1848 жылы Арал теңізіне экспедицияны кім басқарды?

Контр-адмирал Алексей Иванович Бутаков.

Әбубәкір Диваев немен танымал?

Ол қазақтың ертегілерін, аңыз-әңгімелерін, мақал-мәтелдерін, наным-сенімдері мен жырларын жинап, жариялады.

«Түркістан альбомы» деген не?

Кауфманның тапсырмасымен құрастырылған, қазақ даласының тіршілігі туралы 6 томдық фотоқұжаттар жинағы.

«Дала уәлаятының газеті» қайда және қашан шықты?

Омбыда, 1888–1902 жылдары.

§ 55. XIX ғасырдағы Қазақстанның ғылыми зерттелуі

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). VI бөлім: XIX ғасыр – XX ғасырдың басындағы Қазақстанның мәдениеті. 168–172-беттер.

Нені үйренесің

XIX ғасырда (1801–1900 жж.) қазақ даласын кім және не үшін зерттегенін айтып беруді.
Негізгі зерттеушілерді атап, әрқайсысының немен айналысқанын түсіндіруді.
Сол кездегі суреттер мен фотосуреттердің неге құнды екенін айтуды.
Алғашқы газеттерді атауды: «Туркестанские ведомости», «Түркістан уәлаятының газеті», «Дала уәлаятының газеті».

Ой қозғау

Экспедиция дегеніміз не? Бір нәрсені зерттеуге арналған адамдар тобының ұйымдасқан сапары: жерді, тарихты, халықтың тұрмысын зерттеу.
Мерзімді баспасөз дегеніміз не? Үнемі шығып тұратын газеттер мен журналдар.
«XIX ғ.» дегеніміз не? 1801 жылдан 1900 жылға дейін: шамамен 125–225 жыл бұрын.
Этнограф кім? Халықтың өмірін, салт-дәстүрін, әндері мен ертегілерін зерттейтін ғалым.

Тақырыпты талдаймыз

Даланы ғалымдар не үшін зерттеді

Патша өкіметінің қазақ өлкесін жан-жақты отарлауы — бұл елдің ерекшеліктерін жан-жақты зерттеуді, салт-дәстүрлерін білуді, өткен тарихын меңгеруді, сонымен бірге отар аймақтың табиғи ресурстарын, өндіргіш күштерін айқындауды қажет етті. Ресейдің ғылыми мекемелері, министрліктері мен университеттері Қазақстанды зерттеу ісіне жаппай жұмылдырылды. Өлкетану қоғамдары мен олардың бөлімшелерінің негізгі міндеттері — қазақ елі туралы географиялық, статистикалық, этнографиялық және жаратылыстану, тарих мәселелерінде деректер жинап, оларды зерттеп, жариялау болды. Нәтижесінде қазақтардың тарихы, әдет-ғұрпы, аңыздары жазылып қалды, ал қазақ мәдениеті үшін бұл нағыз қазына болды.

Өлке тарихын зерттеуді ғылыми жолға қоюда 1845 жылы ашылған Орыс географиялық қоғамының Орынбордағы, Омбыдағы, Семейдегі және басқа ірі қоныстардағы бөлімдері мен бөлімшелері үлкен рөл атқарды. Қазақстанның әртүрлі қалаларында облыстық статистика комитеттері, географиялық қоғамның бөлімдері, ал 1887 жылы Орынбор ғылыми мұрағат комиссиясы ашылып, жұмыс істей бастады. Ғылыми-зерттеу орталықтарының бірі осы Орынбор қаласында болды: онда Орыс географиялық қоғамының бөлімі және Торғай статистика комитеті ашылды.

Кім нені зерттеді

Оқулықта көп есім аталады. Есте сақтайтыны — әрқайсысының немен айналысқаны.

Лев Мейер (генерал-лейтенант) 1858 жылы Орынбор әскери корпусына қызметке жіберілді; Орынбор өлкесіне қараған аймақтың тарихи географиясы, ру-тайпалық құрамы, шаруашылығы, мәдениетіне қатысты жазбалар қалдырды.
Александр Гейнс (генерал-майор) 1865–1867 жылдары қазақ даласына саяхат жасап, қазақтардың көшпелі тұрмысын, құқығын, әлеуметтік қатынастарын зерттеді.
Иосиф Кастанье қазақтардың тарихи-мәдени мұраларын жинақтап, өлке археологиясы, сәулет өнері ескерткіштеріне қатысты тарихи деректер мен аңыздар, ескерткіштердің сақталу мәселесі, бақсылық өнер, наным-сенім мәселелерін қызықтырды.
Алексей Бутаков (контр-адмирал) 1848 жылы Арал теңізі флотилиясының бастығы ретінде Арал экспедициясын басқарып, алғаш рет Арал теңізіне кешенді зерттеу жүргізді.
Василий Каллаур (генерал-майор) Археология әуесқойларының Түркістан үйірмесінің белсенді мүшесі болды, ежелгі тайпалардың қоныстарын, тарихи дәуірлердегі шаруашылық мәселесін зерттеді; жергілікті тұрғындар арасында таралған аңыз-әңгімелер мен наным-сенімдерді жинақтады.
Николай Каразин (штабс-капитан) Түркістан өңірінің тарихи этнографиясына ерекше із қалдырды; Бетпақданы аралап, суреттер салды; 1880 жылдары көрме жасады (туындылары кейін Орыс музейіне табысталған).
Әбубәкір Диваев Түркістан өлкесінде әскери қызметте жүріп, халық арасында болып, ертегі, мақал-мәтел, аңыз-әңгіме, наным-сенімдерді жинақтап, жариялап отырған; жырларды орысшаға аударып, түсініктемелерін жазған.
Петр Петрович Семенов-Тян-Шанский (1827–1914) Алтай бойына, Жетісу мен Орта Азияға саяхат жасап, өлкені жан-жақты зерттеді; Верныйда, Семейде болды.
Василий Радлов (1837–1918) көне түркі жазба ескерткіштерін, соның ішінде Орхон, Тоныкөк ескерткіштерінің орыс тіліндегі аудармасын жасады; Кунсткамера музейіне директорлық етіп, этнография бойынша коллекцияларды жүйелі жинады.
Григорий Потанин қазақ халқының этникалық тарихына, жекеленген рулардың қоныстануына, дәстүрлі этнографиясына қатысты жазбалар қалдырды.

📌 Түркістан өлкесінің зерттеушілері ретінде оқулықта В.В.Бартольд, Н.А.Северцов, И.В.Мушкетов та жеке аталады.

Құжатқа айналған суреттер

XIX ғасырдағы суреттер мен фотосуреттер бүгін құжат ретінде қызмет етеді: олар адамдардың, киімнің, киіз үйдің, ойындардың қандай болғанын көрсетеді. Оқулықта мұндай суреттер мәтіннің өзінде тұр, мысалы, Н.Г.Хлудовтың «Тоғызқұмалақ» ойыны.

Қазақ даласына жасалған экспедициялардың жұмысында суретшілерге үлкен рөл берілді. Қазақтарға қатысты тарихи сурет-сызба деректер қатарын қалыптастырған зерттеушілер: Н.Г.Хлудов, Т.Аткинсон, А.Т. фон Миддендорф, О.Финш, А.Брем, В.Верещагин, И.Кастанье. Ерекше аталатыны — Томас Уитлам Аткинсон: 1848–1852 жылдары қазақ даласында болып, тарихи-этнографиялық зерттеулер жүргізді, Семей, Аягөз, Қапал, Алматы өңірлерінен қазақтардың тұрмыс-салты туралы сурет-сызбалар салды. Қазақтардың бет-бейнесін фотосурет, сурет-сызбалар арқылы көрсеткен шетелдік саяхатшылар қатарында Г.Лансделл, А.Брем, Г.Ю.Клапрот, Б.Залесский т.б. атауға болады.

Үлкен құндылығы бар еңбек — «Түркістан альбомы»: Түркістан генерал-губернаторы болған Константин фон Кауфманның (1818–1882) тапсырмасымен құрастырылған 6 томдық фотоқұжаттар жинағы. Ол XIX ғасырдағы қазақ даласының тыныс-тіршілігін, өлке тарихын, сол кезеңдегі қалпын дәл көрсете біледі.

Тарас Шевченконың А.И.Бутаковтың Арал экспедициясына қатысып, Аралда өткізген жылдарындағы салған көркем суреттерінің мазмұны материалдық мәдениетті саралауға дереккөз болады. Поляк зерттеушісі әрі суретшісі Бронислав Залесский 1848 жылы Орынбор корпусына әскери қызметке келген; ол Арал экспедициясы материалдарын қорытып жинақтау жұмысына қатысады. Оның Маңғыстау, Үстірт, Сыр-Арал өңірінің тарихи этнографиясына қатысты жазбаларымен қатар, сызба-суреттерінің деректік маңызы зор.

🌟 Бір сурет мың сөзге татиды: XIX ғасырдағы суреттер бойынша тарихшылар киіз үйдің қалай тігілгенін, адамдардың қалай киінгенін және балалар мен үлкендердің қандай ойын ойнағанын қалпына келтіреді.

Алғашқы газеттер

Баспасөздің дамуы. 1870–1917 жылдар аралығында Ташкент қаласынан Орта Азиядағы тұңғыш басылым «Туркестанские ведомости» газеті жарық көріп, онда сол кездегі қазақ халқының тарихы, археологиясы, этнографиясы, географиясы, әдебиетіне қатысты маңызды зерттеулер жарияланып тұрды. «Туркестанские ведомости» газетінің қосымшасы ретінде 1870–1882 жылдары аралығында қазақ және өзбек тілдерінде «Түркістан уәлаятының газеті» жарық көріп, ұлттық баспасөздің қалыптасуына негіз болды. Газет беттерінде шаруашылық мәселелері, өнеркәсіптің жай-күйі, этнографиялық материалдар молынан жарық көріп отырды. 1888–1902 жылдары Омбыда қазақ тілінде «Дала уәлаятының газеті» атты газет «Акмолинские областные ведомости» газетіне қосымша ретінде жарық көрді. Оның беттерінде қазақ халқының тұрмысы, дәстүр-салты, оқу-білім және мәдениеті жөнінде маңызды мәселелер көтерілді.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыздар: «Егер 1850 жылы далада суретші болсаң, ұрпақтар біздің қалай өмір сүргенімізді түсінуі үшін нені салар едің?» Сосын оны бүгін нені суретке түсіретінімен салыстырыңыздар.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

1848 жылы Арал теңізіне экспедицияны кім басқарды? Контр-адмирал Алексей Иванович Бутаков.
Әбубәкір Диваев немен танымал? Ол қазақтың ертегілерін, аңыз-әңгімелерін, мақал-мәтелдерін, наным-сенімдері мен жырларын жинап, жариялады.
«Түркістан альбомы» деген не? Кауфманның тапсырмасымен құрастырылған, қазақ даласының тіршілігі туралы 6 томдық фотоқұжаттар жинағы.
«Дала уәлаятының газеті» қайда және қашан шықты? Омбыда, 1888–1902 жылдары.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

XIX ғасырда қазақ жеріне әскери қызметке келіп, ғылыми зерттеумен қоса айналысқан қандай тұлғаларды білесіңдер?

Қалай ойлаймыз. Оқулықта әскери атағымен аталғандарды есіңе түсір де, әрқайсысы нені зерттегенін айт.

Жауап үлгісі.

Л.Л.Мейер (генерал-лейтенант): Орынбор өлкесінің тарихы, географиясы, ру-тайпалық құрамы және шаруашылығы туралы жазбалар.
А.К.Гейнс (генерал-майор): көшпелі тұрмыс, құқық, қазақтардың әлеуметтік қатынастары.
А.И.Бутаков (контр-адмирал): Арал теңізіне экспедиция.
В.А.Каллаур (генерал-майор): ежелгі тайпалар қоныстары, шаруашылық мәселесі, аңыз-әңгімелер.
Н.Н.Каразин (штабс-капитан): Сыр бойы мен Бетпақданы аралау, картиналар көрмесі.
Ә.Диваев пен Б.Залесский де Түркістан мен Орынборда әскери қызметте болып, фольклор мен этнография материалдарын жинады.

Жауабы: Мейер, Гейнс, Бутаков, Каллаур, Каразин, сондай-ақ Диваев пен Залесский; олар өлкенің тұрмысын, тарихын, көне ескерткіштерін және табиғатын зерттеді.

№ 2

XIX–XX ғасырдың бас кезінде жарық көрген қандай баспасөзді білесіңдер?

Қалай ойлаймыз. Параграфтан газеттерді, шыққан жері мен жылдарын атап, сосын тақырыбын айт.