§§ 58–59. Абай Құнанбайұлы – ұлы ақын

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). VI бөлім: XIX ғасыр – XX ғасырдың басындағы Қазақстанның мәдениеті. 178–181-беттер.

Нені үйренесің

• Абай Құнанбайұлының (1845–1904) өмірін айтуды: қайда, кімнен оқыды, не оқыды.
• Оның басты шығармаларын атауды: «Қарасөздер», дастандар, әндер, аудармалар.
• Абайдың ағартушылық көзқарастарын түсіндіруді: еңбек, білім, әділдік, тәрбие.
• Оның шығармашылығына қандай жағдайлар әсер еткенін түсінуді.

Ой қозғау

• «XIX ғ.» дегеніміз не? 1801–1900 жылдар. Абай осы ғасырдың дерлік бәрін өткізді: 1845–1904 (59 жыл).
• Медресе дегеніміз не? Араб жазуын, Құранды және басқа ғылымдарды оқытатын діни мектеп.
• Билер кім және не істеді? Әдет-ғұрып заңы бойынша дауларды шешетін төрешілер мен кеңесшілер. Абай жастайынан олардың сотына қатысты.
• Ақын мен жазушы кім? Ақын өлең, дастан жазады, жазушы проза жазады. Абай екеуі де болды: өлеңдер, дастандар, «Қарасөздер».

Тақырыпты талдаймыз

Шыңғыс тауының етегіндегі бала

Абай 1845 жылы қазіргі Абай облысында, Шыңғыс тауының етегінде туып-өскен. Бала күнінде арабша хат танып, сауатын ашады. 10 жасында Семей қаласындағы имам Ахмет Риза медресесіне орналасып, онда 3 жыл оқыған.

Оқуға өте зерек болған Абай діни сабақтармен қоса, өз бетінше араб, парсы тілдерін үйренген. Өз бетінше Шығыс, орыс, Батыс елдері ақындарының, ойшылдарының еңбектерін оқып, білімін толықтырады.

Билер соты және әділдіктің алғашқы сабағы

Абай билер сотына, билер кеңесіне, руаралық дауларды шешу ісіне жастайынан араласты. Патша өкіметі сотының заң ережелерімен жақынырақ танысып, патша самодержавиесінің қазақ жеріндегі әкімшілік-шенеуніктік аппараттарының заңсыз іс-әрекеттеріне өз ойын бүкпей айтып отырды.

Абай сөзге аса шебер, табиғатынан аса қабілетті болған. Шығыс ақындары мен орыс классиктерінің шығармаларын оқып, оларды терең зерделеуді игерді.

💡 Абай кабинетте емес, дау-дамай мен руаралық таластың ортасында өсті. Сондықтан ол дала өмірінің неден тұратынын жақсы білді және әділетсіз билеушілер туралы өткір жазды.

Қазақ ақынының жаңа өлшемі

1886 жылдардан бастап көркем шығармашылыққа ден қояды. Абай өлеңдермен қатар, ғибратты өсиеттерге толы «Қарасөздер», «Ескендір», «Масғұт», «Әзім әңгімесі» дастандарын жазды. Көркемсөздің мейлінше жоғары дамуына жету, жаңа көркемдік әдіске қол жеткізу Абайдың үлесіне тиді. Ол Еуропа және орыс классикалық әдебиетін еркін меңгерді.

Абай шығармалары қазақ әдебиетіне жаңа үлгі әкелді. Абайдың өлеңдері өмірдің барлық қырын қамтыды. Ол ел ішіндегі алауыздықты, күншілдікті, адам мінезіндегі жалқаулық, енжарлықты, мақтаншақтықты, ойсыздықты, салғырттықты, көрсеқызарлықты, ысырапшылықты қатты сынға алды.

Әдебиеттерді жақындастырған аудармашы

Абай орыс тіліндегі классикалық әдебиет үлгілерін аударды. А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов, И. А. Крылов туындыларынан жасаған керемет аудармалары қазақ және орыс әдебиетінің байланысын нығайта түсті.

🌟 Яғни Абай далада өмір сүріп, орыс және Еуропа классиктерін оқып, оларды қазақ тіліне жеткізді. Оның көкжиегі шынымен дүниежүзілік болды.

Абай халыққа не айтты

Өз өлеңдерімен халықты білім алуға, сауаттылыққа, өнерлі болуға, адал еңбек етуге шақырды. Адам жанының сұлулығын, әсемдікті, тазалықты өлеңмен мүсіндеген. Жаман әдет-қылықтардан бойды аулақ ұстау керектігін, ұстамды болуды, ақыл-ой мен естілікті насихаттады.

Оқулықта келтірілген ойлар:

• «…Егер есті кісінің қатарында болғың келсе, күніне бір мәрте, болмаса жұмасына бір, ең болмаса айына бір өзіңнен-өзің есеп ал».
• «Әр адамның адамзат қоғамына қызмет ету жолы, ең алдымен, еңбекте».
• «Әуелі Құдайға сыйынып, екінші өз қайратыңа сүйеніп еңбегіңді сау. Еңбек қылсаң, қара жер де береді, құр тастамайды».
• «Егер де мал керек болса, қолөнер үйренбек керек, мал жұтайды, өнер жұтамайды. Алдау қоспай адал еңбегін сатқан қолөнерші – қазақтың әулиесі сол».

⚠️ Жиі кететін қателік. «Қарасөздер» — өлең деп ойлауға болады. Шын мәнінде олар — прозалық ой-толғаулар. Абайдың өлеңдері — мұраның басқа бөлігі.

Билік, халық және тәрбие

Абай қазақ халқының алдағы уақыттағы дамуын егіншілікті кеңейтіп, қолөнер, сауданың дамуымен тығыз байланыстырды. Ол жергілікті халықтың көпшілігі малшаруашылығымен айналысқанымен, алдағы уақыттағы экономикалық дамуда қолөнер, егіншілік, сауданы дамытуды көздеу қажет деп санаған.

Абайдың көзқарастарынан отаршылдық езгінің күшеюі, ел билігі, халықты басқару мәселелері көрініс тауып отырды. Ел басқару ісіне халық игілігіне адал қызмет ететін адам сайлануы тиіс деп санады. Абай заманында болыс басқару қызметіне заңсыз жеткен әрекеттерден бұқара халықтың билеушілерге деген сенімі жоғалды. Ол ел билеушілері мен халық арасындағы қарама-қайшылықтардың шешімінің жолын іздеумен болып, қоғамдағы жағымсыз әрекеттермен күресуді өзінің борышы санады.

Адамның мінез-құлқын, ақылды-ақылсыз болуын тәлім-тәрбиемен байланыстырды. Отыз жетінші қарасөзінде: «Мен, егер заң қуаты қолымда бар кісі болсам, адам мінезін түзеп болмайды деген кісінің тілін кесер едім», – деген.

📌 Абайдың өзі туып-өскен ортадан шоқтығы биік тұрды, қарапайым халыққа өте жақын болды. Ол кейбір молдалардың баюды көздейтін, әділет пен ар-намыстан алыс тірліктерін көріп, оларды «зиянды дүмшелер» деп таныды.

Абай және музыка

Абайдың көп қырлы шығармашылық өмірінің негізгі денін оның шығарған әндері құрайды. Әсіресе «Көзімнің қарасы», «Желсіз түнде жарық ай» әндері — ән мәдениетінің классикалық үлгілері.

Абай өзі қазақшаға аударған А. С. Пушкин, М. Ю. Лермонтов өлеңдерін халыққа жеткізу үшін оларға арнап өзгеше бір үлгіде әндер жазған. А. С. Пушкиннің «Евгений Онегин» поэмасын аударғанда, Татьяна хатының сөзіне шығарған «Татьянаның қырдағы әні» халық арасына тез тарап кеткен.

🌟 Пушкиннің Татьянасы орыс ауылында өмір сүрді, ал Абайда ол қазақ даласында «ән салады». Осылай әлемдік классика өзімізге айналды.

Бүгін Абайды қайда көруге болады

Абайдың музей-үйі Семей қаласында, ескерткіші Алматы қаласында тұр. Ақынның туған өлкесі — Шыңғыс тауы, қазіргі Абай облысы.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан Абайдың еңбек немесе білім туралы бір ойын дауыстап оқуды және оны бүгін қалай қолданатынын айтуды сұраңыз: оқуда, спортта, достықта. Сондай-ақ бірге «Көзімнің қарасы» әнін тыңдауға болады.

Өзіңді тексер

• Абай қайда дүниеге келді? Шыңғыс тауының етегінде (қазіргі Абай облысы).
• Ол медреседе қанша оқыды және кімнен? Семейдегі имам Ахмет Ризадан 3 жыл.
• Абай қай жылдан бастап көркем шығармашылықпен айналысты? 1886 жылдан.
• Оқулық Абайдың қандай әндерін классикалық үлгі деп атайды? «Көзімнің қарасы», «Желсіз түнде жарық ай».
• Еңбек туралы не жазды? Адамның қоғамға қызметі, ең алдымен, еңбектен басталады; еңбек қылсаң, қара жер де береді, құр тастамайды.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Абайдың жетінші қарасөзін зер сала оқыңдар. Абай өз дәуіріндегі саяси басқарудағы өзгерістерді қалай пайымдаған? Өз пікірлеріңді бес сөйлеммен білдіріңдер.

Қалай ойлаймыз. Қарасөзді өзің оқы және оқулықтағы идеяларға сүйен: Абай билікті, халықтың сенімін, тәрбиені қалай бағалады. «Қарасөздер» — адам, еңбек, білім, адалдық туралы ойлар.

Жауап үлгісі.

1. Мен Абайдың қарасөзін оқыдым, ол ... туралы.
2. Абайдың басты ойы: ел басқаруға халық игілігіне адал қызмет ететін адам сайлануы тиіс.
3. Ол заңсыз жолмен болыс болғандардан халықтың билікке сенімі кеткенін көрді.
4. Мен онымен келісемін, өйткені әділетсіз билікке халық сенбейді.
5. Қорытынды: Абайдың ойлары бүгін де өзекті, өйткені олар әділдік пен адалдыққа шақырады.

Жауабы: жеке пікір; Абайдың идеяларына сүйен: әділ билік, халық сенімі, білім, еңбек, тәрбие.

№ 2

Абай шығармаларына қоғамдағы қандай жағдайлар әсер етті? Оның шығармаларында көрініс тапқан негізгі тақырыптарды анықтаңдар.

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен Абай айналасынан не көргенін, неден үйренгенін тап: дала өмірі, билік, адамдар, кітаптар.

Жауап үлгісі.

• Билер соты мен руаралық даулар. Абай жастайынан дауларды шешуге араласып, әділетсіздікті көрді.
• Болыс басқарудағы заңсыздық. Бұл бұқара халықтың билікке сенімін жоғалтты; Абай билеушілер мен халық арасындағы қайшылықтарды шешу жолын іздеді.
• Отаршылдық езгінің күшеюі, патша өкіметінің әкімшілік-шенеуніктік аппараттарының заңсыз әрекеттері.
• Кейбір молдалардың баюды көздейтін, әділеттен алыс тірліктері.
• Шығыс, орыс және Еуропа әдебиеті әсері.

Негізгі тақырыптар: алауыздық, күншілдік, жалқаулық, мақтаншақтық, ысырапшылық сыны; білім, еңбек, адал өнер; әділ билік; тәрбие; ел ішіндегі татулық пен бірлік.

Жауабы: Абай шығармаларына дала өміріндегі әділетсіздік, билеушілердің заңсыздығы, отаршылдық езгі, орыс және Еуропа әдебиеті әсер етті; негізгі тақырыптар — білім, еңбек, әділдік, тәрбие, бірлік.

№ 3

Алған білімдеріңе сәйкес Абайға жекетұлғалық талдау жасаңдар. Оның тұлғалық қасиеттеріне сипаттама беріп, жекелей постер дайындаңдар.

Қалай ойлаймыз. Постерге Абайдың портретін, бірнеше қасиетін және әрқайсысына бір дәлел жаз.

Жауап үлгісі.

• Білімқұмарлық: медреседе оқыды, араб, парсы тілдерін үйренді, Шығыс, орыс, Батыс ойшылдарын оқыды.
• Еңбексүйгіштік: еңбек — адамзат қоғамына қызмет ету жолының басы дейді.
• Әділдік: руаралық даулар мен болыстардың заңсыздығына өз ойын бүкпей айтты.
• Шеберлік: ақын, аудармашы (Пушкин, Лермонтов, Крылов), әндер шығарды.
• Халқына жақындық: ел ішіндегі татулық пен бірлікті жоғары санады.

Постерге ұран: «Өзіңнен-өзің есеп ал».

Жауабы: Абай — білімқұмар, еңбексүйгіш, әділ, жан-жақты дарынды адам, халқының болашағын білім мен еңбектен көрген ақын.

Жадынама

• Даталар: 1845 (туған жылы), 10 жасында медресе, 1886 (шығармашылық), 1904 (қайтыс болды).
• Есімдер: Абай, Ахмет Риза, Пушкин, Лермонтов, Крылов.
• Орындар: Шыңғыс тауы, Семей (музей-үй), Алматы (ескерткіш).
• Терминдер: медресе, ағартушылық, қарасөз, дастан, қарама-қайшылық.

Шағын тест