Тарихи мәліметтер

Математика, 5 сынып. Оқулық: Алдамұратова Т.А. және т.б. (Атамұра, 2017). IV тарау: Ондық бөлшектер. Ондық бөлшектерге амалдар қолдану. 36-беттер.

Ең бастысы

Ондық бөлшектер не үшін керек

Ондық бөлшекпен есептеу ыңғайлы — дерлік натурал сандармен есептегендей. Сондықтан олар барлық жерде кездеседі: дүкендегі баға, дәрігердегі бой өлшемі, дене шынықтыру сабағындағы жүгіру уақыты. Бірақ адамдар оларды бірден ойлап тапқан жоқ.

Әл-Каши және тік сызық

Ондық бөлшектерді және олармен орындалатын амалдарды алғаш толық сипаттаған — ортаазиялық математик және астроном әл-Каши. 1427 жылы ол «Арифметика кілті» кітабын жазып, мұндай бөлшектерді қалай көбейтіп, бөлетінін түсіндірді.

Әл-Кашиде үтір болмаған. Бүтін бөлікті бөлшек бөліктен ол тік сызықпен бөлген: шамамен былай — 37 | 48.

🌟 Әл-Каши Самарқандта, ғалым-билеуші Ұлықбектің обсерваториясында жұмыс істеді. Бұл Қазақстаннан онша алыс емес!

Стевин және шеңберге алынған цифрлар

158 жылдан кейін, 1585 жылы нидерландтық математик және инженер Симон Стевин (1548–1620) «Ондық» атты кітабын шығарды. Ондық бөлшектерді бүкіл Еуропаға таратуға бастамашы болған — дәл осы Стевин. Ол да үтірсіз жазған. Бірліктер цифрының үстіне 0 белгісін, ондық үлестің үстіне — 1, жүздік үлестің үстіне — 2 және т.с.с. қойған. Оның жазуында 37,48 саны шамамен былай көрінген: 37⓪4①8②. Шеңбердегі нөмір қай разряд екенін білдірген.

💡 Яғни Стевин әр цифрдың астына «мен — ондық үлес», «мен — жүздік үлес» деп жазып отырған. Түсіну жағынан ыңғайлы, бірақ жазуға ұзақ. 3,14159 санын осылай жазып көр — шаршайсың!

Үтір қайдан шықты

Бүтін бөлікті үтірмен ажыратуды шотландиялық математик Джон Непер (1550–1617) және неміс астрономы Иоганн Кеплер (1571–1630) енгізген. Бір кішкентай белгі барлық шеңберлердің орнын басты.

Ресейде ондық бөлшектер туралы алғаш рет Леонтий Магницкий (1669–1739) 1703 жылы басылып шыққан «Арифметика» оқулығында баяндады.

Үтір ме, нүкте ме?

Бізде бүтін бөлік үтірмен бөлінеді: 92,71. Ал АҚШ-та және көптеген басқа елдерде — нүктемен: 92.71. Бұл — бір ғана сан! Нүктені калькулятордан да, компьютер кестелерінен де көресің.

Не есіңде қалғанын тексер

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Телефондағы калькуляторды ашыңыз: тіл баптауына қарай онда нүкте немесе үтір тұрады. Баладан 2.5 жазуы нені білдіретінін және оны дәптерге қалай жазу керектігін (2,5) сұраңыз.