§ 2. Қазақстан тарихын зерттеуші отандық тарихшылар
Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). I тарау: Қазақстандағы ежелгі адамдардың өмірі. 8–11-беттер.
Нені үйренесің
- Тарихтың әр дәуірін зерттеген отандық ғалымдарды атауды.
- Қазақстан тарихын неге тек елдің қазіргі шекарасында ғана оқуға болмайтынын түсіндіруді.
- Картадан маңызды тарихи аймақтарды көрсетуді: Шыңжаң, Алтай, Орал маңы, Орта Азия және т.б.
- Академик Әлкей Марғұланның өмірі мен ашқан жаңалықтары туралы әңгімелеуді.
Ой қозғау
- Қазақстан қандай елдермен шектеседі? Ресеймен, Қытаймен, Қырғызстанмен, Өзбекстанмен және Түрікменстанмен. Ал Каспий теңізі арқылы — Әзербайжанмен және Иранмен де.
- Қазақстанның ірі өзендерін ата. Ертіс, Есіл, Тобыл, Жайық (Орал), Сырдария, Іле.
- Археолог кім? Қазба кезінде табылған заттар арқылы өткенді зерттейтін ғалым.
Тақырыпты талдаймыз
Жерді оқитын ғалымдар
Ежелгі адамдардың қалай өмір сүргенін біз негізінен археологиялық ескерткіштерден білеміз. Әр дәуірді өз ғалымдары зерттеген.
🌟 К.А. Ақышев Есік қорғанындағы қазба жұмыстарына жетекшілік етті, онда 1969 жылы «Алтын адам» табылды. Ал Б.Е. Көмеков — сенің оқулығыңның авторларының бірі!
Ғалымдардың шығармашылық ізденістері арқылы іргелі ғылыми жаңалықтар ашылды. Олардың ізденімпаздығы, Қазақстан тарихының құпиясын ашуға деген құлшынысы, ата-бабаларымыздың басынан өткен оқиғаларды білуімізге мүмкіндік туғызады. Осындай адамдардың өмірін ғылыми ерлік дейді: олар айлар бойы даладағы және таудағы шатырларда тұрып, аптап ыстық пен аязда қазба жүргізді, біз заманның тереңіне көз салуымыз үшін.
География — тарих сахнасы
Сендер еліміз әлемдегі 200-ден астам мемлекет арасында жер көлемі бойынша 9-орын алатынын білесіңдер. Қазақстан аумағы көптеген халықты біріктіріп келді. Ежелгі уақытта да солай еді. Ежелгі халықтар қазіргі шекараны білмеген: олар көшіп-қонып жүрді, көршілерімен сауда жасады. Сондықтан Қазақстанның көне және ежелгі тарихын оқу барысында қазіргі аумақпен шектеліп қала алмаймыз. Мұнда халықтар басқа өңірден де келіп қоныстанды.
Көне мәдениеттер пайда болған аймақтар мыналар:
- Шыңжаң — қазіргі Қытай Халық Республикасының солтүстік-батыстағы жері. Бұл өлке ежелгі мәдениет пен өркениет пайда болған жерлер болатын.
- Алтай сілемдері, Саян — Қазақстанның шығыс бөлігі. Қазір бұл жерді төрт мемлекет (Қазақстан, Ресей, Қытай және Моңғолия) бөліп отыр. Осы аумақта түркі, монғол және финн-угор халықтарының келбеті мен тілдері қалыптасты.
- Есіл, Тобыл, Ертіс аймақтары — ежелгі уақытта адамдар осы өзендердің жағалауында көшіп-қонып жүрді.
- Орал маңы (Оңтүстік немесе Далалық Орал маңы) — Еділден Орал өзеніне дейінгі аумақты және оның жағалауларын алып жатыр.
- Оңтүстік Орал — Оралдан Ембі (Жем) өзеніне дейінгі аумақ.
- Батыс Қазақстан — оны «Орал-Каспий дәлізі» деп те атайды. Ежелгі дәуір мен орта ғасырда Азия халықтары осы аумақ арқылы Еуропаға өтуге талпынса, Еуропа халықтары Азияға енуді көздеген.
- Орта Азия — қазіргі Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан және Түрікменстан аумағы. Шұрайлы алқаптарда көне мәдениет ошақтары қалыптасқан.
- Иран мен Ауғанстан — Қазақстан аймағын мекендеген халықтар барлық уақытта әрдайым тығыз байланыста болды.
- Таяу Шығыс — Жерорта теңізінің шығыс бөлігінде орналасқан. Бұл аймақтардың ежелгі өркениеті әлемге иудаизм, христиан және ислам дінінің негізін таратты.
💡 Қазақстан тарихы — дүниежүзілік тарихтың құрамдас бөлігі. Біздің бабаларымыз аралда өмір сүрмеген: олар көршілерімен кездесті, таласты, сауда жасады және дос болды.
Әлкей Марғұлан: далада қалаларды тапқан адам
Кеңестік археологтер Қазақстандағы ежелгі қалалар мен тұрақтар өте аз еді деген жаңсақ түсінікте болды. Олар «Ежелгі уақытта біздің жерімізде тек жабайы аңшылар, одан кейін ешқандай мәдениет қалыптастырмаған көшпелілер өмір сүрген» деп есептеді. Марғұлан келіспеді. Оның Сарыарқа даласына жасаған экспедициясының барысында ежелгі қалалар кеңінен зерттелінді. Отырар, Тараз, Сайрам, Сығанақ және басқа көне қалалар мен тұрақтар Қазақстан аумағы әлемдегі өркениеттің қалыптасқан орны болғанын дәлелдеуге мүмкіндік берді.
Академик «Қазақстанның солтүстігі мен шығысында да ежелгі қалалар мен тұрақтардың орны сақталған» деген ғылыми болжам айтты. Бүгінгі зерттеу жұмыстарының нәтижесі ғалымның бұл пікірін растап отыр.
Марғұлан кейінгі қола дәуіріндегі ірі өркениет ошағы — Бегазы-Дәндібай мәдениетін ашты, андрондық мәдениеттің жерлеу салттарын зерттеді. Ол бар өмірін Қазақстан тарихын зерттеуге арнады, ұлттық археология мектебінің негізін қалады. Қазақстанда Ә.Х. Марғұлан атындағы археология институты құрылды.
🌟 Қарағанды облысындағы Бегазы кесенелері зор тас тақталардан тұрғызылған, ал олардың жасы шамамен үш мың жыл.
👨👩👧 Ата-анаға. Баламен талқылаңыз: Марғұлан жалған жала салдарынан түрмеге түсті, бірақ ғылымды тастамады. Сұраңыз: «Адамға берілмеуге не көмектеседі?» Өз отбасыңыздан мысал келтірсеңіз де жақсы.
Түсінгеніңді тексер
Өзіңді тексер
- Мыс және қола дәуірін кім зерттеді? Ә.Х. Марғұлан, М.К. Қадырбаев, В.Ф. Зайберт.
- Батыс Қазақстанды неге «Орал-Каспий дәлізі» деп атайды? Ежелгі дәуір мен орта ғасырда Азия халықтары осы аумақ арқылы Еуропаға өтті, ал Еуропа халықтары Азиямен байланыста болды.
- Бүгін Алтайды неше мемлекет бөліп отыр? Төртеу: Қазақстан, Ресей, Қытай, Моңғолия.
- Марғұлан Семейде кіммен бірге оқыды? Қаныш Сәтбаевпен және Мұхтар Әуезовпен.
- Марғұлан неше том еңбек қалдырды? 14 том.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Ежелгі Қазақстан тарихын зерттейтін ғалымдарды атаңдар.
Қалай ойлаймыз. Дәуірлер таспасын және әр дәуірдің тұсындағы есімдерді еске түсір.
Шешуі. Тас дәуірі: Х.А. Алпысбаев, А.Г. Медоев, А.М. Оразбаев. Мыс және қола дәуірі: Ә.Х. Марғұлан, М.К. Қадырбаев, В.Ф. Зайберт. Темір дәуірі: С.С. Черников, К.А. Ақышев. Орта ғасырлар: Б.Е. Көмеков, Т.Н. Сенигова, К.М. Байпақов.
Жауабы: Алпысбаев, Медоев, Оразбаев, Марғұлан, Қадырбаев, Зайберт, Черников, Ақышев (көне дәуір); Көмеков, Сенигова, Байпақов (орта ғасыр).
№ 2
Неліктен бұл ғалымдардың еңбегін жоғары бағалаймыз?
Қалай ойлаймыз. Ерлік дегеніміз не? Басқалар үшін жасалған қиын іс. Ғалымдардың нені қатерге тігіп, нені бергенін ойла.
Жауап үлгісі.
- Олар жылдар бойы экспедицияда жұмыс істеді: аптап ыстықта, аязда, үйінен алыс жерде.
- Далада ежелгі мәдениет болғанына сенбейтіндермен таласуға тура келді (Марғұлан сияқты).
- Кейбіреулері ауыр сынақтан өтті: Марғұланды жалған жаламен түрмеге отырғызды, бірақ ол ғылымды тастамады.
- Олардың жаңалықтары — бәрімізге сый: солардың арқасында тарихымызды білеміз және өзімізді бабаларымыздан табамыз.
Жауабы: өйткені олар бүкіл өмірін қиындықтарды жеңе отырып, өткенді зерттеуге арнап, Қазақстан тарихының байлығын адамдарға ашты.
№ 3
Тарихи-географиялық ұғымдарға сипаттама беріңдер: «Ұғым — Аумағы — Ескерту» кестесін толтырыңдар.
Қалай ойлаймыз. Параграфтағы аймақтар тізімімен жүр. «Аумағы» бағанына — ол қайда, «Ескерту» бағанына — аймақтың несімен маңызды екенін жаз.
Шешуі.
| Ұғым | Аумағы | Ескерту |
|---|---|---|
| Шыңжаң | Қытайдың солтүстік-батысы | ежелгі мәдениет пен өркениет пайда болған өлке; оқулық бойынша Қазақстанмен Түрфан алқабы мен Тарым өзені арқылы шектеседі |
| Алтай сілемдері, Саян | Қазақстанның шығысы; қазір Қазақстан, Ресей, Қытай, Моңғолия бөліп отыр | түркі, монғол, финн-угор халықтарының келбеті мен тілдері осында қалыптасты |
| Есіл, Тобыл, Ертіс аймақтары | осы өзендердің жағалауы | ежелгі уақытта адамдар осы өзендердің жағасында көшіп-қонып жүрді |
| Орал маңы (Оңтүстік немесе Далалық) | Еділден Оралға дейін және Орал бойы | көшпелілердің дала өлкесі |
| Оңтүстік Орал | Орал өзенінен Ембі (Жем) өзеніне дейін | батыс далалардың бір бөлігі |
| Батыс Қазақстан | Орал мен Каспий аралығы | «Орал-Каспий дәлізі»: Азиядан Еуропаға өтетін жол |
| Орта Азия | Қырғызстан, Өзбекстан, Тәжікстан, Түрікменстан | шұрайлы алқаптар, көне мәдениет ошақтары |
| Иран мен Ауғанстан | қазіргі Иран және Ауғанстан | Қазақстан халықтары бұл өңірмен әрдайым тығыз байланыста болды |
| Таяу Шығыс | Жерорта теңізінің шығыс бөлігі | иудаизм, христиан және ислам дінінің отаны |
📕 Оқулықта Шыңжаң «Қазақстанмен шегаралас Түрфан алқабы мен Тарым өзенін қамтып жатыр» делінген. Шын мәнінде Түрфан ойпаты мен Тарым өзені Шыңжаңның іргесінде жатыр, ал Қазақстанмен шекара Тянь-Шань мен Жетісу Алатауы тауларымен өтеді.
Жауабы: кесте жоғарыда толтырылған.
№ 4
Кестені толтырыңдар: «Хронологиялық дәуірлер — Кім зерттеді?»
Қалай ойлаймыз. Есімдер параграфтың бірінші абзацында, дәуірлер ретімен берілген.
Шешуі.
| Хронологиялық дәуірлер | Кім зерттеді? |
|---|---|
| Тас дәуірі | Х.А. Алпысбаев, А.Г. Медоев, А.М. Оразбаев |
| Мыс және қола дәуірі | Ә.Х. Марғұлан, М.К. Қадырбаев, В.Ф. Зайберт |
| Темір дәуірі | С.С. Черников, К.А. Ақышев және т.б. |
| Орта ғасырлар | Б.Е. Көмеков, Т.Н. Сенигова, К.М. Байпақов және т.б. |
Жауабы: кесте жоғарыда толтырылған.
№ 5
Жұп болып талқылаңдар. Ә.Х. Марғұланның әлемдік деңгейдегі атақты ғалым болып қалыптасуына қандай тұлғалық және адами қасиеттері көмектесті? Академиктің ғылыми ерлігі неден байқалады?
Қалай ойлаймыз. Оның өмір таспасымен жүріп, әр қадамда сұра: мұнда қандай қасиет көрінеді?
Жауап үлгісі.
- Білімге құштарлық. Бала кезінен ақындар мен жыршылардың әңгімесін тыңдады, ал Ленинградта бірден үш жоғары оқу орнында оқыды.
- Еңбекқорлық. Шамамен 30 жыл ($1974 - 1946 = 28$) экспедицияны басқарды, 14 том еңбек қалдырды.
- Төзімділік. 1934 жылғы жалған жаладан кейін мойымады, ғылымға қайта оралды.
- Ойының батылдығы. Далада қала да, мәдениет те болмаған деушілермен таласып, өз дұрыстығын дәлелдеді.
- Туған жерге деген сүйіспеншілік. Бар өмірін Қазақстан тарихына арнады.
Оның ғылыми ерлігі: Қазақстан — өркениет қалыптасқан орындардың бірі екенін дәлелдеді, Бегазы-Дәндібай мәдениетін ашты, көне қалаларды зерттеді және ұлттық археология мектебін құрды.
Жауабы: білімге құштарлық, еңбекқорлық, төзімділік, батылдық, Отанға деген сүйіспеншілік; ерлігі — Қазақстанның көне мәдениеті мен қалаларын ашуы және қазақстандық археология мектебін құруы.
№ 6
Қосымша тапсырма. «Қазақстанның аса көрнекті тарихшылары» тақырыбы бойынша ауызша хабарлама әзірлеңдер.
Қалай ойлаймыз. Ауызша хабарламаға қойылатын талаптар: 1) тақырыптың өзектілігін ашып көрсету; 2) қойылған мақсат-міндетті айқындау; 3) зерттеу жұмысының ерекшелігіне тоқталу; 4) негізгі түйіндерді тұжырымдау; 5) ауызша хабарламаға берілетін уақыт — 7 минут. Хабарлама мына талапқа сай болуы тиіс: мазмұндылық, ойдың нақтылығы; баяндаудың дәлелділігі, сенімділігі; сөйлеудің шеберлігі. Хабарламаның негізгі мазмұнын ашатын слайдты таныстырылым дайындауға болады. Слайдтарды мәтінмен толтырмаған, күңгірт түсті фонда ірі әріптерді қолданбаған жөн.
Жоспар.
- Кіріспе: Қазақстан тарихын бізге ғалымдар ашты — олардың еңбегін ғылыми ерлік дейді.
- Ә.Х. Марғұлан: археология мектебінің негізін қалаушы, Бегазы-Дәндібай мәдениетін ашты, Отырарды, Таразды, Сайрамды, Сығанақты зерттеді.
- К.А. Ақышев: темір дәуірін зерттеуші, Есік қорғанындағы қазба және «Алтын адам».
- Б.Е. Көмеков (немесе К.М. Байпақов): орта ғасырды зерттеушілер.
- Қорытынды: солардың арқасында дала — көне мәдениеттің отаны екенін білеміз.
Хабарлама бастамасының үлгісі. Елестетіп көріңдер: 1969 жыл, Алматы маңындағы Есік қорғаны. Археологтер топырақты абайлап алып жатыр — кенет күн сәулесінде алтын жарқ етті. Кемел Ақышевтың тобы «Алтын адамды» осылай тапты…
👨👩👧 Ата-анаға. Баламен бірге интернеттен ғалымдар мен табылған заттардың суретін іздеңіздер. Мәліметті сенімді дереккөздерден тексеріңіз: мұражай сайттарынан, энциклопедиялардан.
Жауабы: хабарлама жоспар бойынша: 2–3 ғалым, олардың жаңалықтары, қорытынды.
Жадынама
- Қазақстан тарихы — дүниежүзілік тарихтың бөлігі, сондықтан көрші жерлерді де зерттейміз.
- Марғұлан: 1946–1974 жылдардағы экспедиция, Отырар, Тараз, Сайрам, Сығанақ қалалары.
- Қ. Сәтбаевпен және М. Әуезовпен бірге оқыған.
- Қазақстандағы археология институты Марғұлан атымен аталады.