§ 60. Ш.Құдайбердіұлы, М.Ж.Көпейұлы, Қ.Халид еңбектерінің тарихи құндылығы
Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). VI бөлім: XIX ғасыр – XX ғасырдың басындағы Қазақстанның мәдениеті. 181–188-беттер.
Нені үйренесің
- Шәкәрім Құдайбердіұлының өмірін баяндауды және басты еңбектерін атауды.
- Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы нені жинап, нені жазғанын түсіндіруді.
- Құрбанғали Халидтің «Тауарих хамса» еңбегінің тарихи құндылығын айтуды.
- Бұл кітаптардың қазақ тарихы мен этнографиясын зерттеуде неге маңызды екенін мысалмен көрсетуді.
Ой қозғау
- Шежіре дегеніміз не? Адамның немесе рудың кімнен тарағанын көрсететін тізбе: ата-бабалар мен ұрпақтар.
- Поэма дегеніміз не? Оқиғаны өлеңмен баяндайтын көлемді шығарма.
- Дастан дегеніміз не? Батырлар мен өткен замандағы оқиғалар туралы ірі шығарма, көбіне ауызша таралған.
- «XIX ғасыр – XX ғасырдың басы» дегеніміз не? Шамамен 1801 жылдан 1920-жылдарға дейінгі кезең: Абай мен оның шәкірттері өмір сүрген уақыт.
Тақырыпты талдаймыз
Елестетші: қолыңда жүз жылдық қолжазба
Жүз жылдан астам бұрын қазақ даласында интернет те, қазақ тіліндегі басылған кітап та өте аз еді. Өткен заман туралы білімді адамдар сақтады. Солардың үшеуі сол білімді ұрпақ жоғалтып алмасын деп қағазға түсірді.
💡 «XIX ғасыр» — 1801–1900 жылдар, «XX ғасыр» — 1901–2000 жылдар. Біздің кейіпкерлеріміз осы екі ғасырдың тоғысында өмір сүрді.
Шәкәрім: ақын, философ және тарихшы
Шәкәрім Құдайбердіұлы (1858–1931) — ақын, жазушы, философ, тарихшы, композитор ретінде танылған тұлға. Ол Абайдың замандасы әрі талантты шәкірті болды. Халқына жол көрсетуде Абай бағытын ұстанды. Шәкәрімнің Абай шығармашылығына жақын болуы оның Абаймен туыстығына да байланысты: әкесі Құдайберді — Абаймен ағайынды кісі, ал Шәкәрім Абайдың немере інісі болып табылады. Туған жері — қазіргі Абай облысы, Шыңғыстау бөктері. Бес жасынан ауыл молдасынан сауат ашқан. Әкесінен 7 жасында жетім қалған Шәкәрім атасы Құнанбай мен ағасы Абайдың тәрбиесінде болды.
Араб, парсы, түрік тілдерін жетік меңгерген, орыс тілін де жақсы білген Шәкәрім — Орта Азия, Қазақстан, Шығыс Түркістан өлкесінде кең танылып, белгілі болған ақын. Ол қазақ жастарын имандылыққа, білімділікке шақырып, ақыл айтудан жалыққан емес. Қазан төңкерісінен кейін Алаш қозғалысына қатысқан қазақ зиялыларымен жақындасып, орыс зиялыларының көрнекті өкілдерімен пікірлес болды.
🌟 Шәкәрім кітап жазып қана қоймай, ән де шығарды. Оның «Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек» деген әні халық арасында кең таралды. Домбыра тартуды, гармонда ойнауды, саятшылықты, сурет салуды да жақсы көрген.
Тарихшы үшін қандай еңбектері маңызды?
Шәкәрімнің шығармашылығы қазақ тарихымен тығыз байланысты. Ол — қазақ халқының этногенезіне байланысты өзіндік көзқарасын білдірген ғалым. Шығармаларында табиғатқа, дүниеге, дінге өзіндік ерекше көзқарастар байқалады. 1905 жылы қажылықты өтеу мақсатында Меккеге барып қайтқан. Осы сапарында Стамбул, Париж кітапханаларынан өз халқының тарихына байланысты кітаптарды оқыды.
📌 Тарих үшін «Шежіре» ерекше маңызды: онда қазақтың шығу тегі, ру-тайпалық құрамы және қоныстану мәселелері туралы құнды деректер берілген.
💡 «Қалқаман-Мамыр», «Еңлік-Кебек» оқиғасы туралы оқып біл. Бұл — төмендегі № 5 тапсырма.
Шәкәрім осы туындыларында, негізінен, демократияшыл, ағартушылық, гуманистік бағыттағы ақын, тарихшы, философ ретінде танылды. Қазан төңкерісі қарсаңындағы қазақ халқының басынан өткен ауыр жағдайға қатты налыған Шәкәрім оқуды, білімді, ағартушылықты насихаттаған, гуманистік бағыттағы қоғамдық қайраткер болды.
Ауыр тағдыры. XX ғасырдың 20-жылдарының соңына қарай сталиндік тоталитарлық жүйенің жаппай қуғын-сүргіні басталған тұста 72 жасқа қараған Шәкәрім қоғамдық-мәдени өмірден аулақтап, Шыңғыс тауының арасына кетеді. Алайда кеңестік жүйенің құрығынан құтылмай, қаза болды. 1988 жылы оны ұлы Абайдың жанына қайта жерлеп, басына айшықты кесене орнатты.
🌟 «Абай-Шәкәрім» мемориалдық кешені Абай облысында орналасқан. Ұстаз бен шәкірт қатар жатыр.
💡 Ойлан. Шежіре, дастан, киссалардың ерекшеліктері қандай, олар нені баяндайды? Мысал келтір. Қысқа жауап: шежіре — ру мен ұрпақтың тарихын, дастан мен қисса — батырлар мен оқиғаларды баяндайды.
Мәшһүр Жүсіп: халық жадының жинаушысы
Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы (1858–1931) — Баянауылда туып-өскен ақын, ауыз әдебиетінің үлгілерін жинаушы. Ол бес жасынан бастап молдадан сауат ашқан. 1870 жылы Хамереддин хазіреттің медресесінде, одан кейін Бұхарадағы діни жоғары оқу орнында білім алуды жалғастырған. Бала күнінен өнер-білімге, әдебиетке құмар болып өскен. «Ер Тарғын», «Қозы Көрпеш-Баян Сұлу» сияқты халық жырлары мен Шығыстың қисса-дастандарын жатқа айтқан.
Халық арасында өзінің білімдарлығымен танылған. Сол себепті өзінің Жүсіп атына халық Мәшһүр атын қосып айтқан. Мәшһүр арабша «белгілі» деген мағынаны берген. 1875 жылдан біраз уақыт мұғалім болып жұмыс жасаған. «Дала уәлаятының газетіне» хат-хабар беріп, мақала жазып тұрған.
1887–1890 жылдары Самарқанд, Ташкент, Түркістан, Бұхара қалаларында болып, білімдар адамдармен араласып, араб, парсы тілдерін үйреніп, Шығыстың классикалық әдебиетімен танысады. Белгілі түркітануші-ғалым, академик В.В.Радловпен танысып, ауыз әдебиеті үлгілерін жинау ісімен айналысады. Жар-жар, аужар, бата, ғибратты сөздер, ертегі, аңыздар, діни қиссалардың халық арасында сақталған көне үлгілерін жинап, жариялаған.
Мәшһүр Жүсіп «Көроғлы», «Ер Көкше», «Сайын батыр» жыр-дастандары мен Бұқар жырау, Шортанбай, Орынбай, Шөже, Жанақ, Сақау сияқты ақын-жыраулардың халық арасында ауызша таралған әдеби мұраларын хатқа түсірген. «Гүлшат-Шеризат», «Ғибратнама», «Шайтанның саудасы» сияқты Шығыс дастандарының үлгілерін жинап, насихаттаған.
«Наурыз» атты жазбасында Наурыз мерекесінің қалыптасу тарихына қатысты халық арасында тараған аңыздардан мәліметтер келтіріп, қазақ халқының Наурыз мерекесіне арнап қандай дайындық жасауы, Наурызнама мерекесін тойлаудың мәні туралы айтқан. Мәшһүр Жүсіп бұл еңбегінде: «Қазақтың қазақ болғанда өзіне арналған, сыбағасына тиген жалғыз мейрамы — Наурызнама… Үйсін Төле бидің заманында Наурызнаманың қадір құны астан, тойдан ілгері (жоғары) болған», — деп жазған. Бұл еңбек қазіргі таңда Наурызға қатысты құнды жазба деректердің қатарында саналады.
1907 жылы Қазан қаласынан Мәшһүр Жүсіптің үш кітабы басылып шығады: «Хал-ахуал», «Тірлікте көп жасағандықтан көрген бір тамашамыз», «Сарыарқаның кімдікі екендігі». Бұл шығармаларында қазақ халқын өнер-білімге баулу, елде мектеп, медреселер ашу, жер тағдыры т.б. мәселелерді көтереді. Қазақ халқының ру-тайпалық құрамын, шежіресін жазған. Мәшһүр Жүсіп жазған шежіре қазақ халқының этникалық тарихын танып білуде құнды деректер қатарына жатады.
📌 Баянауылда Мәшһүр Жүсіптің музейі жұмыс істейді. Онда оның тұтынған бұйымдары, ақын өмірінен дерек беретін әртүрлі бұйымдар, қолжазбалары мен әртүрлі жылдарда жарық көрген еңбектері қойылған. Павлодар қаласында Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы атындағы мешіт бар.
💡 Мәшһүр Жүсіп еңбегінен «Наурызнама» мерекесі туралы оқып біл. Бұл — төмендегі № 6 тапсырма.
Құрбанғали Халид: Шығыстың бес тарихы
Құрбанғали Халид (шамамен 1843–1913) Аягөзде туып-өсіп, Аягөздегі, кейін Семейдегі мешіттен білім алған. Араб, парсы, түркі тілдерін жетік меңгерген. Тарих, география пәндерін оқыған. Кейін Шәуешекке көшіп, онда балаларға мешіт ашып, араб, татар тілдерінде білім берген. Ол сондай-ақ қытай, моңғол, түрік, парсы тілдерін жетік білген.
📕 Оқулықта Халид «1830–1840 жылдары» білім алған делінген, бірақ өмір сүрген жылдары шамамен 1843–1913 болса, бұл мүмкін емес: ол әлі дүниеге келмеген. Мүмкін, 1850–1860-жылдар болуы керек.
1897–1898 жылдары Меккеге қажылық сапарға барып, Таяу Шығыстың көптеген қаласын аралап, жер-су аттарына байланысты құнды мәліметтер жазып алады. Ол өзіне қазақ хандары, қазақ халқының тұрмысы, болмысы туралы жазуды мақсат етіп, шағатай тілінде «Тауарих хамса» («Тауарих-и Хамса Шарқи»), «Жарида» (Тауари-и Жарида и Жазида) деп аталатын еңбектер жазып шығады.
Басты еңбегі — «Тауарих хамса» (қазақша «Шығыстың бес тарихы»). Ол 1910 жылы Қазанда «Өрнек» баспасынан басылып шығып, халық арасында кең таралады. Онда Қазақстан және Орта Азия жерін мекендеген тайпалар мен рулардың көне, бағзы тарихына қатысты құнды мәліметтер берілген.
Сонымен қатар кітапта Көк Орда, Ақ Орда, қазақ хандары, би-сұлтандары, қазақтың шығу тегі, қазақ жүздері, олардың ұрандары, қазақ жеріндегі сәулет өнері ескерткіштері сияқты ел тарихына байланысты деректер қамтылған. Еңбекте қазақ халқының тарихымен қатар, Орталық Азия, Шығыс Түркістан, қытай, өзбек, ноғай тарихына қатысты мәселелер де қамтылған. «Тауарих хамсаны» жазуға Халид 21 жыл уақытын жұмсаған.
Құрбанғали Халид қазақ тарихын кеңінен қамтумен қатар, қазақ халқының әдет-ғұрып, салт-дәстүрлерін, мәдениетін зерттеумен айналысады. Ол өзі өмір сүрген қоғамдағы қазақ халқының дәстүрлі тұрмыс-тіршілігін, этнографиясын жан-жақты талдап көрсетеді. Ол әсіресе қазақ халқының ауыз әдебиеті мен дәстүрлі мәдениетіне ерекше көңіл аударады. Қазақтардың әдет-ғұрыптарындағы үйлену, қайтыс болған адамды жерлеу, ас беру, жоқтау айту салттарының ерекшелігін талдаған. Жыр айту, айтыс өнерінің дамуына да көңіл бөлген. Бұл еңбектің тағы бір құндылығы — жер-су атауларының мағынасын, анықтамасын берген. Қазақтардың жер, шаруашылық жағдайына, табиғатты тани, болжай алатын халықтық білімдер жүйесіне де талдау жасаған. Қазақстан және Орта Азия халықтары тілдерінің қалыптасу кезеңіне тоқталады. Қазақ тілінің басқа тілдермен байланыстылығына, кірме сөздер жөніндегі ойларымен бөліседі.
💡 Өзен немесе таудың аты қайдан шыққанын, XIX ғасырда айтыс пен үйлену тойы қалай өткенін білгің келсе, «Тауарих хамса» — нағыз қазына.
🌟 Оқулықтағы ескертпеде: халықтың күнделікті тіршіліктегі тәжірибесінен, шаруашылықты жүргізу қарекеттерінен, дәстүрлі шаруашылықты ұйымдастыру шараларынан, тіршілік қамын қамтамасыз ету әрекеттерінен, табиғатты танудан қалыптасқан дәстүрлі білімдерін халықтық білімдер жүйесі дейміз. Халид дәл осындай білімдерді жинады.
Үшеуінің ортақ тұстары қандай
👨👩👧 Ата-анаға. Баладан «Мәшһүр Жүсіп» есімі қандай сөздерден тұратынын және нені білдіретінін сұраңыз. Сосын отбасыңыздан шежіре тауып, жеті атаға дейінгі есімдерді қағазға жазып көріңіздер: біздің кейіпкерлеріміз істеген істі қайталайсыздар.
Өзіңді тексер
- Шәкәрім Абайға кім болып келеді? Шәкәрім — Абайдың шәкірті әрі туысы: Абайдың немере інісі.
- Шәкәрім қайда туған? Қазіргі Абай облысындағы Шыңғыстау бөктерінде.
- Шәкәрім қайда жерленген? 1988 жылы оны Абайдың жанына қайта жерледі, Абай облысында.
- В.В.Радлов кім және ол Мәшһүр Жүсіп үшін неге маңызды? Белгілі түркітанушы-ғалым, академик: онымен танысу Мәшһүр Жүсіптің ауыз әдебиеті үлгілерін жинау ісімен айналысуына себеп болды.
- «Тауарих хамса» қай тілде жазылған? Шағатай тілінде.
- Халид басты еңбегін қанша жыл жазды? 21 жыл.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Бүгінгі ұрпақ үшін жоғарыда айтылған тұлғалар еңбектерінің тарихи құндылығы бар ма? Еңбектерге шолу жасап, төмендегі кестеге тезис түрінде жазыңдар.
Қалай ойлаймыз. Әр автор үшін алдымен кітаптарының атын, сосын олар не туралы екенін, содан кейін тарихшыға қандай пайдасы бар екенін жаз.
Шешуі.
| Ш.Құдайбердіұлы | М.Ж.Көпейұлы | Қ.Халид | |
|---|---|---|---|
| Еңбектері | «Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі», «Мұсылмандық шарты», «Қазақ айнасы», «Үш анық», «Жолсыз жаза яки кез болған іс»; «Қалқаман-Мамыр», «Еңлік-Кебек», «Нартайлақ-Айсұлу» поэмалары; «Әділ-Мәрия» романы; әндер | «Наурыз» жазбасы; «Хал-ахуал», «Тірлікте көп жасағандықтан көрген бір тамашамыз», «Сарыарқаның кімдікі екендігі»; жыр-дастандар мен ақындар мұрасының жазбалары; шежіре | «Тауарих хамса» («Тауарих-и Хамса Шарқи»), «Жарида» |
| Қозғаған тақырыптары | қазақтың шығу тегі, ру-тайпалық құрамы, қоныстану, дін, имандылық, жастарды тәрбиелеу, поэмаларда — махаббат пен ар-намыс | ауыз әдебиеті, Наурыз мерекесі, халықты өнер-білімге баулу, мектеп-медреселер ашу, жер тағдыры, ру-тайпалық құрам | Қазақстан мен Орта Азия тайпалары мен руларының тарихы, хандықтар, жоңғар шапқыншылығы, этнография, салт-дәстүр, айтыс, жер-су атаулары, тілдердің қалыптасуы |
| Тарихи құндылығы | қазақтың шығу тегі мен руларына қатысты құнды деректер, этногенез туралы өзіндік көзқарас, ағартушылықтың жарқын үлгісі | ауыз әдебиетін сақтап қалды, Наурыз туралы құнды жазба қалдырды, қазақтың этникалық тарихын танып білуге көмектесетін шежіре жазды | тарих пен этнографияға арналған энциклопедиялық еңбек, жер-су атауларының мағынасын түсіндіру, қазақ тұрмысы туралы деректер |
Жауабы: кесте жоғарыда. Басты ой: үшеуі де қазақ халқының шығу тегі, салт-дәстүрі мен тарихы туралы білімді ұрпаққа сақтап қалдырды.
№ 2
«Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі» атты еңбектің қазақ халқының этникалық тарихынан алатын орны қандай?
Қалай ойлаймыз. Кітапта нақты не жазылғанын және оның этнографқа не үшін керек екенін ойлан.
Жауап үлгісі.
- Кітап 1911 жылы жарық көрді.
- Онда қазақ халқының шығу тегі туралы құнды деректер берілген.
- Қазақтың ру-тайпалық құрамы сипатталған.
- Қоныстану мәселелері қамтылған.
- Зерттеуші бұл деректерді басқа дереккөздермен салыстырып, рулардың қалай өмір сүріп, қалай бөлінгенін жақсы түсіне алады.
- Шәкәрім қазақ халқының этногенезіне байланысты өзіндік көзқарасын білдірді.
- Оқушы үшін бұл — өз шежіресін білудің де жолы.
Жауабы: кітап қазақтың шығу тегі, ру-тайпалық құрамы және қоныстануы туралы құнды деректер береді, сондықтан халықтың этникалық тарихын зерттеуде маңызды орын алады.
№ 3
Құрбанғали Халид еңбегіндегі қазақ халқының тарихы, этнографиясы, мәдениеті мен әдебиетіне арналған қандай деректер бар? Олардан үзінді келтіріп, өз пікірлеріңді білдіріңдер.
Қалай ойлаймыз. Жауапты үш бөлікке бөл: тарих және этнография, мәдениет, әдебиет.
Жауап үлгісі.
- Тарих: Қарахан, Алтын Орда, Көк Орда, Ақ Орда, қазақ хандары мен би-сұлтандары, жоңғар шапқыншылығы, Қоқан хандығы, Орта жүз қазақтарының Ресейге қосылуы, қазақтың шығу тегі, жүздер мен олардың ұрандары.
- Этнография: дәстүрлі тұрмыс-тіршілік, үйлену, жерлеу, ас беру, жоқтау айту салттары, шаруашылық жағдайы, табиғатты тани, болжай алатын халықтық білімдер.
- Мәдениет және әдебиет: ауыз әдебиеті, жыр айту, айтыс өнері; қазақ жеріндегі сәулет өнері ескерткіштері; Қазақстан мен Орта Азия халықтары тілдерінің қалыптасуы, кірме сөздер.
- Өз пікірім: Халид «Тауарих хамсаны» 21 жыл жазған, сондықтан кітап өте көп деректі қамтиды. Жер-су атауларының мағынасын түсіндіргені де маңызды.
Жауабы: Халид еңбегінде әдет-ғұрыптар, тұрмыс, айтыс, ауыз әдебиеті, тілдер және жер-су атаулары туралы көп мәлімет бар; бұл оны тарих, этнография, мәдениет және әдебиет бойынша құнды дереккөзге айналдырады.
№ 4
Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының қазақ халқының салт-дәстүр, ғұрыптар туралы жазған шығармаларының бірімен танысыңдар. Оның шығармаларындағы мәліметтерді талдап, маңызды тұсын жазып алыңдар.
Қалай ойлаймыз. Бір шығарманы таңда (мысалы, «Наурыз» жазбасы), не туралы екенін жаз, сосын ең маңызды ойын тап.
Жауап үлгісі.
- Шығарма: Мәшһүр Жүсіптің «Наурыз» жазбасы.
- Мәліметтер: Наурыз мерекесінің қалыптасу тарихына қатысты аңыздар; қазақ мерекеге қалай дайындалғаны; мерекенің мәні.
- Маңызды түйін: автор Наурызнаманы қазақтың өзіне арналған жалғыз мейрамы деп санайды; Төле бидің заманында оның қадір-құны ас пен тойдан жоғары болған.
- Өзге еңбектері де маңызды: жар-жар, аужар, бата, ғибратты сөздер, ертегі, аңыздарды жинап, жариялады; ру-тайпалық құрам мен шежіре жазды.
Жауабы: Мәшһүр Жүсіп халық мерекелері мен салт-дәстүрін, ауыз әдебиетін және шежіресін хатқа түсірді; соның ішінде Наурыз туралы жазбасы ең құнды деректердің бірі.
№ 5
(нөмірсіз «Біліп ал!» тапсырмасы: «Қалқаман-Мамыр», «Еңлік-Кебек» оқиғасы туралы оқып біліңдер)
Қалай ойлаймыз. Поэмалардың бірін таңда, сюжетін айт және ол нені үйретерін жаз. Оқулықта поэмалар шынайы оқиға желісінде жазылған делінген.
Жауап үлгісі. («Еңлік-Кебек» поэмасы бойынша, жалпы мәліметтер негізінде)
- Авторы: Шәкәрім Құдайбердіұлы.
- Негізі: даладағы шынайы махаббат оқиғасы.
- Кейіпкерлері: Еңлік пен Кебек.
- Негізгі қайшылық: кейіпкерлердің сезімі мен қоғамның қатал әдет-ғұрпы.
- Нені үйретеді: махаббатты, ар-намысты, әділдікті бағалауды, адамның тағдыры туралы ойлауды.
- Маңызы: поэма сол кездегі қазақ өмірін және автордың көзқарасын көрсетеді.
Қысқа үлгі: «Мен Шәкәрімнің «Еңлік-Кебек» поэмасын оқыдым. Ол шынайы оқиға желісінде жазылған. Онда екі жас бір-бірін жақсы көреді, бірақ оларға әдет-ғұрып кедергі болады. Автор қоғамның адамға қаншалықты қатал болуы мүмкін екенін көрсетеді. Поэма ар-намысты бағалауға, адамға жанашыр болуға үйретеді. Ол XIX ғасырдағы қазақ өмірін түсінуге де көмектеседі.»
Жауабы: Шәкәрім поэмасы шынайы оқиға желісінде жазылған, қазақ өмірі мен салт-санасын көрсетеді және адамгершілік пен әділдікке тәрбиелейді.
№ 6
(нөмірсіз «Біліп ал!» тапсырмасы: Мәшһүр Жүсіп еңбегінен «Наурызнама» мерекесі туралы оқып біліңдер)
Қалай ойлаймыз. «Наурыз» жазбасының мәтінін немесе ол туралы мақаланы тап. Мерекеге қалай дайындалғанын және оның мәнін жаз.
Жауап үлгісі.
- «Наурыз» — Мәшһүр Жүсіптің мереке тарихы туралы жазбасы.
- Ол халық арасында тараған аңыздарға сүйенген.
- Автор мерекеге дайындықты сипаттаған.
- Наурыздың мәнін түсіндірген.
- Автор Наурызнаманы қазақтың өзіне арналған жалғыз мейрамы деп санаған; Төле бидің заманында оның қадір-құны ас пен тойдан жоғары болған.
- Бүгін бұл еңбек Наурызға қатысты құнды жазба деректердің қатарында саналады.
Қысқа үлгі: «Мәшһүр Жүсіп «Наурыз» жазбасын халық аңыздарына сүйеніп жазды. Онда мерекеге қалай дайындалғаны және оның халық үшін мәні сипатталған. Ол үшін Наурыз — қазақтың басты мерекесі. Бүгін тарихшылар бұл жазбаны маңызды дерек деп санайды. Соның арқасында ерте заманда Наурызды қалай тойлағанын білеміз.»
Жауабы: «Наурыз» жазбасы — мереке тарихы, дайындығы мен мәні туралы құнды жазба дерек.
Жадынама
- Даталар: 1858 (Шәкәрім мен Мәшһүр Жүсіптің туған жылы), 1905 (Мекке), 1907 (Мәшһүр Жүсіптің кітаптары), 1910 («Тауарих хамса»), 1911 (Шәкәрімнің шежіресі), 1931 (қайтыс болуы), 1988 (қайта жерлеу).
- Есімдер: Шәкәрім, Мәшһүр Жүсіп, Құрбанғали Халид, Құнанбай, Абай, В.В.Радлов.
- Орындар: Шыңғыстау, Баянауыл, Аягөз, Шәуешек, Қазан, Мекке.
- Терминдер: шежіре, поэма, дастан, этногенез, айтыс, халықтық білімдер жүйесі.