Тарихи мәліметтер

Математика, 5 сынып. Оқулық: Алдамұратова Т.А. және т.б. (Атамұра, 2017). IV тарау: Ондық бөлшектер. Ондық бөлшектерге амалдар қолдану. 89-беттер.

Ең бастысы

Үнемі қасыңдағы калькулятор

Санаудың ең алғашқы «құралы» — саусақтар. Алдымен бір қолдың саусақтарымен, кейін екі қолдың саусақтарымен санаған. Саусақ он — сондықтан біздің санау жүйеміз ондық.

💡 Саусақпен ондыққа дейін санап көр — сен мыңдаған жыл бұрын адамдар істегенді қайталайсың. Он саусақ «бітті» — бір ондықты есіңде сақтап, қайтадан бастайсың.

Тастар, таяқтар және түйіндер

Адамдар сауда жасай бастаған кезде саусақ жетпей қалды. Ұсақ тастармен санады, таяққа кертпе жасады, жіпке түйін түйді. Шопан әр қой үшін қапшыққа бір тастан салып, кешке бәрінің қайтып оралғанын тексере алатын.

Абак — тасы бар тақтай

Ежелгі Мысырда, Ежелгі Грекияда және Римде абак ойлап тапты — ішінде тастар сырғанап жүретін ойық науалары бар тақтай. Римдіктер тасты «калькулюс» деп атаған. Біздің «калькуляция» және «калькулятор» сөздеріміз осыдан шыққан — мәнісінде, «тастармен санау».

Есепшот: әр шыбық — бір разряд

XVI ғасырда орыс есепшоты пайда болды: шыбықтары бар жақтау, әрбір шыбыққа 10 шардан кигізілген. Төменгі шыбық — бірліктер, одан жоғары — ондықтар, тағы жоғары — жүздіктер. Бұл — сол ондық жүйе, тек ағаштан жасалған. Қытайлықтарда да, жапондықтарда да осындай есепшоттар болған.

🌟 Отыз шақты жыл бұрын Алматы дүкендерінде сатушылар есепшотты сатып алушы әмиянын қолына алғанша шығарып үлгеретіндей жылдам сылдырлататын. Әжең мен атаңнан мұны қалай істейтінін көрсетуін сұра!

Тұтқасы бар машиналар

1673 жылы неміс физигі, өнертапқышы және математигі Готфрид Вильгельм Лейбниц (1646–1716) арифмометр құрастырды — қосатын, азайтатын, көбейтетін және бөлетін машина. Тұтқаны айналдырасың — доңғалақтар жауапты өздері береді.

1878 жылы орыс математигі, академик Пафнутий Львович Чебышев (1821–1894) арифмометрдің жетілдірілген түрін ойлап тапты. Ол механизмдерді жақсы көрді, ал математикада көбіне жай сандармен айналысты.

Ал бүгін ше?

Қазіргі кезде электронды есептеуіш машиналармен — компьютерлермен есептейді. Олардың ең қарапайымы — микрокалькулятор, ол дерлік әр телефонда тұр. Саусақтан телефонға дейінгі жол мыңдаған жылға созылды, ал бәрінің негізі біреу — ондық жүйе.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Үйде ескі есепшот сақталса, оны балаға көрсетіп, бірге бір санды, мысалы 3725 санын салып көріңіз. Сонда разрядтардың не екені және жүйенің неге ондық екені жақсы көрінеді.