Көпес деген кімдер еді?

Тауарды сатып, сауда жасаған адамдар. Орыс көпестерін қазақтардың мал шаруашылығы өнімдері қатты қызықтырды.

Бекініс дегеніміз не?

Әскері тұратын, қорғанысқа арналған күшейтілген орын. Оларда әскер ұстаған патша өкіметі қазақ жеріне тереңдеп кіре бастады.

Әскери-саяси шеп дегенді қалай түсінесіңдер? Бұл шептерді салудағы негізгі мақсат қандай еді?

Бұл — бекіністер тізбегі: ол қорғаныс қана емес, мемлекет билігін жерге бекітеді. Мақсаты — жергілікті халықты ығыстырып, отарлау ісін жүргізуді қамтамасыз ету.

§§ 7–8. XVIII ғасырдың басына дейінгі қазақ-орыс қатынастары. Ресейдің отарлау әрекеттерінің басталуы

Q: Жаттығу № 2: Орыс мемлекетінің қазақ жеріне көз салуының себебі неде?

- қазақтардың мал шаруашылығы өнімдері, өнеркәсіпке қажетті шикізат, орыс көпестері оны қымбатқа сатып тұрды;

Қазақстан тарихы, 7 сынып. Оқулық: Омарбеков Т. және т.б. (Мектеп, 2025). II бөлім: XVIII ғасырдағы Қазақ хандығы. 25–28-беттер.

Нені үйренесің

Ресейдің қазақ жерін әскери отарлауының басталуы мен себептерін түсіндіруді.
Қазақ жерін әскери отарлауда ерекше рөл атқарған Бухгольц экспедициясы мен Омбы бекінісінің салыну тарихын айтып беруді.
Алғашқы бекіністер мен үш әскери-саяси шепті атауды.
Әскери отарлау дегеніміз не екенін және оның неге бекіністер салудан басталғанын түсіндіруді.

Ой қозғау

Көпестер кім? Сауда жасайтын адамдар: тауарды бір жерден арзанға алып, екінші жерде қымбатқа сатады.
«XVIII ғ.» дегеніміз не? 1701–1800 жылдар, яғни шамамен 225–325 жыл бұрын.
Отар және отарлау дегеніміз не? Отар — бөтен мемлекет басып алып, өзіне бағындырған жер. Отарлау — мұндай жерлерді мекендеп, бағындыру.
Бекініс дегеніміз не? Қорғаныс үйінділері немесе қабырғалары бар, әскері (гарнизоны) тұратын күшейтілген орын.

Тақырыпты талдаймыз

Қазақстан неліктен «кілт пен қақпа» болды

XVIII ғасырдың картасын елестетші. Солтүстікте — алып Ресей, оңтүстікте — бай қалалар: Бұхара, Хиуа, Ташкент, Қоқан, одан әрі — Қытай, Иран және Үндістан. Олардың арасында — Ұлы дала жатыр. Даланы кім бақыласа, жолды сол бақылайды.

Сондықтан патша өкіметі қазақ жеріне қызығушылықпен қарады. Оқулық бойынша, себептер бірнешеу еді:

💡 «Кілт пен қақпа»: дала — Азияға апаратын есік. Бұл есікті ашу үшін, оқулықта айтылғандай, қазақ жерін отарлау жоспары қажет болды.

Оқулықта айтылғандай, Ұлы дала арқылы Орта Азия хандықтарына, Қытайға тауар жеткізуге мүмкіндік бар еді. Қытаймен сауда қатынасы Құлжада және Шәуешекте кең қанат жайды. Мұндай ахуалды орыс билігі де байқап отырды.

Ресей қазақ хандарының жоңғарлармен күресін, әскери күштерді біріктіру және қазақ мемлекеттігін сақтау жолындағы әрекеттерін өз мақсатына шебер пайдаланды. Тәуке хан билігі тұсында мұндай жағдайда Ресеймен қарым-қатынасты ушықтырмай, шыдамдылық танытып, басты күшті жоңғарларға қарсы жорыққа бағыттады. Ол Қазақ хандығына сыртқы қауіптің күшеюіне байланысты өзінің халықаралық қатынасын нығайтып, Ресеймен сенімді байланыс орнатуға бар күшін салды. Осындай мақсатпен 1686–1693 жылдары Ресей бес елшілік аттандырып, орыстарды қазақ елінің одақтасына айналдыруға әрекеттер жасады. Бірақ жоңғарлардың үздіксіз шабуылдары және қазақ билеушілері арасындағы өзара ішкі алауыздықтар бұл мәселені аяқсыз қалдырды.

Уақыт таспасы: бекіністер қалай салынды

Оқулықтың суретінде «Омбы бекінісінің қақпасы» көрсетілген. Бекіністер Ертіс бойымен солтүстіктен оңтүстік-шығысқа қарай тізбектеліп тұрды: Омбыдан Семейге дейін. Бүгін Омбы Ресейде, ал Семей — Қазақстанның шығысында.

Кім нені салды

🌟 Оқулықта Н. Н. Каразиннің «Әскери шеп бекіністерін салушы казактар» суреті бар: адамдар өзен жағасында бөренелер кесіп жатыр, ал құздың үстінде қабырға көтеріліп келеді. Мұндай құрылыстың қандай болғанын қарап көр.

Шептер не үшін керек болды

Бекіністер әскери-саяси шептерге біріктірілді. Жақсы машықтанған гарнизондары, зеңбіректері көп, стратегиялық жағынан орналасқан жері қолайлы бекіністер жергілікті тұрғындарды құнарсыз жерлерге ығыстырып, отарлау ісін жүргізуді қамтамасыз етті.

Осылайша XVIII ғасырдың басында патшалық Ресей қазақ даласында әскери бекіністерді салу арқылы өзінің әскери отаршылдық әрекеттерін бастады. Қазақ даласын әскери бекіністер шебімен біртіндеп қамту патша өкіметінің отарлауына кең мүмкіндіктер ашты. Әскери бекіністер шебінің бойында орыс, қалмақ, башқұрт халқы тез көбейді, казак станицалары мен шаруа слободалары пайда болды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Егер сен өзен жағасында бекініс салсаң, қайсысын таңдар едің: төбені ме, ойпатты ма?» Ол бекіністердің Ертістің биік жағалауына неге салынғанын түсінеді.

Өзіңді тексер

Көпес деген кімдер еді? Тауарды сатып, сауда жасаған адамдар. Орыс көпестерін қазақтардың мал шаруашылығы өнімдері қатты қызықтырды.
Бекініс дегеніміз не? Әскері тұратын, қорғанысқа арналған күшейтілген орын. Оларда әскер ұстаған патша өкіметі қазақ жеріне тереңдеп кіре бастады.
Әскери-саяси шеп дегенді қалай түсінесіңдер? Бұл шептерді салудағы негізгі мақсат қандай еді? Бұл — бекіністер тізбегі: ол қорғаныс қана емес, мемлекет билігін жерге бекітеді. Мақсаты — жергілікті халықты ығыстырып, отарлау ісін жүргізуді қамтамасыз ету.
Әскери бекіністердің қазақ жерін отарлау әрекетіндегі рөлін талдаңдар. Бекіністердің жанында орыс, қалмақ, башқұрт халқы тез көбейді, казак станицалары мен шаруа слободалары пайда болды, ал дала біртіндеп патша билігінің аймағына айнала берді.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Ресей мемлекеті қазақ жерін отарлауды неліктен әскери отарлаудан, яғни бекіністер мен шептер салудан бастады деп ойлайсыңдар?

Қалай ойлаймыз. Бекініс не береді: қорғаныс, әскерге арналған тірек, қоныстанушыларға арқа.

Жауап үлгісі.

Бекініс үлкен соғыссыз-ақ жергілікті жерде билікті бекітеді.
Жақсы машықтанған гарнизондары, зеңбіректері көп, стратегиялық жағынан қолайлы орналасқан бекіністер отарлау саясатына тірек болды.
Бекіністер жанына орыс, қалмақ, башқұрт халқы қоныстанды; казак станицалары мен шаруа слободалары пайда болды.
Қазақ даласын бекіністер шебімен біртіндеп қамту патша өкіметінің отарлауына кең мүмкіндіктер ашты.
Бекіністер сауда жолдарын да бақылауға көмектесті.

Жауабы: бекіністер мен шептер даланың ішіне қарай жылжуға сенімді тірек болды: қорғады, қоныстанушыларды тартты және патша өкіметіне отарлауға жол ашты.

№ 2

Орыс мемлекетінің қазақ жеріне көз салуының себебі неде?

Қалай ойлаймыз. Үш топ себепті еске түсір: сауда, жолдар, орналасуы.

Шешуі. «Қазақстан неліктен «кілт пен қақпа» болды» бөліміндегі тармақтарды ал.

Жауабы:

қазақтардың мал шаруашылығы өнімдері, өнеркәсіпке қажетті шикізат, орыс көпестері оны қымбатқа сатып тұрды;
Қазақстан арқылы өтетін, Азия мен Еуропаны жалғайтын сауда жолдары және Орта Азияға, Иранға, Үндістанға, Қытайға шығатын жол;
қазақ жерінің Ресейден Орта Азия мемлекеттеріне баратын жолда орналасуы;
қазақ жері мен Ресей шекарасы арасында таулардың жоқтығы: ішке оңай өтуге болады;
І Петрдің тұсынан басталған отарлау жоспарлары.

№ 3

(нөмірсіз «Талдаңдар!» тапсырмасы: әскери бекіністердің қазақ жерін отарлау әрекетіндегі рөлін талдаңдар)

Қалай ойлаймыз. Бекіністің айналасында не өзгергенін ойла: кім келді, жер кімге қалды.