§ 56. Шоқан Уәлиханов – дарынды ғалым

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). VI бөлім: XIX ғасыр – XX ғасырдың басындағы Қазақстанның мәдениеті. 172–176-беттер.

Нені үйренесің

• Шоқан Уәлихановтың (1835–1865) өмірінің басты кезеңдерін айтуды.
• Оның экспедицияларын: қайда, қашан және не үшін барғанын атауды.
• Оның еңбектері мен жазып алған дастандарын санап шығуды.
• Оның халқының болашағына қалай қарағанын түсіндіруді.

Ой қозғау

• Кадет корпусы дегеніміз не? Балаларға әскери білімнен басқа қарапайым пәндер де оқытылатын әскери оқу орны.
• Шығыстану дегеніміз не? Шығыс халықтарының тілін, тарихын, мәдениетін зерттейтін ғылым.
• Саяхатшы-зерттеуші кім? Белгісіз жерлерге барып, оларды сипаттап жазатын, мәлімет жинайтын адам.
• «XIX ғ.» дегеніміз не? 1801–1900 жылдар.

Тақырыпты талдаймыз

Күсмұрындағы бала

Шоқан Уәлиханов (1835–1865) Күсмұрын бекінісінде (Көкшетау өңірі) аға сұлтан Шыңғыс Уәлихановтың отбасында дүниеге келген. Әкесі Шыңғыс — Уәли ханның ұлы, ал Уәли хан — Абылай ханның ұлы. Демек, Абылай хан Шоқанның арғы атасы болып келеді. Оған туғанда қойылған есім — Мұхамедқанафия.

12 жасқа дейін ол Күсмұрындағы жеке мектепте оқып, діни сауатын ашты. 1847 жылдың күзінде Сібірдегі жоғары білікті мұғалімдер жиналған таңдаулы оқу орындарының бірі — Омбыдағы Кадет корпусына оқуға түсті. Мұнда әскери біліммен қатар география, тарих, әдебиет, философия, зоология, ботаника, математика, геодезия, құрылыс өнері, архитектура негіздерінен білім алды. Корпуста Орта Азияны зерттеуге ерекше құмартқан белгілі географ, ғалым Г. Н. Потанинмен бірге оқыды. Екеуінің ғылыми-зерттеушілік көзқарастары бір арнаға тоғысқан достар болды.

📕 Оқулықта Шоқан Күсмұрын бекінісінде, Көкшетау өңірінде туған деп жазылған. Шын мәнінде Күсмұрын — қазіргі Қостанай облысының аумағында, сондықтан «Көкшетау өңірі» дегені дәл емес.

1853 жылы корпусты бітірген соң, Батыс Сібір генерал-губернаторлығында әскери қызметке тұрды. Батыс Сібір генерал-губернаторы Гасфорт Шоқанның ерекше қабілеттілігін байқап, оны өзіне адъютант етіп тағайындады.

🌟 Шоқан ғалым ғана емес, суретші де болған: оның өз қолымен салған суреті бүгінге дейін жетті (оқулықта бірі берілген). Алматыда ғалымға арналған ескерткіш тұр, тұғырында оның аты қазақша жазылған: Шоқан Уәлиханов.

Өмірден не үйренді және саясат туралы не түсінді

Адъютант болып қызмет атқара жүріп, Шоқан патша өкіметінің отаршылдық саясатына қарсы күресті, өзінің демократияшыл көзқарасын жасырмады. Шоқанға халықтың үміт-арманы етене жақын болды. Өзінің рухани достары Ф. М. Достоевский, А. Н. Майков, В. С. Курочкин, К. К. Гутковскийге жазған хаттарында патша өкіметінің озбырлық саясатын сынға алып отырды.

1855 жылғы Гасфорттың Омбыдан Іле Алатауына дейінгі сапары оның қарапайым халықтың өмірімен танысуының басы болды. Алғашқы экспедициялық сапарында ол халықтың арасында сақталған аңыз-әңгімелер мен жырлардың біраз бөлігін жазып алды. Гасфорт сапар барысында Шоқанның ізденімпаздық қабілетіне тәнті болып, оған сый-сияпат көрсеткен. 1856 жылы атақты географ-ғалым П. П. Семенов-Тян-Шанскиймен танысуы оның өмірінде өшпес із қалдырған ерекше оқиға болды: ол Шоқанның ғылыми-зерттеушілік қызметіне бағыт-бағдар берді.

💡 Адъютант дегеніміз кім? Жоғары лауазымды қолбасшының көмекшісі болатын офицер: ол тапсырмаларын орындайды, сапарларында қасында жүреді, қағаздарын жүргізеді. Оқулықта мұндай бастық — Гасфорт.

Шоқанның экспедициялары

Дәл сол 1856 жылы Шоқан екі экспедицияға қатысты. Бірі — Алакөлден Орталық Тянь-Шань арқылы Ыстықкөлге дейінгі сапар. Екіншісінде дипломатиялық тапсырма бойынша Құлжаға барды. Экспедициядан соң халық арасынан жинаған материалдарын ғылыми өңдеумен айналысты, Омбы архивінен қазақтардың тарихына қатысты деректер жинады.

1857 жылы Шоқан Алатау қырғыздарына сапар шегіп, қырғыздар тарихын, дәстүрлі тұрмысын, этнографиясын, фольклорын жинаумен айналысты, «Манас» дастанын жазып алды. Ыстықкөл экспедициясы барысында археологиялық мұралармен, орта ғасырлар өркениетінің ескерткіштерімен танысты, көне заман бұйымдарының үлгілерін жинады. Сапар нәтижесінде «Ыстықкөлге сапардың күнделігі», «Қытай империясының Батыс провинциясы және Құлжа қаласы», «Қырғыздар туралы жазбалар» атты тарихи-этнографиялық еңбектер жазды. Сол жылы ол Орыс географиялық қоғамының толық мүшелігіне қабылданды.

1858 жылғы Қашқарияға жасаған сапары оның ғылыми қызметінің жаңа белесі болды. Сапардан алған әсері мен жинаған материалдары негізінде «Алтышаһардың немесе Қытайдың Нан-Лу провинциясының (Кіші Бұхараның) шығыстағы алты қаласының жағдайы туралы» деген атақты еңбегін жариялады. Бұл еңбекті шығыстанушы-ғалымдар жоғары бағалап, көп ұзамай ағылшын тіліне аударылып, басылып шығады. Қашқар сапарында жолдың қиындығы әрі қауіпті болуы Шоқанның денсаулығына қатты әсер етіп, сапардан оралған соң ауырып қалады.

⚠️ Жиі кететін қателік. Құлжа мен Қашқарды шатастырма. Құлжа: 1856 жыл, тапсырма дипломатиялық. Қашқар: 1858 жыл, нәтижесі — Алтышаһар туралы еңбек.

Петербор, ауру және оралу

Сапардың ауыр жағдайлары Шоқанның денсаулығына нұқсан келтірді. 1859 жылы күзде Әскери министрліктің шақыруымен Петерборға келгенде, ол Владимир орденімен марапатталды. Петерборда бір жарым жылдай уақыт болып, орыстың алдыңғы қатарлы ғалымдарымен араласты. Олар Шоқанды Орта Азия және Қазақстан халықтарының өмірін терең білетін білімді адам ретінде құрметтеген. Ол Петерборда Бас штабтың әскери-ғылыми комитетінде, Азия департаментінде, университетте, Географиялық қоғамда жұмыс істеді. Орта Азия мен Шығыс Түркістанның карталарын құрастыруға қатысты. Абылай хан туралы мақала жариялады. Ресей Ғылым академиясының жұмысына белсене қатысқан.

1861 жылы Петербор қаласынан денсаулығының нашарлауына байланысты туған өлкесіне оралып, жазды жайлауда өткізеді. Туған ауылына жайлауға келіп, әдеттегі халық ауыз әдебиетінің үлгілерін жинаумен айналысады. Патша өкіметінің отарлық саясатының өзбырлығын көріп, Омбыға барып, жергілікті басқару ісіне өзгерістер енгізуге ұсыныстар жасайды. Өзінің басқару ісіне қатысты ойларын «Қырдағы мұсылманшылық туралы», «Қырғыздардың көші-қоны туралы», «Сот реформасы туралы жазба» т.б. еңбектерінде көрсетеді.

Алтынемел жотасының Көшентоған деген жердегі Тезек төренің ауылында тұрып, 1865 жылдың сәуірінде осы жерде ауыр науқастан қайтыс болады.

Ол не қалдырды

Шоқан Орта Азия, Қазақстан, Шығыс Түркістан халықтарының тарихы, географиясы, этнографиясы, фольклоры жөнінде құнды зерттеулер қалдырған. «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Ер Көкше» поэмаларының үлгілерін жазып алған. Қазақтардың көрші халықтармен тарихи байланысын зерттеуде де ауыз әдебиеті деректеріне сүйенді. Қазақтың эпикалық туындыларына да көп көңіл бөлді.

Болашаққа ол қалай қарады? Орыс отаршылдығының келеңсіз зардаптарын толық түсіне отырып, қазақ халқының тәуелсіздікке жету жолы ашық күресте немесе өткен заманға қайта оралуда емес, қайта оқуға, білімге, ғылымға, белгілі бір кәсіпті меңгеруге ұмтылыста деп білді. Ол өмір мен өнер туралы, тарих пен болашақ қоғам туралы озық ойларын ашық жеткізді, қазақ ғылымын таңдаулы еуропалық үлгілер бойынша дамуы арнасына бағыттады.

📌 Белгілі шығыстанушы-ғалым Н. И. Веселовский: «Шоқан Шыңғысұлы Уәлиханов шығыстану ғылымында ағып жұлдыздай жарқ етті де жоқ болды. Орыс шығыстанушылары оны ілуде бір кездесетін ғажайып дарын иесі деп таныды және одан түрік халықтарының тағдыры жөнінде ұлы да маңызды жаңалықтар ашады деп күткен еді», – деген.

Бүгін қайда көруге болады

Шоқан қайтыс болған жерде қазіргі кезде оның өмірі мен қызметіне арналған «Алтынемел» мемориалдық музейі жұмыс істейді (Жетісу облысы). Ал Алматыда Шоқан Уәлихановқа арналған ескерткіш тұр.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Шоқанның «шын тәуелсіздік білімнен басталады» деген ойын баламен талқылаңыздар. Сұраңыз: «Шоқан Орталық Азияны қалай терең зерттесе, сен қандай нәрсені соншалықты терең білгің келеді?»

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Адъютант кім? Жоғары бастықтың жанындағы офицер-көмекші (оқулықта бұл — Гасфорт): тапсырма орындайды, сапарда қасында жүреді, қағаз жүргізеді.
• «Алтынемел» тарихи-мемориалдық музейі Шоқан туралы қандай ақпараттар береді? Музей ол соңғы жылдарын өткізген жерде орналасқан және ғалымның өмірі мен қызметіне арналған: сапарлары, еңбектері, жазып алған дастандары, суреттері мен хаттары туралы.
• Шоқан қандай дастандарды жазып алды? «Манас», «Қозы Көрпеш – Баян сұлу», «Ер Көкше».
• Шоқан қашан қайтыс болды? 1865 жылдың сәуірінде.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Шоқан Уәлиханов қандай тұлғалық қасиеттерге ие болды?

Қалай ойлаймыз. Өмірінен алынған деректерге сүйен: оқуы, экспедициялары, хаттары.

Жауап үлгісі.

• Білуге құмарлық және дарын: бала кезінен оқыды, поэзияға, сурет салуға құмар болды; Гасфорт оның қабілетін байқады.
• Еңбекқорлық және батылдық: денсаулығы мен ауыр жағдайға қарамай Тянь-Шаньға, Ыстықкөлге, Құлжаға, Қашқарға барды.
• Адалдық: патша өкіметінің отарлық саясатын сынауды жасырмады, достарына хат жазды.
• Кең ой: бір мезгілде тарихшы, этнограф, фольклоршы, суретші, саяхатшы.
• Халқына деген сүйіспеншілік: аңыз-әңгімелерді жинады, халықтың өмірін жақсартуға ұсыныс жасады.

Үлгі: «Шоқан білімге құмар әрі батыл адам болды. Ол қиын экспедицияларға шығып, отарлық саясат туралы пікірін ашық айтудан қорықпады. Көп еңбектеніп, халқының жадын сақтады: дастандарды жазып алды. Ол білім қазақтарды күшті етеді деп сенді».

Жауабы: білуге құмарлық, дарындылық, еңбекқорлық, батылдық, адалдық, халқына деген сүйіспеншілік.

№ 2

Ш. Уәлиханов туралы ғалымдар мен зиялы қауым өкілдерінің естеліктерімен танысып, талдау жасаңдар.

Қалай ойлаймыз. Оқулықтағы Н. И. Веселовскийдің сөзін оқы, сосын сұрақтарға жауап бер: ол кім, Шоқанды қалай бағалайды, неге «ағып жұлдыз» дейді? Басқа естеліктерді өзің кітапханадан немесе интернеттен таба аласың.

Жауап үлгісі.

1. Веселовский — белгілі шығыстанушы-ғалым. Ол Шоқанды «шығыстану ғылымында ағып жұлдыздай жарқ етті де жоқ болды» дейді.
2. Орыс шығыстанушылары оны ілуде бір кездесетін ғажайып дарын деп таныды.
3. Одан түрік халықтарының тағдыры жөнінде ұлы да маңызды жаңалықтар күткен.
4. Ерте қайтыс болуы бұл үмітті үзді.
5. Петербор ғалымдары Шоқанды Орта Азия мен Қазақстан халықтарының өмірін терең білетін адам деп құрметтеген.
6. Қорытынды: замандастары оны терең білімді, дарынды ғалым деп бағалады.

Жауабы: естеліктер Шоқанның дарынды ғалым болғанын және оның ерте өлімі ғылым үшін үлкен шығын болғанын көрсетеді.

№ 3

Мәтінде атап көрсетілген Ш. Уәлихановтың жасаған саяхаттарын және оған қатысты жазған еңбектерін дәптерлеріңе кесте түрінде жазыңдар.

Қалай ойлаймыз. Жылдармен жүр: 1855, 1856, 1857, 1858. «Маңызы» бағанына нәтижесін жаз.

Шешуі.

Жауабы: бес бағыт: 1855 (Омбы, Іле Алатауы), 1856 (Алакөл, Тянь-Шань, Ыстықкөл), 1856 (Құлжа), 1857 (Алатау қырғыздары), 1858 (Қашқария).

Жадынама

• Даталар: 1835; 1847; 1853; 1855; 1856; 1857; 1858; 1859; 1861; 1865 жылдың сәуірі.
• Есімдер: Шоқан Уәлиханов, Шыңғыс Уәлиханов, Гасфорт, Потанин, Семенов-Тян-Шанский.
• Орындар: Күсмұрын, Омбы, Іле Алатауы, Ыстықкөл, Құлжа, Қашқар, Петербор, Көшентоған.
• Терминдер: кадет корпусы, адъютант, шығыстану, экспедиция.

Шағын тест