§ 6. Жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте танылған хандар, билер мен батырлар

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). I бөлім: Қазақ-жоңғар соғыстары. 22–25-беттер.

Нені үйренесің

• Жоңғарларға қарсы бірлік пен ерлік неге қажет болғанын түсіндіруді.
• Әбілқайыр, Абылай, Әбілмәмбет, Барақ және Батыр сұлтандардың рөлін атауды.
• Үш ұлы би — Төле, Қазыбек, Әйтеке туралы айтып беруді.
• Аты шыққан батырлардың есімдерін және олар бастаған рулардың атын білуді.

Ой қозғау

• Би дегеніміз кім? Дау-дамайды әдет-ғұрып бойынша шешетін, хан кеңесшісі болатын дана төреші және шешен.
• Батыр дегеніміз кім? Ержүрек жауынгер, қолбасшы, халық жасағының басшысы.
• Ордабасыда не болды? Үш жүз өкілдері бас қосты, ал Әбілқайыр үш жүз әскерінің басшысы болып тағайындалды (бұл туралы 4–5-параграфтарда).
• «XVIII ғ.» дегеніміз не? 1701–1800 жылдар. Осы параграфтың кейіпкерлерінің көбі сол кезде өмір сүрді.

Тақырыпты талдаймыз

Хан да, би де, батыр да қажет болды

Жоңғарлардың қазақ еліне жасаған жойқын жорықтары ауыр салдарға әкелді. Елдің иығы жақсылары жауға тойтарыс беруде тек ауызбіршілік пен қайсарлықтың ғана өздерін аман алып қалатындығына көздері анық жетті. Жауға тойтарыс беру үшін бүкіл елдің бірігуі қажет болды. Бұл істе хан-сұлтандар, танымал билер және батырлар ерекше қызмет атқарды. Халық оларды батылдық пен асылдықтың үлгісі ретінде есте сақтады.

Бір топты елестет: хан әскерді бастайды, би татуластырады, елді біріктіреді, ал батыр ұрысқа алдымен кіреді. Әрқайсысының өз ісі бар, ал жеңіс ортақ.

Хандар мен сұлтандар

• Әбілқайыр хан жоңғарларға қарсы күресті ұйымдастыруда үлкен еңбек сіңірді. Ол жоңғарлар мен өзге сыртқы жауға қарсы күресте Кіші жүзге ғана емес, Орта жүз руларының да қолдауына сүйенді.
• Оның жаулармен жүргізген күрестердегі тәжірибелілігі ескерілгендіктен, Ордабасыдағы жиында үш жүз әскерінің басшысы ретінде тағайындалған болатын.
• Хандармен қатар жоңғарларға қарсы күресте Барақ, Батыр, Әбілмәмбет және Абылай сияқты көптеген сұлтандар қайраткерлік танытты.

Үш ұлы би

Билер қылышпен соғыспады, бірақ халықты біріктірді. Қазақ елінің жоңғар басқыншылығына қарсы күресін ұйымдастыруда билер аса зор еңбек сіңірді. Әсіресе сол дәуірдегі аса көрнекті тұлғалар — Төле би, Әйтеке би, Қазыбек би ерекше қажырлылық көрсете білді.

💡 Қазыбек Орта жүздің, Әйтеке Кіші жүздің бас биі болды. Төле би де сол заманның аса көрнекті билердің бірі саналады. Үшеуі де қазақ елінің тұтастығы үшін еңбек етті.

🌟 Қазыбек би Түркістандағы Қожа Ахмет Ясауи кесенесіне жерленген. Түркістанға барсаң, соның маңынан әйгілі кесененің өзін де көресің.

Батырлар: жерді қорғаған ерлер

Қазақ жерін қорғауда жоңғарлармен болған ірі шайқастарда аса көрнекті қолбасшылар — Қаракерей Қабанбай, Шақшақ Жәнібек, Тама Есет, Бәсентиін Малайсары, Сіргелі Қаратілеуке, қарақалпақ Қылышбек, Шапырашты Наурызбай, Қанжығалы Бөгенбай, Тайлақ, Бөлек, Райымбек батырлар және т.б. үлкен ерліктің үлгісін көрсетті.

• Қанжығалы Бөгенбай Ақшаулы (1680–1778) — бүкіл қазақ жасақтарының қолбасшысы, дипломат, аса көрнекті ұйымдастырушы ретінде көзге түскен. Ол бастаған қазақ жасақтары Жайық казактарына, жоңғарларға, Цин империясына қарсы жанкешті шайқастарға қатысып, үлкен ерліктер жасады.
• Қаракерей Қабанбай (Ерасыл) Қожағұлұлы (1691–1769) — жоңғар басқыншыларына қарсы қазақ халқын ұйымдастырушы, ірі-ірі шайқастарда найман тайпасының жасағын басқарған қолбасшы. Ерекше топ жарған ерлігі үшін Абылай хан Қабанбайға «Дарабоз» деген атақ берген.
• Шақшақ Жәнібек — қазақ-орыс қатынастарын нығайтуда белсенді елшілік қызметтер атқарған дипломат, жоңғарларға қарсы азаттық күресті ұйымдастырушылардың бірі, ірі қолбасшы.
• Есет батыр да тама руының үлкен ақсақалы, жоңғарларға қарсы көптеген шайқаста қазақтың қалың қолын басқарған.
• Малайсары Тоқтауылұлы — бәсентиін руының ақсақалы, көптеген қанды шайқаста қазақ жасақтарын басқарушы. Ол шайқасқан жер оның есімімен Малайсары тауы деп аталады.
• Тайлақ батыр болса ерекше мергендігімен көзге түсті.
• Наурызбай батыр — Абылай ханның ірі қолбасшыларының бірі: қалмаққа қарсы Есім ханның тұсында басталған алғашқы соғыстарда көзге түскен өзінің бабасы Қарасай батырдың туын көтеріп, соңынан бүкіл Ұлы жүздің қолын ертті.
• Райымбек батыр — кезінде бүкіл албан руының қолын бастап, қанды шайқастарда жауды жайпаған Хангелді батырдың ұрпағы. Оның қалмаққа қарсы күрестегі жанқиярлық ерлігі ел арасына аңыз болып тарады.

Бүгінгі күні қайдан көруге болады

Ескерткіштер бүкіл елде тұр: Қабанбай батырға — Талдықорғанда, Жәнібек батырға — Қостанайда, Наурызбай батырға — Алматы облысында, Малайсары батырға — Павлодарда, Райымбек батырға — Алматыда.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Картадан осы ескерткіштердің қайсысы сіздерге жақын екенін тауып, барып көріңіздер немесе суретін қараңыздар. Бидің батырдан айырмашылығы неде және екеуі де неге қажет болғаны туралы әңгімелесіңіздер.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Үш жүз әскерінің басшысы кім болды және ол қайда тағайындалды? Әбілқайыр хан, Ордабасыдағы жиында.
• Төле, Қазыбек және Әйтеке билердің қайсысы қай жүзбен байланысты? Қазыбек — Орта жүздің, Әйтеке — Кіші жүздің бас биі. Төле би қазіргі Жамбыл облысында, Шу өңірінде туған.
• Қабанбайға «Дарабоз» атағын кім берді? Абылай хан.
• Ірі шайқастарда найман тайпасының жасағын кім басқарды? Қаракерей Қабанбай.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Өздерің туып-өскен аймақтағы жоңғар шапқыншылығына қатысты шайқастар мен оған қатысқан хан-сұлтандар, батырлар, ақын-жыраулар туралы ауызша және жазбаша деректерді қарастырыңдар. Өз қалауың бойынша бір тарихи тұлғаны таңдап, оның өмірбаяны мен ерліктері жайлы презентация дайындаңдар.

Қалай ойлаймыз. Өз облысыңнан бір батырды немесе тұлғаны таңда. Қашан өмір сүргенін, не істегенін, ескерткіші қайда екенін біл.

Жауап үлгісі (6 тармақтан тұратын жоспар).

1. Тұлғаның есімі, өмір сүрген жылдары, қай рудан және жүзден екені.
2. Қай жерде өмір сүріп, қандай жерді қорғағаны.
3. Қандай шайқастарға қатысқаны.
4. Қандай лақап аттар мен атақтар алғаны.
5. Ескерткіші қайда тұр немесе онымен байланысты қандай орын бар.
6. Оның өнегесі нені үйретеді.

Үлгі. Қабанбай батырды алайық. Ол 1691–1769 жылдары өмір сүрген, найман руының жасағын басқарған. Жоңғар басқыншыларына қарсы қазақ халқын ұйымдастырушылардың бірі болған. Ерекше топ жарған ерлігі үшін Абылай хан оған «Дарабоз» деген ат берген. Ескерткіші Талдықорғанда тұр. Егер сен басқа облыста тұрсаң, жергілікті батырды осы жоспар бойынша ал. Басты нәрсе: есімі, жылдары, ерлігі, есте сақталуы.

Жауабы: жоспар бойынша жеке зерттеу (есімі, жылдары, ерліктері, ескерткіші).

№ 2

Топтық жұмыс. Сынып ішінде қазақтың үш биіне сәйкес үш топқа бөліңдер. Қосымша ақпарат көздерін пайдаланып, үш бидің нақыл сөздерін дәптерлеріңе жазыңдар. Тапсырма соңында нақыл сөздермен бөлісіп, өзге топтарға мән-мағынасын түсіндіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Әр топ бір биді таңдайды (Төле, Қазыбек, Әйтеке), кітапханадан немесе интернеттен сол бидің нақыл сөздерін табады және мағынасын өз сөзімен айтады.

Жауап үлгісі.

1. 1-топ — Төле би. Нақыл сөзді дәл дереккөзден тауып, дәптерге көшіреді. Төле би шешендік пен әділдікпен танылған, сондықтан сөздерінің мағынасы көбіне әділдік пен ел бірлігіне қатысты болады.
2. 2-топ — Қазыбек би. Бір-екі нақыл сөзін жазып, қай жағдайда айтылғанын анықтайды.
3. 3-топ — Әйтеке би. Нақыл сөздерін жазып, мағынасын түсіндіреді.
4. Қорытынды. Әр топ өз сөзін оқиды, оның мағынасын түсіндіреді және бүгінгі өмірден мысал келтіреді (мысалы, достық, әділдік, ауызбіршілік туралы).

Жауабы: жұмыс нәтижесі — әр топтың үш би туралы нақыл сөздер жинағы және оларды сыныпқа түсіндіруі.

Жадынама

• Даталар: 1663 (Төле), 1667 (Қазыбек), 1680–1778 (Бөгенбай), 1691–1769 (Қабанбай).
• Есімдер: Әбілқайыр, Абылай, Әбілмәмбет, Барақ, Батыр, Төле, Қазыбек, Әйтеке, Бөгенбай, Қабанбай, Жәнібек, Есет, Малайсары, Тайлақ, Наурызбай, Райымбек.
• Орындар: Ордабасы, Түркістан, Талдықорған, Қостанай, Павлодар, Алматы.
• Терминдер: би, батыр, халық жасағы, «Дарабоз».

Шағын тест