§ 47. Қазақ халқының ұлттық ойындары

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). VI бөлім: XIX ғасыр – XX ғасырдың басындағы Қазақстанның мәдениеті. 148–151-беттер.

Нені үйренесің

• Қазақтың ұлттық ойындарын балалар, жастар және ересектер ойындары деп топтауды.
• Көкпар, қызқуу, теңге алу, аударыспақ, арқан тарту, тоғызқұмалақ ойындарының шарттарын айтып беруді.
• Бәйге түрлерін атап, ат ойындары қандай мерекелерде өткізілгенін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Асық дегеніміз не? Малдың артқы аяғының тобық сүйегі. Одан ойынға арналған «ұпайлар» жасайды, бұл ойынды балалар да, үлкендер де ойнаған.
• Той деген не? Үлкен мереке: қыз ұзату, үйлену тойы, бесік той, Наурыз.
• Жігіт кім? Жас, батыл, шебер атты азамат.

Тақырыпты талдаймыз

Ойындардың үш тобы

Қазақтың ұлттық ойындарының балалар, жастар, ересектер ойнайтын түрлері бар.

Балалар ойындары ептілікке, шапшаңдыққа, алғырлыққа тәрбиелейді:

• қуыршақ;
• асық ойындары;
• «Аксерек-көксерек»;
• «Түйе-түйе»;
• «Соқыртеке»;
• «Ұшты-ұшты»;
• «Бестас».

Жастар арасында алтыбақан құрылып, «Аксүйек», «Сақина салмақ», «Тобық жасыру», «Арқан тарту», «Жамбы ату», «Теңге алу» ойындарының түрлері ойнатылған. Ересектер арасында «Тоғызқұмалақ» сияқты ой алғырлығын талап ететін ойындар көбірек таралған.

📌 Есте сақта! Ұлттық асық ойыны 2017 жылы ЮНЕСКО қорғауындағы әлемдік мәдени мұралар тізіміне енгізілген.

Ат ойындары

Қазақтар арасында қыз ұзату, үйлену тойлары мен мейрамдарда бәйге, көкпар беріліп, «Қызқуу», «Күрес», «Аударыспақ», «Алтын қабақ ату», «Теңге алу» сияқты ойындар өткізілген.

📌 «Көкпар», «Қызқуу» ойындарының басқа ат ойындарынан ерекшелігі: олар тек қуанышты жағдайларда ғана ойналады. Ал «Атжарыс», «Теңге алу», «Аударыспақ» астарда да ойналады. Адам елге сыйлы, танымал болса әрі ұзақ жасап қайтыс болса, оған арнайы ас берілген. Мұндай астарда сайыстар мен түрлі ойындар ұйымдастырылған.

Көкпар. Бұл ойын ертеде «көк бөрі» аталып, кейін «көкпар» болып өзгерген. Ойынның шартында жігіттер ат үстінде сойылған серкені тартысады. Топтан серкені алып шыққандар өздері таңдаған адамның үйіне апарып тастайды. Үй иесі көкпаршыларға басқа серке және кәде береді. Көкпаршылардың көкпар тастауы үй иесіне деген құрметін көрсетеді.

Қызқуу. Ертеден келе жатқан ат ойындарының бірі. Ойын шарты бойынша атты қызды мәреге жеткенше атты жігіт қуып жетіп, бетінен сүюі керек. Жігіт мәреге дейін қуып жетсе, қыз орамалын сыйлайды. Жігіт қуып жете алмаса, кері қарай қыз жігітті қуып, жетіп алса, қамшымен сабайды. Батыс саяхатшылары Джованни Плано Карпини мен Марко Поло және Виллем (Гильом) де Рубрук XIII ғасырда осы ойынды Жетісуға келген сапарларында көрген.

💡 Қызқуу ойынында бәрі әділ екенін байқадың ба? Қыздың қолында қамшы бар, одан оңай құтыла алмайсың. Жеңіске шапшаң да батыл адам жетеді.

Бәйге және епті ойындар

Атжарыс қатысатын аттардың жасына орай тай бәйге, құнан бәйге, дөнен бәйге, ат бәйге, аламан бәйге деп бөлінеді.

Теңге алу (күміс алу). Бұл ойын да епілікті талап еткен. Ол үшін ат үстіндегі жігіт қатты жылдамдықпен шауып келе жатып, күміс теңге түйілген шүберекті жерден алып үлгеруі керек. Егер алса, теңгені ойынға қатысушы олжалайды.

Аударыспақ. Екі салт атты ат үстінде күреседі: әрқайсысы қарсыласын ер-тұрманнан аударып түсіруге тырысады.

Арқан тарту. Қазақтың ұлттық ойыны. Ойынға қатысушылар тең екі топқа бөлінеді де, арқанның екі ұшынан ұстап, әрқайсысы өз жағына тартады. Ортадағы көлденең сызықтан қарсыластарын бұрын сүйреп өткізген жақ жеңген саналып, жүлде алады.

Жастардың кештегі ойындары

Алтыбақан. Жуан бақандарды үш-үштен бір басын буып, жоғары жағы белағашпен жалғастырылып жасалады. Бақандардың жоғарғы ашаларына екеуі жоғырақ, бірі төмен етіліп, үш арқан тартылады. Жоғарғы екеуі отыруға арналады, төменгі арқанға табан тіреледі. Қыз бен жігіт қарама-қарсы орналасып, бел арқанның екі жақтауынан ұстап, үшінші адамның демеуімен тербетіледі. Тербелушілер қосылып ән бастайды да, оған басқалары қосылып ән салады. Алтыбақан көшпелі халықтардың бәрінде кең таралған.

Аксүйек. Қыз-жігіттер түнге қарай, ай сәулесінің жарығымен немесе жағылған от жарығымен ойнайтын ойын. Ойын жүргізу үшін жіліктің кепкен сүйегін алған. Ойынға қатысушылар екі топқа бөлініп, өз көмбесін белгілейді. Екі топтың ойыншылары алаңға арқаларын беріп, сапқа тұрады. Ойын бастайтын топтың басшысы сүйекті алысқа лақтырып, қыз бен жігітті сүйекті тауып әкелуге жіберген. Сүйекті кім бұрын тауып алса, сол көмбеге қарай жүгіреді. Қалғандары оны қуады. Ойын жалғасып, қайталанып ойналады. Сүйекті іздеу қыздар мен жігіттердің достасуы үшін ұйымдастырылған. Әрі ойын жастарды қараңғыда бағдарды, мөлшерді айыра білуге, тез, жылдам жүгіруге үйретеді.

Тобық (асық) жасыру. Бұл ойында әзіл-қалжыңы жарасқан жезделері балдыздарына, қайнылары жеңгелеріне, жігіттер мен қыздар бір-біріне ойын-тойда тобық берген. Ойын шартында тобықты алған адам оны сақтап қояды. Екеуі кез келген уақытта жолыға қалса, бірінші ойыншы «Есімде» деп әңгімесін бастағанда, екінші ойыншы тобықты көрсетуі тиіс. Егер тобықты көрсете алмаса, онда ұтылады. Ұтылған адам ұтқан адамның қалауын орындаған немесе айыбына сыйлық берген.

Тоғызқұмалақ. Ой алғырлығын талап ететін үстел ойыны, көбінесе үлкендер арасында таралған. Оқулықта оның шарттары толық берілмеген, оларды өзің анықтауың керек (№ 2 жаттығу).

🌟 Бүгін қайдан көруге болады? Көкпар, қызқуу, аударыспақ және теңге алу Дүниежүзілік көшпенділер ойындарының бағдарламасына енеді, Наурыз мерекесінде және этно-фестивальдерде өтеді. Қазақстанда этноспорт және тоғызқұмалақ федерациялары бар, чемпионаттар өткізіледі.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Үйде асық немесе тоғызқұмалақ ойнап көріңіздер (қарапайым жиынтықты дүкеннен сатып алуға болады), не бестас ойынын бес тасшамен ойнаңыздар. Әже мен атадан бала кезінде не ойнағанын сұраңыздар.

Өзіңді тексер

• Балалар ойындарының қандай түрлері бар? Қуыршақ, асық ойындары, «Аксерек-көксерек», «Түйе-түйе», «Соқыртеке», «Ұшты-ұшты», «Бестас». Олар ептілікке, шапшаңдыққа, алғырлыққа тәрбиелейді.
• Көкпар мен қызқуу қандай жағдайда ойналады? Тек қуанышты жағдайларда: қыз ұзату, үйлену тойлары, мейрамдар кезінде.
• Астарда қандай ат ойындары өткізілген? Атжарыс (бәйге), теңге алу, аударыспақ.
• Тобық жасыру ойынында кім ұтылады? Тобықты көрсете алмаған ойыншы. Ол ұтқан адамның қалауын орындайды немесе айыбына сыйлық береді.
• Асық ойынына қандай құрмет көрсетілді? 2017 жылы ұлттық асық ойыны ЮНЕСКО қорғауындағы әлемдік мәдени мұралар тізіміне енгізілді.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Балалар ойынының қандай түрлері бар және олар қалай ойналады?

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен балалар ойындарының тізімін тауып, олардың не үйрететінін ойла.

Жауап үлгісі.

• Балалар ойындары: қуыршақ, асық ойындары, «Аксерек-көксерек», «Түйе-түйе», «Соқыртеке», «Ұшты-ұшты», «Бестас».
• Асық ойыны мен тобық жасыру асықпен ойналады: тобық жасырып, оны тауып немесе көрсете алмаған ұтылады, ұтылған адам ұтқанның қалауын орындайды немесе сыйлық береді.
• Бестас — бес тасшамен ойналатын ойын.
• Мағынасы: балаларды ептілікке, шапшаңдыққа, алғырлыққа тәрбиелейді.

Жауабы: балалар ойындарының түрлері: қуыршақ, асық, «Аксерек-көксерек», «Түйе-түйе», «Соқыртеке», «Ұшты-ұшты», «Бестас». Олар ептілікті, шапшаңдықты және алғырлықты дамытады.

№ 2

«Тоғызқұмалақ» ойынының шарттарын анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Мәтінде ойын үстел ойыны, ой алғырлығын талап ететіні және көбінесе үлкендер ойнайтыны айтылған. Шарттарын қосымша деректерден анықта.

Жауап үлгісі.

• Ойынды екі адам ойнайды, тақтада екі ойыншының 9-дан отау (шұңқыр) және екі қазан болады.
• Бастапқыда әр отауға 9-дан құмалақ (қой қарыншығы) салынады, барлығы 162 құмалақ.
• Ойыншылар кезекпен бір отаудағы құмалақтарды алып, тақта бойымен бір-бірден таратып салады.
• Көп құмалақ жинаған ойыншы жеңеді.

Жауабы: екі адам кезекпен құмалақтарды отаулар бойымен таратады, көп құмалақ жинаған жеңеді.

№ 3

«Қызқуу» немесе «Көкпар» суреттеріне қарап, той кезіндегі ойын түрлері туралы эссе жазыңдар.

Қалай ойлаймыз. Бір суретті таңда (мысалы, «Көкпар») да, онда не көрінетінін сипатта.

Жоспар.

1. Ойынның аты және ол не туралы.
2. Кімдер қатысады, нені мінеді.
3. Ойын шарттары.
4. Қашан және қайда өткізіледі.
5. Нені тәрбиелейді.
6. Менің ойым.

Жауап үлгісі. Суретте шаң-тозаңның ішінде аттылар шауып барады, біреуі жерге еңкейіп тұр. Бұл — көкпар. Ертеде ол «көк бөрі» деп аталған. Ойын шарты бойынша жігіттер ат үстінде сойылған серкені тартысады. Серкені алып шыққандар оны өздері таңдаған адамның үйіне апарып тастайды, ал үй иесі оларға басқа серке мен кәде береді. Бұл — үй иесіне деген құрмет. Көкпар тойларда, қуанышты кездерде ойналады. Ойын күшті, епті болуды және атпен тіл табысуды талап етеді. Менің ойымша, көкпар батылдыққа және берілмеуге үйретеді.

Жауабы: жоспар бойынша эссе: ойынның аты, шарттары, қашан өткізілетіні, нені үйрететіні.

Жадынама

• Даталар: XIII ғасыр (1201-1300 жж.): саяхатшылар қызқуу ойынын көрген; 2017 жыл: асық ойыны ЮНЕСКО тізіміне енді.
• Есімдер: Джованни Плано Карпини, Марко Поло, Виллем (Гильом) де Рубрук (оқулық бойынша).
• Орындар: ауыл, Жетісу.
• Терминдер: бәйге, көкпар, қызқуу, теңге алу, аударыспақ, ас, кәде.

Шағын тест