§ 57. Ыбырай Алтынсарин – көрнекті ағартушы

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). VI бөлім: XIX ғасыр – XX ғасырдың басындағы Қазақстанның мәдениеті. 176–178-беттер.

Нені үйренесің

• Ыбырай (Ибраһим) Алтынсариннің (1841–1889) өмірінің басты кезеңдерін айтуды.
• Оны неге «Ұстаздардың ұстазы» деп атайтынын және халық ағарту ісінің негізін салушы екенін түсіндіруді.
• Ол қандай мектептер мен оқулықтар құрғанын және балаларға не туралы жазғанын атауды.
• Мектептен басқа немен айналысқанын: этнография, публицистика, қыздар білімі туралы айтуды.

Ой қозғау

• Ағартушы кім? Халыққа білім әкелетін және оқу өмірді жақсартады деп сенетін адам.
• «XIX ғ.» дегеніміз не? 1801–1900 жылдар. Алтынсарин осы ғасырдың ортасында өмір сүрді.
• Ұстаз бен тәлімгер кім? Жас адамды оқытып, бағыт беретін үлкен кісі. Алтынсарин үшін ондай кісі шығыстанушы В. Григорьев болды.
• XIX ғасырда құжаттарда қазақтарды қалай атаған? Көбіне «киргиз» немесе «киргиз-кайсак» деп. Ал Алтынсариннің өз кітаптарында қазақ деген сөз тұр: «Қазақ хрестоматиясы».

Тақырыпты талдаймыз

Торғай даласындағы бала

Ыбырай 1841 жылы Торғай облысында дүниеге келді. Әкесі ерте қайтыс болып, бала атасының тәрбиесінде өсті.

1850 жылы Орынборда шегаралық комиссия жанынан қазақ балаларына арналған жетіжылдық орыс-қазақ мектебі ашылған еді, атасы немересін сонда берді. Ыбырай онда 1857 жылға дейін оқып, мектепті алтын медальмен бітірді.

Мектеп қабырғасында не оқытты? Орыс тілі, көркем жазу, арифметика, татар тілі, мұсылман діні ілімі, іс қағаздарын жүргізу. Ал Ыбырай бағдарламадан тыс өте көп оқыды: дүниежүзі әдебиеті классиктері Шекспир, Гете, Байрон, Пушкин, Гоголь, Лермонтов, Фирдоуси, Низами, Науаи және басқалардың туындыларын.

🌟 Ыбырай шегаралық комиссияда жұмыс істеген шығыстанушы-ғалым В. Григорьевпен танысып, араласып, оның бай кітапханасын пайдаланған. Сөйтіп далалық мектеп оқушысы әлемдік классиканы оқыды.

Торғайдағы мұғалім

1860 жылы Торғайда бастауыш мектеп ашылып, Ыбырай сол мектепке орыс тілінің мұғалімі болып тағайындалды. Ол ауылдарды аралап, халыққа білім алудың маңыздылығын насихаттады. Билік мұндай мектептерден бағынышты болуды күтті, ал Ыбырайдың өзі басқаны ойлады: қазақ балалары оқып, санап, әрі қарай білім алса екен.

Қызмет және қарапайым адамды қорғау

1868 жылы Ыбырай Алтынсарин Торғай уездік басқармасына іс жүргізуші ретінде қызметке орналасты. Ол ауылдарды жиі аралап, болыс басқарушыларының, ауыл старшындарының сайлауларына жиі қатысып, сайлаудың әділ өтуі үшін күрескен.

Оның әділдік жолындағы күресі ауылдың кейбір байларына жақпай, олар облыстық басқармаға, әскери губернаторға, Ішкі істер министріне шағым жасап, 1868 жылғы Уақытша ережеде белгіленген сайлау тәртібін бұзды деп айыптаған. Жала жабушылар Ыбырай Алтынсаринді уездік басқармадағы қызметінен кетіруге тырысты. Себебі Ыбырай Алтынсарин халықтың мүддесін қорғайтын адамның сайлауда өтуіне қол жеткізген болатын.

Ол халыққа қиянат жасауға жол бермеу жолында күрескен, патша өкіметінің отаршылдық саясатына қарсы болған. Өз ойын жергілікті «Оренбургский листок» газетінде ашық айтып отырған.

💡 Уақытша ереже — 1868 жылы қазақ даласын басқару үшін патша өкіметі енгізген заң. Сайлау тәртібі де сол ережеде жазылған.

Мектеп инспекторы: өмірінің басты ісі

1879 жылы Алтынсарин Торғай губерниясының мектеп инспекторы қызметіне тағайындалды. Ол кезде Торғай облысы қазіргі Қостанай облысының бүкіл аумағын, Ақтөбе облысының үлкен бөлігін, Орынбор облысының бір бөлігін қамтыған, орталығы Орынбор қаласы болған.

Ол Ырғыз, Николаев (Қостанай), Торғай, Елек уездерінде орыс-қазақ училищелерін ашып, оқушылар жинап, мұғалімдермен қамтамасыз етті. Қазақ жастарының кәсіптік мамандық алуы үшін ірі бастама жасаған. Оның қазақ елінің экономикалық дамуына қажетті мамандарды әзірлеу ісіне ерекше мән беруі қоғам үшін, оқу-ағарту саласының дамуы үшін іргелі қадам болды.

Картада бұл былай көрінеді: Орынбордан оңтүстік-шығысқа қарай, далаға қарай бекіністер мен қалалар тізбегі созылады. Ырғыз, Торғай, Қостанай, Елек осы жолдардың бойында тұр, әрқайсысында мектеп ашылды.

📌 Алтынсарин қазақ қыздарының білім алуы мәселесін тұңғыш болып көтерген. 1888 жылы Ырғыз қаласында қазақ қыздарын оқытатын мектеп-интернат ашты. 1891 жылы Торғайда, 1893 жылы Қостанайда, 1896 жылы Ақтөбеде интернаты бар қыздар училищесі жұмыс істей бастады.

Балаларға арналған кітаптар

Орыс-қазақ мектептеріне арналған оқулықтарды Ыбырай өзі жазды. Ол «Қазақ хрестоматиясы» және «Қазақтарға орыс тілін үйретуге алғашқы басшылық» атты оқулықтарын жазып шығарды. Оқулықтарға орыс жазушыларының балаларға арнаған шағын шығармаларымен қоса, өзінің жазған тәрбиелік мәнді өлең, әңгімелерін енгізді: еңбекқорлық, адалдық, шыншылдық, білімге ұмтылу туралы.

Орыс-қазақ мектептері мұғалімдеріне оқулық-көмекші құрал ретінде орыс педагогтері мен жазушыларының еңбектері мен оқулықтарын ұсынды:

• К. Д. Ушинскийдің «Балалар әлемі»;
• Н. Ф. Бунаковтың «Әліпби және мектеп пен үйде оқуға арналған кітабы»;
• И. А. Крыловтың «Мысалдары»;
• А. И. Кирпичниковтың «Грамматикасы»;
• Д. И. Тихомировтың «Грамматиканың қарапайым курсы», «Көркем жазу» еңбектері;
• В. А. Евтушевскийдің «Арифметикасы»;
• М. Я. Острогорскийдің «Орыстың қысқаша тарихы».

Мектептен басқа да істері

Алтынсарин жан-жақты адам болды. Ол қазақ халқының рухани мәдениетін қызыға зерттеп, «Орынбор ведомоствосы қазақтарының құда түсу мен үйлену тойы кезіндегі әдет-ғұрыптарының очерктері», «Орынбор ведомоствосы қазақтарының өлген адамды жерлеу және оған ас беру дәстүрінің очеркі» атты еңбектерін жазды. Аталмыш еңбектер — қазақ халқының дәстүрлі рухани мұраларына деректік негіз болатын маңызды еңбек.

📌 Ыбырай Алтынсарин — қазақ елінің оқу-ағарту ісінің кәсіби дамуына сара жол салған тарихи тұлға. Қазақ халқы Ыбырай Алтынсаринді «Ұстаздардың ұстазы» деп таниды. Ол — қазақтар арасында ағартушылық қызметті тікелей жүзеге асырған тұңғыш педагог. Ол ұлттық әдебиеттің, қазақ әдеби тілінің қалыптасуы үшін жемісті еңбек етті.

🌟 Алтынсаринге арналған ескерткіш Қостанай облысында тұр: бойшаң ұстаз, жанында кітапқа үңілген оқушылар. Сол жақтарға барсаң, іздеп тап. Ал оның атын мектептер, көшелер көтеріп жүр.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Сенің мектебіңде Алтынсаринсіз не болмас еді?» Өздеріңіздің сабағыңызды бірге еске түсіруге болады: оқулық, мұғалім, сынып. Мұның бәрін даладағы кезінде нөлден бастап құруға тура келген.

Өзіңді тексер

• Ыбырай Алтынсарин қайда дүниеге келді? Торғай облысында.
• Ол қай мектепте оқыды? Орынбордағы шегаралық комиссия жанындағы қазақ балаларына арналған орыс-қазақ мектебінде (1850–1857 жж.).
• Ол алғаш қандай білім беруді дамытуды қолға алды? Қыздардың білімін: қыздар мектептері Ырғызда, Торғайда, Қостанайда және Ақтөбеде ашылды.
• Оған байлар неге шағымданды? Ол болыс басқарушылары мен ауыл старшындарының сайлауының әділ өтуін қадағалап, халықтың мүддесін қорғайтын адам сайлауға қол жеткізгені үшін.
• Мектептен басқа немен айналысты? Этнографиямен, публицистикамен («Оренбургский листок» газеті), балаларға өлең-әңгімелер жазды.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Ы. Алтынсариннің «Әке мен бала», «Жомарт», «Таза бұлақ» атты шығармаларының бірін оқып, өз ойларыңды айтыңдар.

Қалай ойлаймыз. Мұнда сенің пікірің қажет. Әңгімені өзің оқы (олар қысқа) және үш сұраққа жауап бер: әңгіме не туралы, неге үйретеді, сен онымен келісесің бе. Параграф мәтінінен басты нәрсені білеміз: Алтынсарин балаларға еңбекқор, адал, шыншыл болуды және білімге ұмтылуды үйрету үшін жазды.

Жауап үлгісі.

1. Үш әңгіме де балаларға арналған және жақсылыққа үйретеді: адалдыққа, жомарттыққа, ой тазалығына.
2. Алдымен басты ойды бір сөйлеммен айтып беремін.
3. Сосын әңгіме неге үйрететінін түсіндіремін: мысалы, жомарттық немесе адалдық адамды құрметті етеді.
4. Өз өмірімнен мысал келтіремін: қиын болса да адал әрекет жасаған кезім.
5. Қорытынды: Алтынсарин әңгімелері бүгін де түсінікті, өйткені адамгершілік қасиеттер ескірмейді.

Жауабы: жеке пікір; Алтынсарин жазған басты ой — еңбекқорлық, адалдық, шыншылдық және білімге ұмтылу.

№ 2

Ы. Алтынсариннің еңбектерін дәптерлеріңе тізімдеп жазыңдар.

Қалай ойлаймыз. Параграфта аталған барлығын алып, № 1 жаттығудағы әңгімелерді қос.

Шешуі. Параграфтан:

• «Қазақ хрестоматиясы»;
• «Қазақтарға орыс тілін үйретуге алғашқы басшылық»;
• Орынбор ведомоствосы қазақтарының құда түсу мен үйлену тойы кезіндегі әдет-ғұрыптарының очерктері;
• Орынбор ведомоствосы қазақтарының өлген адамды жерлеу және оған ас беру дәстүрінің очеркі;
• «Әке мен бала», «Жомарт», «Таза бұлақ» әңгімелері.

«Оренбургский листок» газетіндегі мақалаларын да публицистика ретінде жазуға болады.

Жауабы: хрестоматия, орыс тілін үйретуге арналған оқу құралы, екі этнографиялық очерк, «Әке мен бала», «Жомарт», «Таза бұлақ» әңгімелері.

№ 3

Ы. Алтынсарин алғашқы болып қандай білім мекемесін құру мәселесін көтерді?

Қалай ойлаймыз. Жауабы мәтінде тікелей бар: «қазақ қыздарының білім алуы мәселесін тұңғыш болып көтерген».

Жауабы: қазақ қыздарына арналған мектеп (1888 жылы Ырғызда мектеп-интернат ашылды).

Жадынама

• Даталар: 1841 (туған жылы), 1850 (мектеп), 1857 (мектепті бітірді), 1860 (Торғайдағы мектеп), 1868 (уездік басқармадағы қызмет), 1879 (инспектор), 1889 (қайтыс болды).
• Есімдер: Ыбырай Алтынсарин, В. Григорьев, К. Ушинский.
• Орындар: Торғай облысы, Орынбор, Торғай, Ырғыз, Қостанай (Николаев), Елек.
• Терминдер: ағартушы, мұғалім, училище, болыстық училище, этнография.

Шағын тест