғалар болды.
• Шығармалар жаңа ұрпақты ерлікке, отаншылдыққа, рухани мұраны қастерлеуге тәрбиеледі.
• «Зарзаман» ағымында отаршылдық саясаттың ауыр салдары жырланды.

Жауабы: басты ерекшелік — азаттық күресін жырлау және билеушілерді сынау, авторлары оқиғаның куәгерлері.

№ 2

Батырлар туралы жырлаған халық ақындарының тізімдерін жасап, оларға сипаттама беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі ақындарды ата да, әрқайсысының өмір жылдарын, не жырлағанын жаз.

Жауап үлгісі.

Іздену бойынша жауабы: Нысанбай жырында Кенесарыға ілескен батырлардан ең алдымен Наурызбай (Кенесарының жан серігі және інісі) жырланады; сонымен бірге Кенесарының Қоқанға және оның қол астындағы қырғыздарға қарсы жорығы суреттеледі.

Жауабы: халық ақындары — Шортанбай, Дулат, Шернияз, Мұрат, Шөже, Нысанбай; олардың бәрі отаршылдық дәуірін жырлап, ел рухын көтерді.

№ 3

Қазақтың айтыс өнерін бейнелейтін шығармалардан үзінділер оқып, оларға баға беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі Шернияздың айтыстары туралы мәліметті ал: ол кімдермен айтысып, нені көрсетті? Өзің оқыған үзіндіні шағын жоспармен бағала.

Жауап үлгісі.

• Айтыс — екі ақынның суырыпсалма өнері, сөз бен ойдың жарысы.
• Шернияз 15–16 жасында ақындар айтысына қатысып, Абыл, Жылқышы, Нұрым сияқты танымал ақындармен айтысып, жеңіп шықты.
• Бағалау жоспары: 1) кімдер айтысады; 2) тақырыбы не; 3) тапқыр, көркем сөздер; 4) қандай ой айтылады.
• Баға беру үлгісі: айтыс ақынның тапқырлығын, сөз өнерін, жылдам ойлау қабілетін көрсетеді.

Жауабы: айтыс — қазақ ауыз әдебиетінің ерекше өнері, онда ақынның шешендігі мен тапқырлығы сыналады.

Жадынама

• Даталар: 1801–1850 (XIX ғасырдың бірінші жартысы), 1836–1838 (Ішкі Орда көтерілісі), 1880 («Өсиетнама»), 1882–1890 (Шортанбай жинақтары).
• Есімдер: Шортанбай, Дулат, Шернияз, Мұрат, Шөже, Нысанбай.
• Орындар: Қазан (баспа), Түркістан, Аягөз, Ойыл, Қызылқоға, Қызылту.
• Терминдер: «Зарзаман», ақын, жырау, отарлау.

Шағын тест