§ 46. Рухани мәдениет және отбасылық салт-дәстүр ерекшеліктері
Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). VI бөлім: XIX ғасыр – XX ғасырдың басындағы Қазақстанның мәдениеті. 145–148-беттер.
Нені үйренесің
- Қазақтардың қонақты қалай күткенін, ерулік пен қарулықтың не екенін айтуды.
- Бала дүниеге келгенде не істелгенін түсіндіруді: шілдехана, бесікке салу, ат қою, бата.
- Бесік жыры туралы және бесікке байланысты әдеттерді білуді.
- Бата беру, асар, тамыр болу, енші және туыстардың көмегі не екенін түсінуді.
Ой қозғау
- Дастархан дегеніміз не? Тамақ жайылатын ас жайма, сонымен бірге дастарқандағы ас-мәзір. «Дастархан жаю» — дастарқанға шақыру деген сөз.
- Ауыл дегеніміз не? Көшпелілердің шағын қоныс-мекені: бірге көшетін бірнеше отбасы.
- «XIX ғ.» дегеніміз не? 1801 жылдан 1900 жылға дейінгі кезең. Бұл параграфтағы көптеген дәстүр бүгін де сақталған.
Тақырыпты талдаймыз
Қонақ — Құдайдың берген сыйы
Отбасылық дәстүрдің ерекшелігі қонақ күтуден, бала тәрбиесінен, келін тәрбиесінен, абысын татулығынан, ағайындық қарым-қатынастан көрініс табады.
Келген қонаққа қазақтар «құдайы қонақ», яғни Құдайдың берген сыйы деп қараған. Келген қонақты төрге шығарған. Көрші отырған үйге қонақ келгенін естісе, қонақасыға өз үлесін қосқан.
Ауылға басқа ауылдан жаңадан бір отбасы көшіп келсе, сол жерде бұрыннан тұрып жатқан көршілер ол отбасын шақырып «ерулік» берген. Ал жаңадан көшіп келген отбасы әбден жайғасып алған соң, көршілерін мал сойып шақырып, оларға «қарулық» берген. Қарулық — сыйға-сый, меймандостыққа ықылас көрсету болып табылады. Қазақ халқындағы «ерулікке — қарулық» көрсету көршілер арасын жақындастыру, бірін-бірі жатсынбай араласып тұру мақсатында жасалған.
💡 Ерулік-қарулық не үшін керек? Көршілерді жақындастыру үшін. Ең жақын ауылға дейін бір күндік жол болатын далада көршісіз өмір сүру мүмкін емес.
Жиын-тойда, аста, қонақ күткенде сойылған малдың басын жасы, жолы үлкен қадірлі адамға тартады. Ас-тамақтан соң бата беру дәстүрі «ас қайыру» деп аталады.
Нәресте және оның бесігі
Бала дүниеге келгенде, қуанышын ағайын туыспен бөлісіп, дастарқан жайып, шілдехана жасаған. Әулеттің, ауылдың әйелдері жиналып, бесікке салу рәсімін өткізген. Бесікке баланы ұзақ жасап, үбірлі-шүбірлі болсын деген ниетпен қарт әже бөлеген. Баланы бөлер алдында бесікті отпен аластап алған. Бесік түбегінен тәттілер тастап, «тыштыма, тыштыма» деп айтып, оны шашу ретінде үлестірген. Бесікті тербеткенде арнайы бесік жырын айтқан. Халық арасында бесік жырының бірнеше үлгілері сақталған.
💡 Іздену. Бесік жырының қандай үлгілері бар? Біреуін жатқа айтып көр.
Қалай ат қойған
Балаға ат қою мәселесіне ертеде ерекше мән берген. Балаға ат қою рәсіміне баланың атасы мен әжесі ие болған. Бала есімін белгілі, беделді кісілерге қойғызып, батасын алу да жиі ұшырасады. Балаға ат қоярда жақсылыққа ырымдаған немесе белгілі бір мақсатты көздеген. Қазақтардың нанымы бойынша адамның есімі оның болашағына игі әсерін тигізеді. Сондықтан әркім баласына жақсы ат қоюға тырысқан. Ырым етіп бұрынғы батырлар мен ақындар, шешендердің де атын қояды. Қойылатын есім күнделікті тұрмыс-тіршілікпен, дәстүрлі және қосалқы шаруашылықпен, табиғатпен, жер-су аттарымен де байланысты болған. Ислам діні қазақ даласына келген кезден бастап балаға арабша ат қою тарала бастады.
Атадан балаға жалғасып келе жатқан қазақы дәстүр бойынша келіндер күйеуінің туыстарын өз атымен атамай, жанама аттармен атаған. Күйеуінің туыстарының аты бар сөздерді де айту әдепсіздік болып саналады. Келіндер күйеуінің туыстарына ерекше құрметпен қараған.
💡 Қазақтың алғашқы хандарының бірі — Жәнібек ханның өзінің түркіше есімімен қатар, Әбу-Сағид, Бу-Сағид деген мұсылманша есімі де болған.
📌 Бала дүниеге келген соң, оның атын құлағына жақын үш рет қайталап ескертіп айтуды «азан шақырып ат қою» дейді. «Азан шақыру» ислам дәстүрінде таң намазына шақыруды білдіреді.
💡 Ойлан. Абылай хан, Қабанбай батырдың азан шақырып қойған аттары кім? Олардың аттарының өзгеру себебі не? Жауабын төмендегі «Өзіңді тексер» бөлімінен қара.
Отбасы, достық, көмек
- Енші беру (бөлек шығару). Үлкен ұлдары ержетіп, отау тігіп, өз алдына үй болғанда әкесі мал-мүлік, тиісті үлес, яғни енші береді. Енші үйдің үлкен ұлдарына берілген. Кенже ұл әкесі отырған шаңыраққа ие болып қалған. Әке-шеше тұрған үй «үлкен үй», «қара шаңырақ» деп құрметтелген. Еншіні атасы, әкесі, олар болмаған жағдайда үлкен ағалары бөлген. Қазақ отбасында ержеткен ұлды еншісін беріп бөлек шығару, балалы-шағалы болған соң жүзеге асырылған. Осылайша енші алып, бөлек шыққан ұлы өз алдына «отау үй» болып отырған.
- Тамыр болу. Қазақтар арасында екі адамның дос-бауыр, яғни тамыр болуы ертеден қалыптасқан. Тамыр болу дәстүрі ертеде кеуделеріне кейде құран қойып, кейде қылыш қойып, құшақ айқастырып, серттесумен бекітілген. Оларды «қиямөттік дос», яғни мәңгілік дос деп таныған. Тамыр болған адамдар бір-біріне қонаққа келіп, қалаған затына «қалау» жасайды, олар бір-бірінен көмегін аямаған.
- Бата беру. Қазақ халқының өте ертеден келе жатқан ізгілікті салт-дәстүрінің бірі. Бата маңызды бір істі бастарда, сондай-ақ басталған іс нәтижелі аяқталғанда үлкен кісілер тарапынан беріледі. Бата берілген кезде айтылған жақсы ниетке түзу тілегіміз қосылсын деп, қол жайып, бет сипайды. Үлкеннен бата алу дәстүрі қазақтар арасында берік сақталып келеді.
- Асар (үме). Қазақтар қандай да күшті қажет ететін ауыр істі бастағанда асар жасаған. Бір адамның алдында өзінің күші жетпейтін жұмыс тұрса (мысалы, бейіт көтергенде, үй тұрғызғанда, қора соққанда, арық тазалағанда), онда ол халықты көмекке шақырған. Іс біткен соң, асарға жиналған халыққа дастарқан жайып, ас береді. Көмекке адам жинау «үме» деп те аталған. Асарға немесе үмеге ауыл ақсақалы немесе асарға шақырып отырған әулеттің ақсақалы басшылық жасаған.
- Немеурін, жылулықан, жұртшылық, жылу жинау. Егер адам бір қиыншылық жағдайға душар болса, ағайындары бірігіп, ру болып көмек көрсеткен. Ертеде туыстар арасында көмек сұрау, көмек жинау, қол ұшын беру осылай аталған.
⚠️ Жиі жіберілетін қате. Асар мен ерулікті шатастырады. Ерулік — көршілердің жаңа көшіп келгендерді дастарқанға шақыруы. Асар — ауыр жұмыста көршілердің көмегі, ал дастарқан іс біткен соң жайылады.
🌟 Бүгін қайда көруге болады. Бата беру, асар, шілдехана, бесікке салу, дастархан қазақ отбасыларында әлі күнге дейін сақталған. Бесікті Алматыдағы, Астанадағы этнография музейлерінде, облыстық өлкетану музейлерінде көруге болады.
👨👩👧 Ата-анаға. Баладан сіздің отбасыңызда бала туғанда қалай атап өткенін есіне түсіруін сұраңыздар: үйде бесік немесе әжесі айтатын бесік жыры бар ма? Әжелер мен аталардан қандай рәсімдерді еске алатынын сұраңыздар.
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
Абылай хан мен Қабанбай батырдың азан шақырып қойған аттары кім болды? Аттарының өзгеру себебі не? Абылайдың есімі туғанда Әбілмансұр, Қабанбайдікі Ерасыл болған. Жаңа атты адам ерлігі мен мінезіне қарай алған: Абылай соғыстағы ұранымен танылды, ал Қабанбай шайқастардағы күші мен батылдығы үшін осылай аталды. Осылай қазақтар адамның еңбегін атап өткен.
Ертедегі ат қою қазіргіден немен ерекшеленеді? Ертеде атты баланың атасы мен әжесі немесе беделді адам қойған, ырым-нанымды ескерген, есімнің күшіне сенген; балаға азан шақырып ат қойған. Бүгін есімді көбіне ата-анасы таңдайды, оны азаматтық хал актілерін тіркеу орны тіркейді.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Қазақ халқының қонақжайлылығын білдіретін қандай салт-дәстүрлерді білесіңдер?
Қалай ойлаймыз. Мәтіннен қонақты күту, көршілермен қарым-қатынас дәстүрлерін тап.
Жауап үлгісі.
- Құдайы қонақ. Шақырусыз келген қонақты «Құдайдың берген сыйы» деп, төрге шығарған.
- Қонақасы. Көрші үйге қонақ келсе, қонақасыға өз үлесін қосқан.
- Ерулік-қарулық. Көршілер жаңа көшіп келгендерді шақырады, олар жауап ретінде мал сойып, қарулық береді.
- Сойылған малдың басын жасы үлкен, қадірлі адамға тарту.
- Ас қайыру. Ас-тамақтан соң бата беру.
Жауабы: құдайы қонақ, қонақасы, ерулік-қарулық, ас қайыру, сыйлы адамға малдың басын тарту.
№ 2
Баланың дүниеге келуіне орай қандай салт-дәстүрлер атқарылған?
Қалай ойлаймыз. Баланың туғанынан бастап ат қойылғанға дейінгі рәсімдерді ретімен жаз.
Жауап үлгісі.
- Шілдехана: бала дүниеге келгенде қуанышын ағайын-туыспен бөлісіп, дастарқан жайған.
- Бесікке салу: ауыл әйелдері жиналып, қарт әже баланы ұзақ жасап, үбірлі-шүбірлі болсын деп бөлеген; бесікті отпен аластаған; бесік түбегінен тәттілер тастап, «тыштыма, тыштыма» деп шашу шашқан.
- Бесік жыры: бесікті тербеткенде арнайы жыр айтқан.
- Ат қою: баланың атасы мен әжесі, не беделді кісілер ат қойған, бата берген; ислам дәстүрінде құлағына азан шақырып ат қойған.
Жауабы: шілдехана, бесікке салу, бесік жыры, ат қою, азан шақыру және бата алу.
№ 3
Қандай бата сөздерді білесіңдер? Үлкендерден дастарқан басында естіген бата сөздерін жазып алып, олардың мәнін түсіндіріңдер.
Қалай ойлаймыз. Үйде үлкендерден естіген батаны ойға түсір. Бата тілекпен басталып, «Әумин!» деп аяқталады.
Жауап үлгісі.
- «Асыңа береке, дастарқаныңа молшылық берсін!» — бұл тамақтан соң айтылатын ас қайыру батасы; мәні: ас-суға шүкіршілік, үйге береке тілеу.
- «Жолың болсын, аман-сау барып, аман-сау оралғайсың!» — жолаушыға айтылатын бата; мәні: жол ашық, сапар сәтті болсын деген тілек.
- «Ұрпағың өссін, ұяң берік болсын!» — отбасына тілек.
- Бата кезінде қол жайып, соңында бет сипайды; бұл — айтылған жақсы тілекке түзу тілегіміз қосылсын дегенді білдіреді.
Жауабы: бата — үлкеннің жақсы тілегі; оны қол жайып алады, соңында бет сипайды.
№ 4
Сенің үйіңнің жанына жақында жаңа отбасы көшіп келді. Бұл отбасы үй құрылысын тездетіп аяқтап, қыс басталғанға дейін орналасып алуы қажет. Сендердің ойларыңша бұл отбасыға қазақтың қонақжайлылығы мен ауызбіршілігін көрсету үшін қандай іс-шаралар ұйымдастыру керек? Оқулық мәтініндегі салт-дәстүрлер мен рәсімдерді қолданып, ұсыныс білдіріңдер.
Қалай ойлаймыз. Ерулік, асар, бата, дастархан, туыстардың көмегін еске түсір.
Жауап үлгісі.
- Жаңа келгендерді ерулікке шақырып, дастарқан жайып, көршілермен таныстыру.
- Асар жариялап, бүкіл ауылмен үй салуға көмектесу, қыстан бұрын үлгеру.
- Әркім өз ас-мәзірін ала келеді; жұмыс біткен соң ортақ дастарқан жайылады.
- Ауылдың ақсақалы асарға басшылық жасап, құрылыстың басталуында және аяқталуында бата береді.
- Отбасы әбден орныққан соң қарулық береді.
- Өз ойымыз: жаңа келгендерге жылы киім мен отын жинап беру, көмектесетін көрші тағайындау.
Жауабы: ерулік, асар, дастарқан және бата, кейін қарулық.
Жадынама
- Даталар: XIX ғ. (1801–1900).
- Есімдер: Жәнібек хан (Әбу-Сағид), Абылай хан, Қабанбай батыр.
- Орындар: ауыл, үй, дастархан.
- Терминдер: қонақжайлылық, шілдехана, бесік, бата, тамыр, енші, асар.