§ 48. XIX ғасырдың соңындағы халық ауыз әдебиетінің дамуы және хатқа түсірілуі

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). VI бөлім: XIX ғасыр – XX ғасырдың басындағы Қазақстанның мәдениеті. 151–153-беттер.

Нені үйренесің

• Айтыс деген не екенін және ақындардың неге «халық үні» болғанын түсіндіруді.
• XIX ғасырдың айтыскер ақындары мен шайырларын (Жанақ, Шөже, Біржан, Сара, Жамбыл…) атауды.
• XIX ғасырда жазылып алынған эпостар мен дастандарды және оларды жинаған ғалымдарды (Радлов, Потанин, Диваев) білуді.
• XIX ғасыр ақындарының отаршылдық саясатқа наразылығы қалай көрінгенін түсінуді.

Ой қозғау

• Ақын кім? Өлеңді жатқа, сол сәтте шығаратын, жиі өзі әндетіп айтатын халық шайыры.
• «XIX ғасыр» дегеніміз не? 1801 жылдан 1900 жылға дейінгі кезең.
• Фольклор деген не? Халықтың ауыз әдебиеті: ертегі, аңыз, мақал-мәтел, эпос, жыр. Оларды ауыздан ауызға айтып, ұрпақтан ұрпаққа жеткізген.

Тақырыпты талдаймыз

Сөз қару ретінде

XIX ғасырдағы қазақ әдебиеті ұлт мақтанышына айналған дарынды тұлғалардың дара туындыларының санқырлылығымен ерекшеленеді. Жекелеген тұлғалар халық ауыз әдебиеті дәстүрлерін жаңа туындылармен байытты. Дәстүрлі поэзия XIX ғасырда отаршылдыққа қарсы күрес құралына айналды. Ақындармен қатар айтыс өнерінің шеберлері, әнші-сазгерлер, қисса орындаушы жыраулар дәстүрлерін жалғастырды. Олардың барлығының туындысы халық өмірімен, халықтың күнделікті тұрмыс-тіршілігімен байланысты өрбіді.

💡 «Отаршылдық» дегеніміз — бөтен мемлекеттің жерді басып алып, халықты өзіне бағындыруы. Ресей империясының бұл саясаты туралы сен IV және V бөлімдерде оқыдың.

Айтыс дегеніміз не

Айтыс (ақындар сайысы) — қазақтың ертеден келе жатқан өнер түрлерінің бірі. Күні бүгінге дейін айтыс өнері қазақ халқының рухын көтеріп, абыройын қорғауда және дәстүрлі тәрбиені дамытуда үлкен рөл атқарады.

🌟 Айтыс өнері үлкен дайындықты қажет етті. Айтысқа түсетін ақын табиғи талантпен бірге шешендікті, поэтикалық шеберлікті терең меңгеріп, халық өмірін терең білуі тиіс.

Суырыпсалма (дайындықсыз, сол сәтте шығару) сөздің шебері — айтыскерлер де күнделікті тұрмыс аясындағы тірлік пен заманның ащы шындықтарын ортаға салып отырды.

Қай заманда да айтыс өнерінің негізгі мәселесі қоғамдағы қайшылықтарды сынау, халық мүддесіне қарсы әрекет жасаған ел ағаларын тәрбиелеу, халыққа жақындату болды. Эпикалық айтыстарда қалжыңмен қағыту, әзіл-оспақ айту, әртүрлі жұмбақ жасыру көп кездесті.

🌟 Қазақтың айтыс өнерін өркендетуге үлкен үлес қосқандар қатарында Шөже, Жанақ, Шортанбай, Орынбай, Сүйінбай, Шернияз, Біржан тәрізді ақын-жыраулар елге кеңінен танымал. Қазақ қыздары арасында да Сара, Ұлбике тәрізді тарихи тұлғалар айтыскер ақындар ретінде халық құрметіне бөленді. Әсіресе айтыс өнерінің майталманы ретінде Жамбылды атап өткен жөн. Оның Құлмамбетпен, Шашубаймен айтыстары теңдесі жоқ поэтикалық шеберліктің үлгісі болып табылады.

🔎 Іздену. Қазақ халқында айтыс өнерінің қандай түрлері таралған? Оқулықтан эпикалық және әзіл-оспақты айтыстарды тап, өзің білетін мысал келтір.

Ақындар мен эпостар

Қазақ әдебиетінің дамуына Біржан, Мұхит, Әсет, Жаяу Мұса, Балуан Шолақ сияқты әрі сазгер, әрі ақын тұлғалар айтарлықтай үлес қосты. Марабай, Абыл, Жанақ, Нұрым, Шөже, Мұрын, Ығылман сияқты жыршы-жыраулар халық ауыз әдебиетінің тамаша дәстүрлерін жалғастырып, кейінгі ұрпаққа мұра етіп қалдырды.

XIX ғасырда «Алпамыс», «Қобыланды батыр», «Қамбар батыр», «Ер Тарғын», «Шора батыр», «Қырымның қырық батыры», «Қыз Жібек», «Қозы Көрпеш-Баян сұлу», «Айман-Шолпан» сияқты қазақтың эпостық шығармалары жазып алынып, хатқа түсірілді. XIX ғасырда қазақ әдебиетінің батырлық және лирикалық эпостары Шығыс әдебиеті сюжеттеріне құрылған қисса, дастандармен толықты. Ертеден ауызша тарап келе жатқан қазақ халқының ауыз әдебиеті үлгілері — ертегі, аңыздар, мақал-мәтелдер, жаңылтпаштар, дастандар, жырлар хатқа түсірілді.

Кімдер жазып алды және бастырды

Ертегілер, аңыздар, Шығыс әдебиеті сюжеттері бойынша жазылған дастандарды жинап, бастырып шығаруға Жүсіпбек Шайхысламов, Ақылбек Сабалов, Шәді Жәңгіров, Мәулекей Жұманшықов, Кашафуддин Шахмарданұлы көп еңбек сіңірген. Қазан баспасынан бірнеше кітап жарық көрді. Ал қазақ жеріне келген орыс зерттеушілері, саяхатшылары, әскери зерттеушілері қазақтардың тұрмысы, өмір салтымен қатар, ауыз әдебиетінің үлгілерін жинап, хатқа түсіріп, баспадан шығаруға зор көңіл бөлді.

• В. В. Радлов — аса көрнекті түркітанушы ғалым. Он томдық шығармалар жинағының «Түрік тайпалары қазақ халықтық әдебиетінің үлгілері» деген үшінші томын толығымен қазақ фольклорына арнаған. Ол қазақ халқының поэтикалық туындыларына тәнті болған.
• Г. Н. Потанин — көрнекті ғалым, зерттеуші. Қазақ фольклорын жинаумен, жариялаумен жүйелі түрде айналысты.
• Әубәкір Диваев қазақ ауыз әдебиеті, тұрмыс-салт жырларының үлгілерін жинап, жариялап отырған. Бірқатарын орыс тіліне аударды.

💡 XIX ғасырдағы жазбалар болмаса, көптеген эпос бізге бұрмаланған күйде жетер еді немесе мүлде жоғалып кетер еді.

🌟 Бүгін қайдан көруге болады? Айтыс әлі күнге дейін үлкен мерекелерде, теледидарда, ақындардың республикалық сайыстарында өтеді. «Қыз Жібек» эпосы операға айналды, ал эпостарды мектепте әдебиет сабағында оқиды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Интернеттен қазіргі айтыстың қысқа үзіндісін бірге тауып қараңыздар. Баладан сұраңыздар: көрермендерге неге шапшаң, тапқыр жауаптар ұнайды және ақынға тарихты білу неге маңызды?

Өзіңді тексер

• Айтыс өнеріне қандай талаптар қойылды? Ақын табиғи талантпен бірге шешендікті, поэтикалық шеберлікті терең меңгеріп, халық өмірін жақсы білуі тиіс болды.
• Айтыс өнерінің негізгі мәселесі не болды? Қоғамдағы қайшылықтарды сынау, халық мүддесіне қарсы әрекет жасаған ел ағаларын тәрбиелеу. Эпикалық айтыстарда қалжыңмен қағыту, әзіл-оспақ, жұмбақ көп кездесті.
• Қазақ фольклорын кімдер жинады? Радлов, Потанин, Диваев және басқалар; ал Шайхысламов, Сабалов, Жәңгіров, Жұманшықов, Шахмарданұлы дастандарды жинап, бастырып шығарды.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

XIX ғасыр ақындарының бірінің шығармасы бойынша эссе жазыңдар.

Қалай ойлаймыз. Өзің оқыған немесе естіген шығарманы таңда. Параграфтағы тізімнен «Қобыланды батыр» эпосы да жарайды.

Жоспар.

1. Атауы және жанры (батырлық эпос).
2. Не туралы (жалпы тақырыбы).
3. Басты кейіпкер, оның қасиеттері.
4. Не таң қалдырды.
5. Эпос бізге қалай жетті (XIX ғасырда жазып алынды).
6. Нені үйретеді.
7. Менің қорытындым.

Жауап үлгісі. «Қобыланды батыр» — қазақтың батырлық эпосы. Онда туған жерін, елін жаудан қорғайтын батыл батыр туралы айтылады. Достық, адалдық, ерлік дәріптеледі. Мұндай эпостарды ғасырлар бойы ауыздан ауызға жеткізген, ал XIX ғасырда оларды ғалымдар жазып алып, бастырып шығарды. Сондықтан біз оларды бүгін оқи аламыз. Эпос Отанды сүюге, қиындықтан қорықпауға үйретеді. Маған кейіпкердің жалғыз еместігі, оған достары көмектесетіні ұнады.

Жауабы: жоспар бойынша эссе: атауы, сюжеті, кейіпкерлер, құндылықтар, XIX ғасырда жазып алынуының маңызы.

№ 2

XIX ғасырдағы ауыз әдебиетінің көрнекті өкілдері кімдер болған?

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен есімдерді таңдап, рөліне қарай бөл.

Шешуі.

• Айтыскер ақындар: Шөже, Жанақ, Шортанбай, Орынбай, Сүйінбай, Шернияз; қыздардан — Сара, Ұлбике; айтыс өнерінің майталманы — Жамбыл.
• Ақын-сазгерлер: Біржан, Мұхит, Әсет, Жаяу Мұса, Балуан Шолақ.
• Жыршы-жыраулар: Марабай, Абыл, Жанақ, Нұрым, Шөже, Мұрын, Ығылман.
• Жинап, бастырушылар: В. В. Радлов, Г. Н. Потанин, Ә. Диваев; Ж. Шайхысламов, А. Сабалов, Ш. Жәңгіров, М. Жұманшықов, К. Шахмарданұлы.

Жауабы: Шөже, Жанақ, Шортанбай, Орынбай, Сүйінбай, Шернияз, Біржан, Мұхит, Әсет, Жаяу Мұса, Балуан Шолақ, Сара, Ұлбике, Жамбыл және басқалар.

Жадынама

• Даталар: XIX ғасыр (1801-1900); 1880, 1890, 1896.
• Есімдер: Жанақ, Шөже, Біржан, Сара, Жамбыл, Радлов, Потанин, Диваев.
• Терминдер: айтыс, ақын, эпос, фольклор, суырыпсалма.

Шағын тест