Тарихи мәліметтер

Математика, 5 сынып. Оқулық: Алдамұратова Т.А. және т.б. (Атамұра, 2017). VI тарау: Проценттер. 123-беттер.

Ең бастысы

Проценттің не үшін керегі бар? «Баға 50 теңгеге өсті» десе, бұл көп пе, аз ба — түсініксіз. Сағыз үшін өте көп, велосипед үшін — түк емес. Ал «баға $10%$-ға өсті» десе, бәрі бірден түсінікті: проценттің арқасында мүлде әртүрлі шамалардың бөліктерін өзара салыстыруға болады.

Жүзге дейінгі ұзақ жол

Процент туралы алғашқы түсініктер V ғасырда Үндістанда пайда болды. Одан да ертеде вавилондықтар алпыстық санау жүйесін қолданған. Олар берген қарызы үшін өсімді сол қарыздың алпыстан бір бөліктерімен есептеген.

Кейін санаудың ондық жүйесі қалыптасқан соң, бөлікті жүзден алатын болды. Осылайша жүзден бір бөлік — процент дүниеге келді. Сөздің өзі латынның pro centum («жүзге») сөзінен шыққан.

Сөз белгіге қалай айналды

Кестелер және ондық бөлшектер

Нидерландиялық математик Симон Стевин 1584 жылы өзінің «Арифметика» кітабына алғашқы процент кестесін енгізді. Ондық бөлшектерді қолдануға да ол көп еңбек сіңірді. Бұл кездейсоқтық емес: процент пен ондық бөлшек — жақын туыстар, себебі $25% = 0{,}25$.

🌟 Стевин математик қана емес, инженер де болған. Ол «құрлықтағы желкенді кеме» ойлап тапты: желкені бар арба теңіз жағасымен кез келген аттан жылдам зымыраған.

Бүгінгі проценттер

Өндіріс пен сауда-саттық дамығанда процент бәріне керек болды: көпестерге, банкирлерге, зауыт иелеріне. Қазір процентпен дүкендегі жеңілдікті, баға өсімін, банктегі салымның табысын, сүттің майлылығын, тіпті телефонның зарядын да өлшейді. Шамаларды салыстыруда, шамалар өзгерісін бағалауда, өсімдерді анықтауда процентпен есептеу кеңінен қолданылады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан үйден процент жазылған үш жазу тауып алуын сұраңыз: сүт қорабындағы (майлылығы), баға белгісіндегі (жеңілдік), банк қосымшасындағы немесе түбіртектегі. Әр жағдайда нені $100%$ деп алғанын түсіндіріп берсін.