§§ 53–54. XIX ғасырдың екінші жартысындағы білім беру мен ағарту ісі

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). VI бөлім: XIX ғасыр – XX ғасырдың басындағы Қазақстанның мәдениеті. 163–168-беттер.

Нені үйренесің

• Балаларды мектеп пен медреселерде қалай оқытқанын және билік оларды неге бақылағанын айтып беруді.
• Жәдитшілдік деген не екенін және ол мектепке не жаңалық әкелгенін түсіндіруді.
• Ресейдің (зайырлы) және мұсылмандық білім беру жүйесін салыстыруды.
• Жәңгір ханның ағартушылықтағы еңбегін атап айтуды.

Ой қозғау

• «XIX ғ.» дегеніміз не? 1801 жылдан 1900 жылға дейінгі кезең.
• Ағарту дегеніміз не? Адамдар арасында білім мен сауаттылықты, мектептерді тарату.
• Мектеп пен медресенің айырмашылығы неде? Мектеп бастапқы білім берген, ал медресе — одан жоғары саты: онда алған білімді тереңдеткен. Жалпы алғанда, екеуі де мешіт жанындағы оқу орындары.
• Отаршыл әкімшілік дегеніміз не? Ресей империясының атынан қазақ жерін басқарған шенеуніктер.

Тақырыпты талдаймыз

Балалар далада қалай оқыды: мектеп және медресе

Мұсылмандық білім беру жүйесі. XIX ғасырдың екінші жартысында қазақ ауылында балалар әдеттегіше мұсылман мектептері мен медреселерде оқып білім алды. Бірақ бұл патшалық отаршыл әкімшілікті қанағаттандыра қойған жоқ. Патша өкіметі аймақта мұсылман мектептерінің ашылуына жол бермеуге тырысты және мұны қатаң бақылауға алды.

Діни мектептер мен медреселерде балаларын оқытқысы келетін қазақтар ресми органдар мен мекемелерден рұқсат куәлігін алуы тиіс болды. Мектептер мен медреселерде балаларын ескертусіз оқытқан қазақтар әкімшілік органдарына айыппұл төледі. Осындай шектеулерге қарамастан, жер-жерлерде, ислам дінінің ықпалы күшті болған оңтүстік облыстарда мұсылман мектептері бұрынғысынша ашыла берді. Қазақ балалары жаздыгүні киіз үйлерде, ал қыста жертөлелерде оқып білім алды. Кейбір ауқатты адамдар қайырымдылық негізде киіз үйлерді мектеп пен медресеге берді.

💡 Заң қатал болды, бірақ білімге құштарлық одан күшті болды. Мектептер қайырымдылықпен өмір сүрді: ауқатты адамдар үй-жай мен ақша берді, соның арқасында балалар оқи алды.

Мектептер мен медреселер қайда болды. Медреселер тұрақты тұрғындары бар және мешіттер жұмыс істейтін белгілі бір елді мекендерде жұмыс жасады. Медресенің үй-жайларын дін жолын ұстанған немесе қайырымдылық жасауды мақсат ететін адамдар салып беріп отырды. Сыртқы түрі жағынан олардың басқа қазақ үйлерінен айырмашылығы болған жоқ. Қалалық жерлерде қалалық мектептер үлгісімен салынған медреселер де болды. Мысалы, мұндай медреселер Семейде, Ақмолада, Петропавлда, Оралда, Көкшетауда балаларды оқытты. Оңтүстік қалалардағы медреселер ортаазиялық оқу орындарына, ал солтүстік пен батыстағы медреселер татар медреселеріне ұқсас болып келді.

Не оқытты.

• Мектептерде көбінесе 8–17 жасқа дейінгі балалар білім алатын. Негізгі оқу құралы — «Шариат-ул-иман» немесе «Иманшарт». Құран оқумен қатар, татар және араб тілдеріндегі кітаптар бойынша ислам дінінің негізгі қағидалары, басты ғұрыптың ережелері оқытылды.
• Медреселерде мектепте білім алған және өзінің білімін одан әрі тереңдетуді қалайтын адамдар оқыды. Медресенің оқушылары «талиб-улам» (білімге ұмтылушылар немесе шәкірттер) деп аталатын еді.
• Медреселерде араб филологиясы, мұсылман дінінің негізгі қағидалары, дін философиясы, араб және парсы тілдерінің негізі оқытылды.

📌 Мектеп — бастапқы саты (8–17 жас). Медресе — жоғары саты, білімін тереңдеткісі келетіндерге арналған.

Кім оқытты. Медресеге оқытушылық жұмысқа дін жолын ұстанушылардың ұсынысымен үкімет органдарында бекітілген молдалар сабақ берді. Бұл молдалар мешіттерде де діни қызмет атқаратын еді. Молдалар білімдерін Орта Азиядағы ірі қалаларда оқып жетілдірген. Сонымен бірге Қазақстанның батыс және солтүстік облыстарындағы медреселерде татар медреселерінде оқыған молдалар сабақ берді.

Қалаулар қалай өзгерді. XIX ғасырдың соңына қарай қазақтар Орал мен Еділ бойындағы елді мекендерде татар медреселеріне ден қоя бастады. Медреселер — қазақ халқына дәстүрлі білім алу жолымен рухани тұрғыдан үлкен тәрбие беретін ағарту орындары еді. Алайда патша әкімшілігінің бұл оқу орындарына ұстаған теріс көзқарасы және үздіксіз қысымы біртіндеп медреселердің беделін түсіріп, орыс гимназияларының абыройын арттыра бастады. Отаршыл әкімшілік шенеуніктерінің көздегендері де білім беру саласын осындай бағытқа бұру еді.

Білімін жалғастыру үшін ауқатты ата-аналар балаларын Бұхара, Самарқанд, Хиуа, Ташкентке жіберіп отырды. Олар да араб тілінде білімдерін жетілдірді. Ертеден дамыған араб философиясын меңгерді. Біртіндеп ірі медреселерде орыс тілін, арифметиканың төрт амалын үйретті, география пәнінен де мәлімет беретін болды.

Жәдитшілдік: «жаңа әдіс»

Жәдитшілдік. XIX ғасырдың 90-жылдарына қарай мұсылман оқу орындарының саны өсе бастады. Мұсылман мектептері мен медреселерін Орынбор муфтилігі де тікелей қадағалап отырды.

📌 Жәдитшілдік (араб сөзі — «жаңа әдіс») — XIX ғасырдың соңы — XX ғасырдың басында түркітілдес мұсылман халықтары арасында өріс алған мәдени-ағартушылық қозғалыс.

XIX ғасырдың аяғында түркі халықтары арасында жәдитшілдік қозғалысы жандана түсті. Бастапқыда Қырым, Еділ бойы татарларының арасында қалыптасқан бұл қозғалыс кейіннен Орта Азиядағы барлық түркі халықтары арасында жалғасын тапты. Жәдитшілдіктің өкілдері қоғамдық өмірдегі рухани тоқыраушылықты сынға алды және өздерінің ағартушылық бағыттағы күресін патша өкіметінің отарлық саясатына қарсы бағыттады.

Олар не ойлап тапты. Жәдитшілдік қозғалыстың жандануы «жаңа әдісті» мұсылмандық медресе, мектептердің көптеп ашылуына алып келді. «Жаңа әдісті» жақтаушылар жаңа оқу бағдарламасына география, тарих, есеп, жаратылыстану, орыс тілі сияқты пәндерді енгізуді қажет деп тапты. Жалпы жәдитшілдер халықты «еуропалық оқу жүйесінде» оқытуды қалады. XIX ғасырдың соңында бұл жоба татар медреселерінде кеңінен қолданылды және Қазақстанда ашылған мұсылман оқу орындары да осы жоба тәртібіне бағындырылды.

Жәдитшілдік қозғалыстың көшбасшыларының бірі И.Гаспринский оқу орындарында діни сабақтармен қатар, география, математика, тарих, биология сияқты пәндердің аса қажеттігін дәлелдеп отырып, ескі қадимшілдіктен жаңа жәдитшілдікке көшуді ұсынып, «Тәржіман» газеті арқылы осы жолды насихаттады. Ол өз идеясын Ресейдегі түркі халықтарының арасында таратып, жәдитшілдік қозғалыстың жандануына үлес қосты.

Еділ-Орал аймағының татарлары жәдитшілдік идеялардың негізгі таратушылары болды. Олар мектеп ашу, оқу құралдары мен жабдықтарды сатып алу, кедейленген шәкірттерге жәрдемақы төлеу ісіне қажет болған қаржыны аямады. Олардың негізгі мақсаты білім беруді дамыту еді. Көркем шығармалар, газет-журнал беттері, шәкірт шығармалары — мұның айғағы.

🌟 Жәдитшілдікті «жаңару» деп те атайды: «жәдид» сөзі «жаңа» дегенді білдіреді. Жәдитшілдердің жаңа әдісін насихаттаған газеттер мен кітаптар жарық көрді, оқушылар өз шығармаларын жазып көрді. Ол кезеңдер үшін бұл жаңалық еді.

Ресейге қосылу білім беруге не берді

Жаңа оқу жүйесі. Қазақ жерінің Ресейге қосылуы өлкенің білім беру, ағарту саласына және жергілікті халық дәстүрлері мен мәдениетінің жаңа бағыт алуына да әсер етті. Қазақстанның Ресей құрамына кіруінің аяқталу кезеңіне қарай білім беру жүйесінде де жаңа өзгерістер қалыптасты. Ірі медреселерде араб тілінен сабақ беруге, мұғалімдікке арналған куәлігі бар адамдар тартылды.

📌 Патша өкіметі Қазақ даласында бастауыш білім беру жүйесімен шектелуді ұсынды.

Отаршылдардың ойынша, көпшілі қазақтар орыс жазуын оқи алса, орыс тілінде сөйлесе білсе және арифметиканың алғашқы төрт амалын меңгерсе жеткілікті деп ойлады. Сондықтан да Қазақстанның жалпы орта білім беретін оқу орындарында орыстан өзге ұлт өкілдері балаларының саны өте аз болды. Қазақ балаларының орта оқу орындарына түсуіне жол бермеу үшін патша әкімшілігінің шенеуніктері оқу ісін бақылап, мұндай оқу орындарына қазақ балаларын жолатпауға тырысты. Отаршыл әкімшіліктің ойынша, Қазақстанның байырғы халқының гимназиялық орта білім алуы саяси тұрғыдан зиянды деп танылды. Сондықтан да қазақ жерінде еуропалық үлгідегі жалпы орта білім беретін ұлттық оқу орындары ашыла қойған жоқ. Қазақстан аумағында қазақ тілінде оқытатын орта оқу орындарының болмауына байланысты қазақтар өздерінің балаларын орыс тілінде оқытатын орта оқу орындарына беруге мәжбүр болды.

⚠️ Жиі қателесу. «Зайырлы» мектеп «жаман» немесе «дұрыс емес» дегенді білдірмейді. Бұл — тек дінді емес, математика, тарих, география сияқты жалпы бағдарлама бойынша оқытатын мектеп. Ал мектеп пен медресе ең алдымен дінге және араб сауатына үйретті.

Жәңгір хан: Бөкей Ордасындағы ағартушы

Жәңгірдің ағартушылық қызметі. Жәңгір хан орыс, парсы, араб, татар тілдерін жақсы меңгерген білімдар адам болған. Ол неміс тілінен де хабардар болды, сондай-ақ ортаазиялықтардың ерте жазуы — шағатай тілін меңгерді. Петерборда I Николайды таққа отырғызу рәсіміне қатысқан. Ресей музейлері коллекциясын көрген ол еліне оралған соң, тарихта «Жәңгір ханның қару-жарақ палатасы» деген атпен қалған қару-жарақтар коллекциясын жинап, оны көпшілікке танытып отырды. Медициналық білім беретін бөлім, дәріхана ашты. Ол хандықтың мұрағатын және картасын негіздеді. Жәңгір хан қазақ хандарының ішінде алғашқы болып Ішкі Ордада қазақтардың мәдени өмірінің жаңаруына бастамашы және жүзеге асырушы болды.

Еуропалық білімі болған Жәңгір хан жергілікті қазақ жастарының аймақтық әкімшілік шенеуніктерімен, орыс саудагерлерімен келіссөз жүргізуі және өз мүдделерін қорғауы үшін орыс тілін үйренуі керек деп шешті. Ол Бөкей Ордасының басқару жүйесіне сауатты қазақтарды дайындауды, білім беру саясатын енгізді.

💡 Бұл шын мәніндегі мектеп болды, әшейін әдемі қимыл емес. Хан мектептің жұмыс барысына тікелей қадағалау жасады.

Мектеп не берді. 1841 жылы 6 желтоқсанда Жәңгір хан өз қаржысына мектеп ашты. Хан өзі ашқан мектептің жұмыс барысына тікелей қадағалау жасады. Мектеп түлектерінің қатарында белгілі этнограф-ғалым Мұхаммед Салық Бабажанов болды. Ол өзі мүше болған қоғамдардың «Известия», «Жазбалар», «Этнографиялық жинақтар» басылымдарында қазақ халқының этнографиясына қатысты мақалалар жариялап тұрды.

Жәңгір хан Қазан университетіне барып, ғалымдардың еңбектерімен, шығармашылық жұмыстарымен, кітапхана қорымен танысқан. Ол университет кітапханасының қорына араб, парсы және түрік тіліндегі қолжазбаларды тарту еткен. Жәңгір ханның білім деңгейін бағалаған Қазан университеті оны 1844 жылы 29 мамырда ғылыми кеңестің құрметті мүшелігіне қабылдаған.

Ресей патшалығы да Жәңгір ханның білімділігі мен іскерлігін бағалап, 1843 жылы оған орыс армиясының генерал-майоры дәрежесін берді. Ол патша тарапынан 1-дәрежелі «Әулие Анна» орденімен және гауһар тастармен, әшекейлі қылышпен марапатталды. Қазан қаласында Жәңгір ханның «Мухтасар ал-фикғайат» атты еңбегі жарық көрді. Хан сондай-ақ асылтұқымды жылқылар өсірумен де айналысты. Ол — қазақ шежіресі мен қазақ тарихын жетік білетін әрі қазақ халқының рулық шежірелері туралы қолжазбалар мен кітаптар жинаумен белсене айналысқан тұлға.

🌟 Орал қаласында Жәңгір ханға ескерткіш тұр: ол оқушы баламен қатар бейнеленген. «Жәңгір мектебі» ғимараты (Батыс Қазақстан облысы) оқулықтағы ескі фотода сақталған.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыздар: «Егер мектебің киіз үйде болып, әр сынып үшін рұқсат алу керек болса, қалай оқыр едің?» XIX ғасырда білім отбасы үшін неге соншалықты құнды болғанын және оқу үшін қанша күш керек болғанын талқылаңыздар.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Бөкей Ордасы қалай құрылды? Оның әкімшілік аймағына қандай жерлер қарады? Оқулық сұрақ қояды, бірақ жауап бермейді. Орда (Ішкі Орда) XIX ғасырдың басында Еділ мен Жайық өзендерінің аралығында құрылған, онда Кіші жүздің бір бөлігі өмір сүрген; басында хан тұрды, кейін Жәңгір болды.
• Этнография ғылымының зерттеу бағыты не? Түрлі халықтардың тұрмыс-тіршілігін, салт-дәстүрін, тұрмысын және мәдениетін зерттейтін ғылым. Жәңгір мектебінің түлегі Бабажанов осындай еңбектер жазды.
• Жәңгір ханның қару-жарақ палатасы қалай қалыптасты? Ресей музейлерінің коллекцияларын көрген хан еліне оралған соң, қару-жарақтарды жинап, оларды көпшілікке көрсетіп отырды.
• Ресей гимназияларында қандай пәндер оқытылғанын анықтаңдар. Әдетте орыс және шетел тілдері, математика, тарих, география, жаратылыстану және басқа да зайырлы пәндер. Оқулықта тізім жоқ.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Ресей империясының білім беру жүйесі мен мұсылмандық білім берудің ерекшеліктерін көрсететін кестені толтырыңдар.

Қалай ойлаймыз. Параграфтан деректерді ал: пәндер, тіл, кім оқытады, қайда, кім бақылайды.

Жауап үлгісі.

Жауабы: зайырлы жүйе орыс тілінде жалпы білім берді, бірақ қазақтарға қолжетімсіз болды; мұсылмандық жүйе дінге және араб сауатына үйретті, қатаң бақылауда әрі қайырымдылық қаражатына өмір сүрді.

№ 2

Жәдитшілдік қозғалыс қазақ қоғамына қандай жаңалықтар әкелді?

Қалай ойлаймыз. Мектепте не өзгергенін ойлан.

Жауап үлгісі.

• Жаңа буындағы мектеп-медреселер ашылды.
• Діни пәндермен қатар, бағдарламаға география, тарих, математика, жаратылыстану және орыс тілі енгізілді.
• Мектептер еуропалық білім беру жүйесіне сүйенді.
• Газет-журналдар мен оқу құралдары тарады.
• XIX ғасырдың 90-жылдарына қарай мұсылман оқу орындарының саны өсті.

Жауабы: діни пәндермен қатар зайырлы пәндер, жаңа мектептер мен баспасөз.

№ 3

Жәңгір ханның білім саласына қосқан үлесі қандай?

Қалай ойлаймыз. Мектеп, адамдар, университетпен байланыс.

Жауап үлгісі.

• 1835 жылы мешіт салды: ол мектептердегі молдалардың жұмысын қадағалап, діни сауат ашу жұмыстарын жүргізді.
• 1841 жылы 6 желтоқсанда өз қаржысына мектеп ашты: ислам тарихы, орыс тілі, арифметика, география, тарих оқытылды.
• Мектептің жұмыс барысына өзі тікелей қадағалау жасады.
• Мектеп түлектерінің қатарынан этнограф-ғалым М.С.Бабажанов шықты.
• Қазан университетінде болып, кітапханаға араб, парсы, түрік тіліндегі қолжазбаларды тарту етті; 1844 жылы 29 мамырда университет оны ғылыми кеңестің құрметті мүшесі етіп қабылдады.
• Мұрағат, дәріхана, қару-жарақ палатасын ұйымдастырды; Қазанда «Мухтасар ал-фикғайат» еңбегі жарық көрді.

Жауабы: Жәңгір өз қаржысына мектеп ашты, Бөкей Ордасына сауатты қазақтарды дайындады, ғылыми байланыстарды дамытып, мәдениеттің жаңаруына бастамашы болды.

Жадынама

• Даталар: 1835 (Жәңгірдің мешіті); 1841 жылғы 6 желтоқсан (мектеп); 1843 (генерал-майор); 1844 жылғы 29 мамыр (Қазан университетінің құрметті мүшесі); XIX ғасыр: 1801–1900.
• Есімдер: Жәңгір, М.С.Бабажанов, И.Гаспринский, I Николай.
• Орындар: Бөкей (Ішкі) Ордасы, Орынбор, Орал, Қазан, Бұхара.
• Терминдер: мектеп, медресе, талиб-улам, жәдитшілдік, зайырлы мектеп, этнография.

Шағын тест