§ 10. Неолит. Жаңа тас дәуірі (б.з.б. 5–3 мыңжылдықтар)

Қазақстан тарихы, 5 сынып. Оқулық: Көмеков Б. Е. және т.б. (Атамұра, 2017). I тарау: Қазақстандағы ежелгі адамдардың өмірі. 34–37-беттер.

Нені үйренесің

• Неолит заманын атап, «б.з.б. 5–3 мыңжылдықтар» дегенді түсіндіруді.
• Қазақстанның үш неолиттік мәдениеті — Келтеминар, Атбасар және Жебелі туралы айтып беруді.
• Тұтынушылық шаруашылықты өндіруші шаруашылықтан ажыратуды.
• Неолит төңкерісі дегеніміз не екенін және неолитті неге «қыш құмыралар заманы» дейтінін түсіндіруді.

Ой қозғау

• «Мезолит» нені білдіреді? Орта тас дәуірі — ежелгі (палеолит) және жаңа (неолит) тас дәуірлерінің арасындағы кезең.
• Мезолитте қандай ұсақ тас құрал пайда болды? Микролит — ұсақ өткір пластинка, оны ағаш не сүйек өзекке орнатқан.
• Мезолитте аңды немен аулады? Садақ пен жебемен.
• Неолитке дейін адамдар тамақты негізінен қалай тапты? Аңшылықпен, балық аулаумен және терімшілікпен: табиғат берген дайын затты алды.

Тақырыпты талдаймыз

Неолит неше жыл бұрын болды

Алдымен күндерді анықтап алайық. «Б.з.б.» — «біздің заманымыздан бұрын». Біздің заманымыз шамамен 2000 жыл бұрын басталды, ал одан бұрынғы жылдар кері қарай саналады: сан неғұрлым үлкен болса, соғұрлым ертерек.

Б.з.б. 5-мыңжылдық — б.з.б. 5000–4001 жылдар. Оған біздің заманымыздың шамамен 2000 жылын қоссаң, неолит шамамен 7000 жыл бұрын басталғанын көресің. Ал б.з.б. 3-мыңжылдықта, яғни шамамен 5000 жыл бұрын аяқталды.

💡 Ғалымдар нақты мерзімдер туралы таласады. Кейбір зерттеушілердің пікірінше, неолит б.з.б. 6–4 мыңжылдықтар аралығын қамтиды. Жаңа олжалар мерзімдерді жылжытып отырады.

Табиғат қандай болды

Неолит дәуіріндегі Қазақстан аумағының климаттық-табиғи жағдайы қазіргіге ұқсас келді. Мезолит кезеңінің табиғаты — батпақты аралдар, орман, өзен-көл — Арал төңірегінде, сондай-ақ Көкшетау, Есіл, Алакөл аудандарында ғана сақталды.

Бұл дәуірде елімізде палеоазиялық тайпалар мекен еткен еді. Мезолитте қалыптасқан бұл тайпалардың бет пішіні монғолоид өңдес болды. Олар балық пен су құстарын, өзен-көл жағалауын мекендеген аңдарды аулап, жеуге жарайтын өсімдіктер мен тамырларды, құстардың жұмыртқаларын жинады.

💡 Неолиттен бастап барлық әлем тайпаларының материалдық мәдениеті тек дәуір сипаты бойынша ғана емес, аумақтың өзіндік белгілеріне байланысты ерекшелене бастады. Сол аумаққа ғана тән еңбек құралдары мен тұрмыстық бұйымдар қолданылды. Адамдар өз табиғатына бейімделді.

Қазақстанның үш неолит мәдениеті

Өзіңді археологпын деп елестет. Сен жазулар емес, құмыралар, жебе ұштары, сүйектер табасың. Бір аймақта заттар ұқсас болса, ғалымдар былай дейді: мұнда бір археологиялық мәдениет болған. Оны алғашқы олжа табылған жердің атымен атайды.

Келтеминар мәдениеті — Арал өңірі. Келтеминарлықтар ежелгі Арал ойпатының жазиралы аймақтарында өмір сүрген. Келтеминар қоныстары Арал өңірінің аумағында жақсы зерттелген. Олардың ежелгі тұрақтары Әмудария өзенінің жағалауында сақталған. Олар ошағы бар үлкен тікбұрышты үйлерде тұрған. Табылған сүйектер, керамика қалдықтары мен микролиттерге қарап, олардың негізгі кәсібі балықшылық пен терімшілік болғанын, су құстарын, жабайы аңдарды аулағанын білеміз. Кейін ежелгі Арал ойпатын теңіз суы басты. Келтеминарлықтар біртіндеп солтүстік-батысқа, қазіргі Батыс Қазақстан аумағына жылжыды. Батыс Қазақстан жерінде соңғы Келтеминар мәдениетіне жататын екі ескерткіш — Ақжайық ауданының Солянка және Тасқала ауданындағы Бауыржан-аяқ тұрақтары табылған. Олар өзен жағалауында шағын қоныс түрінде орналасқан. Бұл тұрақтардан балық аулау кәсібіне қатысты көптеген құралдар мен бұйымдар табылды.

Атбасар мәдениеті — Есіл маңы. Солтүстік Қазақстандағы археологиялық қазба жұмыстары Атбасар археологиялық мәдениетін анықтады. Оның Есіл маңындағы тұрақтары табылып, зерттелді. Атбасар мәдениетінен археологтер жабайы аңдарды, көбінесе жылқыны қолға үйреткен іздерді тапты. Бұл мәдениет адамдарының қымызды кеңінен пайдаланғаны анықталды.

Жебелі мәдениеті — Үстірт. Неолиттік Жебелі мәдениеті Үстірт жерінде орналасқан. Жебеліліктер қой мен ешкіні қолға үйреткен. Олар күрке тәріздес маусымдық тұрғын үйлерді паналаған. Сонымен қатар үңгірлердегі, мысалы, Жебелі немесе Дам-Дам-Чашма II тұрақтары табылды.

📕 Оқулықта Атбасар мәдениеті бір бетте Солтүстік Қазақстанға (Есіл маңы), ал басқа бетте Орталық Қазақстанға жатқызылған. Жылқыны қолға үйрету мен қымыз ішу іздерін қазіргі ғалымдар жиірек Ботай мәдениетімен (энеолит) байланыстырады.

🌟 Бұл археологиялық мәдениеттер үндіиран тайпаларының Орталық Азияға жаппай көшуінің алдында өмір сүрген. Олар туралы келесі параграфта айтамыз.

Алу ма, өндіру ме?

Тамақ табудың екі тәсілі бар.

• Тұтынушылық шаруашылық — табиғаттан дайын затты аласың: аңшылық, балық аулау, терімшілік. Сәті түссе — тоясың. Түспесе — аштан қаласың.
• Өндіруші шаруашылық — тамақты өзің жасайсың: егін себесің, мал өсіресің. Қор жасауға болады.

Бұл — «орманнан алма табу» мен «бақшаға алма ағашын отырғызудың» арасындағы айырмашылықтай.

Неолит төңкерісі

Неолит кезеңі «неолит төңкерісі» құбылысы ретінде сипатталады. Бұл кезеңде жер бетін мекендеген адамдар алтын, күміс, мыс, қалайы, қола сияқты түсті металдар қорытты. Егіншілік пен бақташылық дамып, аңшылық кәсібін ығыстыра бастады. Сонымен, неолиттің басты ерекшелігі — өндіруші шаруашылық қалыптасты.

«Төңкеріс» сөзі «күрт өзгеріс» дегенді білдіреді. Адамдар мал өсіріп, дәнді дақыл септі, кейін қолөнер пайда болды. Өмір соншалықты өзгергені сонша, ғалымдар мұны неолит төңкерісі деп атады.

Қазақстан аумағында бақташылық пен жартылай егін шаруашылығы қалыптаса бастады. Орталық Қазақстандағы Атбасар мәдениетінен археологтер жабайы аңдарды, көбінесе жылқыны қолға үйреткен іздерді тапты. Үстірттегі Жебелі мәдениетінде көбінесе ешкіні қолға үйреткен. Неолит дәуірінде құнарлы топырақты өзен-көл алқаптарында кешенді отырықшы-егіншілік пен мал шаруашылығы қалыптасты. Бұл үрдіс ежелгі халықтар: Еуропадағы арийлер, Үндістандағы дравидтер, Қиыр Шығыстағы алтай-маньчжур тайпалары арасында тез дамыды.

📌 Жоларалық анықтамалық. Неолитте қалыптасқан өндіруші шаруашылық: мал шаруашылығы, егіншілік, қолөнер түрлері «неолит төңкерісі» деп аталады.

🌟 Ең алғашқы егістер одан да ертерек, б.з.б. 10-мыңжылдықта, Месопотамия мен Кіші Азияда пайда болған. Онда бидайдың жабайы ата-тектері өскен.

«Қыш құмыралар заманы»

Неолиттің үлкен жаңалығы — адамдардың қыш ыдыс жасауды меңгеруі. «Неолиттің қыш ыдысы» суретінде — терең, аузы кең, үстіне спиральдар мен нүктелер тырналған ыдыс. Онда сорпа пісіруге, қор сақтауға болады. Сондықтан неолитті «қыш құмыралар заманы» деп атайды.

«Ежелгі қоныс» суретінде: екі ер адам тастарды өңдеп отыр, жанында біреу садақ кергізіп жатыр, әйел теріні қырады, алауда тамақ әзірленіп жатыр. Артында төбешікке ұқсас тұрғын үйлер көрінеді.

📕 Оқулықта неолитте-ақ адамдар түсті металдарды, қоланы қорытты делінген; ғалымдардың қазіргі деректері бойынша бұл неолиттің соңына — энеолитке және қола дәуіріне жатады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Біздің асүйдегі қандай заттарды неолитте ойлап тапқан?» Қазан, тостаған, нан, сүт. Бұл «өндіруші шаруашылық» ойын жақсы бекітеді.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Неолитте климат қандай болды? Қазіргіге ұқсас; мезолиттің батпақты аралдары, орман, өзен-көлі тек Арал төңірегінде, Көкшетау, Есіл, Алакөл аудандарында сақталды.
• Неолитте Қазақстанда кімдер өмір сүрді? Шағын палеоазиялық тайпалар.
• Қазақстанның үш неолит мәдениетін ата. Келтеминар, Атбасар, Жебелі.
• Өндіруші шаруашылық дегеніміз не? Мал шаруашылығы, егіншілік, қолөнер түрлері; оны «неолит төңкерісі» дейді.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Неолит дәуірінің хронологиялық мерзімін атаңдар.

Қалай ойлаймыз. Мерзім — дәуірдің басы мен соңы. Олар параграфтың атауында тұр.

Шешуі. Неолит б.з.б. 5-мыңжылдықта басталып, б.з.б. 3-мыңжылдықта аяқталды. Бұл шамамен 7000–5000 жыл бұрын. Кейбір зерттеушілер мерзімді б.з.б. 6–4 мыңжылдыққа жылжытады.

Жауабы: б.з.б. 5–3 мыңжылдықтар (басқа пікір бойынша — 6–4).

№ 2

«Неолит төңкерісі» тіркесіне анықтама беріңдер.

Қалай ойлаймыз. Тамақ табу тәсілінде не күрт өзгерді?

Шешуі. Бұл — тұтынушылық шаруашылықтан (аңшылық, балық аулау, терімшілік) өндіруші шаруашылыққа көшу: адамдар мал өсіріп, егін септі, кейін қолөнер пайда болды.

Жауабы: неолит төңкерісі — өндіруші шаруашылықтың пайда болуы: мал шаруашылығы, егіншілік, қолөнер түрлері.

№ 3

Неолит дәуіріндегі адамдардың өмірі қалай өзгерді?

Қалай ойлаймыз. Мезолитпен салыстыр: не жеді, қайда тұрды, қолымен не істеді.

Жауап үлгісі.

• Адамдар жануарларды: қой мен ешкіні, жылқыны қолға үйрете бастады.
• Өзен-көл алқаптарында алғашқы егіншілік-мал шаруашылықтары пайда болды.
• Адамдар отырықшылау тұрды — ошағы бар үлкен үйлерде, тұрақты қоныстарда.
• Қыш ыдыс жасауды үйренді: онда тамақ пісірді, қор сақтады.
• Әр өңірде өз құралдары мен ыдыстары бар жергілікті мәдениет қалыптасты.

Жауабы: адамдар өндіруші шаруашылыққа көшті, отырықшылау тұрды, қыш ыдыс жасай бастады; жергілікті мәдениеттер пайда болды.

№ 4

Қазақстан аумағындағы неолит дәуірінің басты мәдениеттеріне сипаттама беріңдер. Оларды картадан көрсетіңдер.

Қалай ойлаймыз. Әр мәдениет үшін: қайда, қалай тұрды, немен айналысты.

Шешуі.

Контур картада: келтеминарлықтарды Арал теңізінің жағасынан белгілеп, солтүстік-батысқа Жайыққа қарай көрсеткі сыз; атбасарлықтарды Есіл өзеніндегі Атбасар қаласының маңынан; жебеліліктерді Каспий мен Арал арасындағы Үстірт үстірті бойынан белгіле.

Жауабы: кестені қара; үш мәдениет Қазақстанның оңтүстік-батысында (Арал өңірі, Үстірт) және солтүстігінде (Есіл маңы) орналасқан.

№ 5

Неолит дәуірін кейде «қыш құмыралар заманы» деп те атайды. Неліктен?

Қалай ойлаймыз. Неолиттің барлық дерлік тұрақтарында қандай жаңа бұйым бар?

Шешуі. Неолитте адамдар қыш ыдысты көптеп жасап, күйдіре бастады. Құмыра сынықтары — осы кезеңнің ең жиі кездесетін олжасы. Ыдыста тамақ пісірді, астық пен сүт қорын сақтады.

Жауабы: өйткені неолиттің басты жетістігі қыш ыдыс жасау болды.

№ 6

Кестені толтырыңдар. «Неолит дәуірінің ерекшеліктері».

Қалай ойлаймыз. Параграфтан білгеніңнің бәрін жолдар бойынша жина.

Шешуі.

Жауабы: кестені қара.

№ 7

(оқулықта нөмірсіз сұрақ: «Дайын өнімді тұтыну мен өндіруші шаруашылықтың айырмашылығы неде?»)

Қалай ойлаймыз. «Алманы табу» мен «алма ағашын отырғызу» мысалын еске түсір.

Жауап үлгісі.

• Тұтынушылық: адам табиғаттан дайын затты алады — аң аулайды, балық ұстайды, жинайды.
• Өндіруші: адам тамақты өзі жасайды — егін септі, мал өсіреді.
• Тұтынушылық шаруашылықта қор жасау қиын, жиі аштық болды.
• Өндірушіде жылға жететін қор жасап, бір жерде тұруға болады.

Жауабы: тұтынушылық шаруашылық табиғаттан дайын затты алады, өндіруші шаруашылық өзі егін өсіріп, мал өсіреді.

№ 8

(оқулықта нөмірсіз сұрақ: «Неліктен өндіруші шаруашылық «неолит төңкерісі» деп аталады?»)

Қалай ойлаймыз. Төңкеріс — жылдам әрі терең өзгеріс. Не төңкерілді?

Жауап үлгісі.

• Өмір сүру тәсілінің өзі өзгерді: адамдар «алушыдан» «өндірушіге» айналды.
• Тамақ қоры пайда болды, аштық азайды.
• Адамдар отырықшы тұрып, тұрақты үй салды.
• Жаңа кәсіптер: мал шаруашылығы, егіншілік, қолөнер пайда болды.
• Бұл дәл неолитте болды, сондықтан атауы да сондай.

Жауабы: өйткені мал шаруашылығы мен егіншілікке көшу адамдардың өмірін түп-тамырымен өзгертті, нағыз төңкеріс сияқты.

№ 9

(«Жүп болып талқылаңдар») Қай шаруашылық тиімді: тұтынушылық па, өндірушілік пе? Неліктен? Өндіруші шаруашылық қалай дамыды?

Қалай ойлаймыз. Тоқтық, қор, отырықшылық және кейін не пайда болғаны туралы ойлан.

Жауап үлгісі.

• Өндірушілік тиімді: тамақ көп, қор жасауға болады, аңшылықтың сәтіне аз тәуелді боласың.
• Бірақ тұтынушылықтың да артықшылығы бар: егістік пен табынға күтім қажет емес, еркін көшіп жүруге болады.
• Өндіруші шаруашылық отырықшылыққа, халықтың көбеюіне, қолөнердің пайда болуына, кейін айырбас пен сауда дамуына әкелді.

Жауабы: өндіруші шаруашылық сенімдірек; ол отырықшы өмірге, халық санының өсуіне және қолөнердің дамуына әкелді.

№ 10

(«Қосымша тапсырма») «Қазақстандағы неолит төңкерісі: себептері, мәні мен нәтижесі» тақырыбына баяндама дайындаңдар.

Қалай ойлаймыз. 2–3 минуттық баяндаманы тақырыптағы үш сұрақ бойынша құр.

Шешуі. Жоспар:

1. Себептері. Климаттың жылынуы; адамдар тамақ табудың сенімдірек жолын іздеді.
2. Мәні. Аңшылық пен терімшіліктен мал шаруашылығы мен егіншілікке көшу. Қазақстанда: Үстірттегі жебеліліктер қой мен ешкіні қолға үйретті, Есіл маңында жылқыны қолға үйретті.
3. Нәтижесі. Отырықшы қоныстар, тамақ қоры, қыш ыдыс, кейін қолөнер.

Баяндама басының үлгісі: «Жеті мың жыл бұрын Үстірттің тұрғындары алғаш рет өз ешкі табынын ұстады. Осыдан ғалымдар неолит төңкерісі деп атаған өзгеріс басталды…»

Жауабы: «себептері — мәні — нәтижесі» жоспары бойынша, Қазақстан мәдениеттерінің мысалдарымен баяндама.

Жадынама

• Мерзім: неолит — б.з.б. 5–3 мыңжылдықтар (шамамен 7000–5000 жыл бұрын).
• Орындар: Арал өңірі, Әмудария бойы, Солянка, Бауыржан-аяқ (Батыс Қазақстан), Есіл маңы, Үстірт, Жебелі және Дам-Дам-Чашма II үңгірлері.
• Терминдер: неолит төңкерісі, өндіруші шаруашылық, тұтынушылық шаруашылық, археологиялық мәдениет.
• Басты жаңалық: қыш ыдыс.

Шағын тест