§ 42. XIX ғасырдың 80–90-жылдарындағы әкімшілік-аймақтық реформалар
Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). V бөлім: Қазақстан Ресей империясының құрамында. 135–137-беттер.
Нені үйренесің
- 1880–1890-жылдардағы басқару реформаларының басты даталарын атауды (бұл XIX ғасырдың соңы, 1801–1900 жж.).
- «Түркістан өлкесін басқару туралы ереженің» (1886) және 1891 жылғы «Ереженің» нені өзгерткенін түсіндіруді.
- Дала генерал-губернаторлығына қандай облыстар кіргенін және Жетісудың неге «көшіп кеткенін» айтуды.
- 1867–1868, 1886 және 1891 жылдардағы реформаларды салыстыруды.
Ой қозғау
- Реформа дегеніміз не? Мемлекет өмірінің бір саласын өзгертетін түрлендіру: басқару, сот, салық.
- «Ереже» дегеніміз не? Мұнда — өлкені немесе облыстарды қалай басқару керектігі жазылған заң.
- Генерал-губернатор кім? Патшаның өлкедегі жоғары шенеунігі, басқаруды бастап тұрған адам.
- Отарлау дегеніміз не? Империяның өз пайдасы үшін бөтен жерлерді басып алып, игеруі. Оқулықта: Қазақстанды «аграрлық шикізат базасына» айналдыру көзделген.
Тақырыпты талдаймыз
Империяға реформа не үшін керек болды
Қазақстанды түгелдей жаулап алғаннан кейін Ресей билігі алдында үлкен сұрақ тұрды: бұл кең-байтақ өлкені қалай басқару керек? Түрлі топтардың қалауы әртүрлі болды. Ресейдің бай помещиктері жаңа жерлерді басып алуды ойлады. Ал кәсіпкерлер мен көпестердің негізгі мақсаты Қазақстанды аграрлық шикізат базасына айналдыру болды, яғни шикізат алатын, қажетті өнім өсіретін жерге айналдыру.
Реформалардың уақыт таспасы
💡 Барлық реформаның басты идеясын бір сөзбен айтуға болады: орталықтандыру. Билікті біртұтас ету, өлкені Орталық Ресейдің губерниялары сияқты басқару көзделді.
Орынбор генерал-губернаторлығы жойылды, Дала генерал-губернаторлығы құрылды
Қазақ өлкесін басқарудың жобалары осындай қайшылықты жою үшін дайындалды. 1881 жылы Орынбор генерал-губернаторлығы таратылып, Орал және Торғай облыстары тікелей Ішкі істер министрлігіне бағынатын болды. Қазақ даласындағы отаршыл әкімшілік мекемелерінің қызметін осы министрліктің Жер бөлімі жүргізетін болып белгіленді.
1882 жылы 18 маусымда Дала генерал-губернаторлығы құрылды. Оған Ақмола, Семей және Жетісу облыстары кірді.
⚠️ Жиі жіберілетін қате. Орал және Торғай облыстарын Дала өлкесімен шатастырады. 1882 жылы олар Дала генерал-губернаторлығына кірмеді: Ішкі істер министрлігіне бөлек бағынды. Оларды басқа облыстармен 1891 жылғы «Ереже» біріктірді.
1886 жыл: Түркістан өлкесі
Арнайы комиссия бұрынғы отарлау жобаларының ерекшеліктерін ескеріп, Түркістан өлкесін басқару туралы ереженің жобасын жасады. 1886 жылы 2 маусымда «Түркістан өлкесін басқару туралы ережеге» қол қойылды. Бұл ереженің міндеті қазақ өлкесін біртіндеп Орталық Ресеймен біріктіру болды.
Не өзгерді:
- Түркістан өлкесін басқару Орталық Ресейдің басқару жүйесіне көшірілді (Ресей үлгісімен орталықтандыру).
- Түркістан генерал-губернаторлығына енді Сырдария, Ферғана, Самарқанд облыстары кіргізілді.
- Түркістан өлкесін басқаруды әскери министрлік өз қолына алды. Оның басында генерал-губернатор тұрды.
- Міндет қойылды: қазақ өлкесін біртіндеп Орталық Ресеймен біріктіру.
1891 жыл: дала облыстарына арналған «Ереже»
Қазақ даласын басқаруды жетілдіру үшін 1887 жылы Ішкі істер министрлігінің арнайы комиссиясы құрылды. Бұл комиссияның мақсаты басқарудың жаңа жобасын дайындау еді. 4 жыл бойы жетілдірілген бұл жоба Ішкі істер министрлігінің бекітуімен Ресей империясының Мемлекеттік Кеңесінің қарауына ұсынылды. Мемлекеттік Кеңесте талқыланған бұл жоба Дала генерал-губернаторлығын, әкімшілік басқару ісін қайта құруды ұсынған еді.
1891 жылы 25 наурызда Ресей императоры «Ақмола, Семей, Орал және Торғай облыстарын басқару туралы Ережеге» қол қойды. Ол нені өзгертті:
- Дала генерал-губернаторлығының бұрынғы құқықтары біраз шектелді;
- облыстық басқару жүйесіне өзгерістер енгізіліп, облыстар бұрынғыдай азаматтық билікпен қоса әскери және әкімшілік билікті де өз қолдарына шоғырландыратын болды;
- Жетісу облысындағы әкімшілік басқару жүйесі барлық деңгейде азаматтық және әскери билікті өз қолында ұстады; басқа облыстардағы әскери және азаматтық билік губернатордың қолына шоғырланды;
- Жетісу және Орал облыстарында губернатор казак әскерінің жоғары атаманы, Ақмола және Семей облыстарында сібір казак әскерінің атаманы құқына ие болды;
- Сібір казак әскерінің әскери басшылығы генерал-губернаторға бағынды.
1891 жылғы Ережеде әскери және әкімшілік биліктің бір қолға шоғырлану принципі басшылыққа алынғандықтан, әскери губернатор дәрежесі Далалық өлкенің барлық облыстық әкімшілігін басқаратын кісілерге берілді.
1897 және 1898 жылдар
1897 жылы Жетісу облысы Дала генерал-губернаторлығы құрамынан шығарылып, Түркістан өлкесіне берілді.
1898 жылдың 2 мамырынан бастап Дала генерал-губернаторлығының барлық облыстарында сот жүйесін реформалауға Ресейдің бұрынғы сот жүйесінің тәртіптері басшылыққа алынатын болды.
🌟 Сол жылдардағы атаулар қазіргі облыстарда әлі де естіледі: Ақмола, Семей (қазір Абай облысы), Орал, Торғай. Оларды қазіргі картадан тауып, шекаралардың сол кезде және қазір қалай өтетінін салыстырып көр.
👨👩👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыздар: «Империя 1897 жылы Жетісуды неге бір өлкеден екіншісіне көшірді?» Жауабын мәтіннен тапсын: басқаруды біріктіру және өлкелердің шекарасын өзгерту үшін. Қазіргі облыстық бөлінісімен салыстырып көрген пайдалы.
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- Ресей кәсіпкерлері мен көпестері Қазақстаннан не күтті? Оны аграрлық шикізат базасына айналдыруды.
- «Түркістан өлкесін басқару туралы ережеге» қашан қол қойылды? 1886 жылы 2 маусымда.
- 1897 жылы Жетісу облысына не болды? Ол Дала генерал-губернаторлығы құрамынан шығарылып, Түркістан өлкесіне берілді.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Патша өкіметі отаршылдық езгіні күшейте түсу үшін қандай шаралар қолданды?
Қалай ойлаймыз. Мәтіннен әр реформаны тауып, билікті қалай шоғырландырғанын байқа.
Жауап үлгісі.
- 1881 жылы Орынбор генерал-губернаторлығын тарату: Орал және Торғай облыстары Ішкі істер министрлігіне өтті.
- 1882 жылы Дала генерал-губернаторлығын құру (Ақмола, Семей, Жетісу).
- 1886 жылғы Ережемен өлкені біртіндеп Орталық Ресеймен біріктіру, басқару жүйесін Ресей үлгісіне көшіру.
- 1891 жылғы Ережемен әскери және азаматтық биліктің бір қолға шоғырлануы: губернаторларға әскери губернатор дәрежесі берілді, казак әскерінің атаманы болды.
- 1897 жылы Жетісуды Түркістан өлкесіне беру және 1898 жылы сот жүйесін Ресей үлгісімен реформалау.
Жауабы: патша өкіметі өлкені Ресей үлгісімен орталықтандырып, әскери және азаматтық билікті бір қолға шоғырландырып, сот пен басқаруды империяға бейімдеп, отарлау жүйесін күшейтті.
№ 2
1886 және 1891 жылдардағы әкімшілік басқарудағы өзгерістерді 1867–1868 жылдардағы реформамен салыстыра талдап, арнайы кесте құрастырыңдар.
Қалай ойлаймыз. Әр реформа үшін мынаны тап: нені өзгертті, кім басқарды, билік қалай бөлінді. 1867–1868 жылдардың деректерін алдыңғы сабақтардан ал, бұл параграфта олар тек жанама аталады.
Шешуі.
| 1867–1868 жылдардағы реформа | 1886 жылғы реформа | 1891 жылғы реформа |
|---|---|---|
| «Уақытша ереже»: өлке облыстарға, уездерге, болыстарға, ауылдарға бөлініп басқарылды | «Түркістан өлкесін басқару туралы ереже»: басқаруды әскери министрлік алды, басында генерал-губернатор тұрды | «Ақмола, Семей, Орал және Торғай облыстарын басқару туралы Ереже» |
| Генерал-губернаторлар мен облыстық басқармалар билігі | Орталық Ресей үлгісімен орталықтандыру; Сырдария, Ферғана, Самарқанд облыстары кірді | Дала генерал-губернаторының құқықтары біраз шектелді |
| Болыс басқарушыларын, ауыл старшындарын сайлау | Қазақ өлкесін біртіндеп Орталық Ресеймен біріктіру міндеті | Облыстық басқару азаматтық және әскери билікті қолына алды; губернатор казак әскерінің атаманы болды; барлық әкімшілік басшыларына әскери губернатор дәрежесі берілді |
Жауабы: 1867–1868 жылдары «Уақытша ереже» енгізілді; 1886 жылы Түркістан өлкесін әскери министрлік басқарып, өлкені Орталық Ресеймен біртіндеп біріктіру басталды; 1891 жылы генерал-губернатордың құқығы шектеліп, әскери және азаматтық билік бір қолға шоғырланды.
№ 3
Отаршыл билік қазақ жеріне сырттан көшіп келгендердің құқығын жергілікті қала тұрғындарымен теңестіру себебі неде деп ойлайсыңдар?
Қалай ойлаймыз. Билік кімге сүйенгісі келгенін және өлкені кімдермен толтырғысы келгенін ойла.
Жауап үлгісі.
- Көшіп келгендерге жергілікті тұрғындармен тең құқық беру қоныс аударуды ынталандырды.
- Орыс және украин шаруалары мен қала тұрғындары өлкеде отаршыл биліктің сенімді тірегіне айналды.
- Бұл өлкені Орталық Ресеймен біріктіру, оны империяның құрамына барынша жақындату саясатына сай келді.
- Жергілікті халықтың өз жерінде көшіп келгендермен салыстырғанда ерекше құқығы болған жоқ.
Жауабы: отаршыл билік қоныс аударуды қолдап, өлкеде өзіне тірек болатын көшіп келгендерді көбейту және өлкені Ресеймен біріктіру үшін олардың құқығын жергілікті қала тұрғындарымен теңестірді.
№ 4
Сот ісіндегі өзгерістердің отаршылдық және саяси бағытын неден көруге болады?
Қалай ойлаймыз. 1898 жылғы реформада сот жүйесінің қай үлгісі басшылыққа алынғанын еске түсір.
Жауап үлгісі.
- 1898 жылдың 2 мамырынан бастап Дала генерал-губернаторлығының барлық облыстарында сот жүйесін реформалауға Ресейдің бұрынғы сот жүйесінің тәртіптері басшылыққа алынды.
- Яғни қазақ даласындағы сотты империяның сот жүйесіне бейімдеді.
- Бұл өлкені Орталық Ресеймен біріктіру және орталықтандыру саясатының жалғасы болды.
- Отаршыл басқару аппараты отарлаудың жаңа кезеңіндегі міндеттерге бейімделді.
Жауабы: сот жүйесі Ресей үлгісімен қайта құрылып, өлкені империяға жақындату мен отаршыл басқаруды күшейтуге қызмет етті.
№ 5
XIX ғасырдың соңғы ширегіндегі жұмысшы қозғалысының ерекшеліктері, олқылықтары неден көрінеді?
Қалай ойлаймыз. Бұл сұрақ алдыңғы параграфтардың (§ 40–41) мазмұнына байланысты: сонда жұмысшылардың құрамы мен жағдайы туралы не айтылғанын еске түсір.
Жауап үлгісі.
- Жұмысшылар құрамы көп ұлтты болды: көшіп келген орыс, украин жұмысшылары мен жергілікті қазақтар.
- Кәсіпорындар аз және шашыраңқы орналасты, жұмысшылар саны аз болды.
- Жұмысшылар маусымдық жұмыстарға көп тартылды, еңбек ақысы төмен, жұмыс жағдайы ауыр болды.
- Қазақ жұмысшылары кәсіби біліктілігі төмен болды, әрі ұйымдасқан күрес әлсіз болды.
Жауабы: жұмысшы қозғалысы әлсіз ұйымдасқан, құрамы көп ұлтты және саны шағын болуымен ерекшеленді.
Жадынама
- Даталар: 1881; 1882 ж. 18 маусым; 1886 ж. 2 маусым; 1887; 1891 ж. 25 наурыз; 1897; 1898 ж. 2 мамыр.
- Орындар: Орынбор және Дала генерал-губернаторлықтары, Түркістан өлкесі, Ақмола, Семей, Жетісу, Орал, Торғай, Сырдария, Ферғана, Самарқанд облыстары.
- Терминдер: реформа, ереже, комиссия, генерал-губернатор, атаман, орталықтандыру.