§ 13. Қазіргі картаны кім жасады?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 2 тарау: Адам. Жер шары. Ғалам. 70–79-беттер.

Нені үйренесің

• Ежелгі заманнан XIX ғасырға дейінгі басты саяхатшылар мен олардың жаңалықтарын атауды.
• Жаңалықтарды уақыт тізбегінде ретімен орналастыруды.
• Картадан Марко Поло, Никитин, Колумб, Магеллан, Кук маршруттарын табуды.
• Ұлы географиялық ашылулар әлем картасын неге соншалықты өзгерткенін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Жер бетінде неше материк бар? Алты: Еуразия, Африка, Солтүстік Америка, Оңтүстік Америка, Аустралия, Антарктида.
• Неше мұхит бар? Әдетте төртеуін атайды: Тынық, Атлант, Үнді, Солтүстік Мұзды. Кейде бесіншісін — Оңтүстік мұхитты да бөліп көрсетеді.
• «Б.з.д.» дегеніміз не? «Біздің заманымызға дейін». Ол жылдарды кері санайды: б.з.д. V ғасыр б.з.д. IV ғасырдан бұрын болған.
• Бейтаныс қалада жол табу үшін не істейсің? Телефоннан картаны ашамын. Ал ежелгі теңізшілерде карта болмаған — оны өздері сызуға тура келген!

Тақырыпты талдаймыз

Ғасырлар бойы сызылған карта

Қорапшасында суреті жоқ жұмбақ (пазл) бар дейік. Әр саяхатшы бір бөлшегін тапқан: бір жағалауды, өзенді немесе аралды. Әлем картасы осылай жиналды. Оған финикиялықтар, гректер, викингтер, көпестер, капитандар мен адмиралдар үлес қосты.

⚠️ Географиялық жаңалықтар ашу тарихы — тек әуесқой, батыл зерттеушілердің ерлігі ғана емес. Бұл — соғыстар, теңіз қарақшылығы, халықтың кедейленуі мен құлға айналуының да тарихы. Америка, Африка және Азия халықтарының көбі үшін еуропалықтардың келуі бостандығынан айырылуына әкелді.

Алғашқы адамдар да саяхаттаған

Алғашқы қауымдық адамдар туралы біз өте аз білеміз, тіпті біреуінің де атын атай алмаймыз. Бірақ олардың саяхаттағаны анық. Мұны норвегиялық Тур Хейердал (1914–2002) дәлелдеген. Ол жолдастарымен бірге ежелгі салдарға ұқсас сал жасап, Тынық мұхитына аттанды. Көп кешікпей сал қирай бастады: ағаштарды бекітіп тұрған арқандар суланып, салдан ажырап, жұлына бастады. Бақытына орай, бәрі жақсы аяқталды: батыл саяхатшылардың жолында арал кездесіп, олар құмды жағалауға шықты. Саяхат аяқталмай қалса да, қарапайым салдың көмегімен мұхитта саяхаттаудың мүмкін екені дәлелденді.

🌟 Хейердал салы «Кон-Тики» деп аталды. Оны жеңіл бальса ағашының діңдерінен байлап жасады, ал онымен шамамен үш ай жүзді.

Ежелгі теңізшілер мен ғалымдар

• Финикиялықтар Жерорта теңізінің шығыс жағалауында өмір сүрді. Египет перғауыны II Нехо (б.з.д. VI ғасыр) оларға Ливия үлкен ел ме, соны біліп келуді тапсырды — ертеде Африканы Ливия деп атаған. Финикиялық теңізшілерге Африканы айналып шығу үшін үш жылдай уақыт кетті. Саяхат Африканың өте үлкен екенін және барлық жағынан сумен қоршалып жатқанын көрсетті.
• Геродот (б.з.д. V ғасыр) — грек ғалымы әрі саяхатшы. Ол Мысырда Ніл өзенінің ағысымен жоғары көтеріліп, мысыр абыздары да білмеген жерлерді зерттеген. Геродоттың «Тарихында» Қазақстан аумағында өмір сүрген тайпалар аталады, ал Каспий теңізі тұйық бассейн деп сипатталған.
• Эратосфен — Жердің көлемін алғаш есептеген грек ғалымы. Ол математик, географ, ақын және астроном болған, оны «географияның атасы» деп атайды.

🌟 Эратосфен Жерді таяқ пен көлеңке арқылы өлшеген! Ол Мысырдың екі қаласындағы көлеңкенің ұзындығын бір күнде салыстырған. Қателігі өте аз болды.

Викингтер — «теңіз адамдары»

X ғасырда Еуропаның солтүстігіндегі Скандинавия түбегінде өздерін викинг, яғни «теңіз адамы» деп атаған адамдар өмір сүрді. Алғашында олар түбектің барлық жағалауына қоныстанды, сосын Исландия аралына жетті. Олардан бұрын бұл аралда ешкім қоныстанбаған еді. Кейінірек викингтер Исландияның батысында орналасқан үлкен аралды ашып, игере бастады. Олар оны Гренландия — «жасыл жер» деп атады.

🌟 Бірақ Гренландия дерлік түгелдей мұзбен жабылған! Атауды әдейі ойлап тапқан деген болжам бар: қоныс аударушылар сонда ықыласпен барсын деп.

Саяхатшы көпестер

• Марко Поло 1271 жылы көпестермен бірге Венециядан Қытайға аттанды. Ол жерде император қасында қызмет етіп, елді аралады және үйіне тек 1295 жылы оралды — 24 жылдан кейін!
• Афанасий Никитин 1466 жылы Тверьден Үндістанға жол тартты. Ол елдің табиғатын, өмір салтын, мәдениетін зерттеп, «Үш теңіздің ар жағына саяхат» кітабын жазды.

Ұлы географиялық ашылулар дәуірі

XV ғасырдың ортасынан XVII ғасырдың ортасына дейін еуропалықтар құрлықтың барлық дерлік қыр-сырын зерттеп, Жердің шар тәрізді екенін және барлық мұхит біртұтас Дүниежүзілік мұхит екенін дәлелдеді.

Колумб өмірінің соңына дейін Үндістанға жеттім деп ойлады. Сондықтан Америка жергілікті халқын әлі күнге дейін үндістер деп атайды.

💡 Тынық мұхит өз атауын Магеллан жүзген кезде оның бетінде бірде-бір дауыл болмағандықтан алған. Шын мәнінде, онда дауыл да болады, оның қандайы! Теңізшілердің жолы болған ғана.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Даталар көп, бәрін жаттатудың қажеті жоқ. Баладан тірек даталарды ғана есте сақтауын сұраңыз: 1492 — Америка, 1519–1522 — Жерді айналып шығу, 1820 — Антарктида. Қалғанын осылардың айналасына оңай орналастырады.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Тур Хейердал зерттеудің қандай түрін қолданды? Тәжірибе (эксперимент): ол ежелгі саяхатты салмен өзі қайталады.
• Финикиялықтар неге соншалықты ұзақ жүзді? Африка өте үлкен, ал желкенді кемелер желге тәуелді болды. Толығырақ — № 4-те.
• Ұлы географиялық ашылулар дәуірі дегеніміз не? XV ғасырдың ортасынан XVII ғасырдың ортасына дейінгі уақыт: еуропалықтар жаңа жерлерді ашып, Жердің шар тәрізді екенін дәлелдеді.
• Американы неге Колумбтың емес, Веспуччидің құрметіне атады? Колумб Үндістанға жеттім деп ойлады. Веспуччи бұл жаңа материк екенін бірінші болып түсінді.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(«Ашылулардың уақыттық тізбегін толтыр») Саяхатшыларды уақыт тізбегінде ретімен орналастыр.

Қалай ойлаймыз. Алдымен «б.з.д.» даталары: ғасыр саны неғұрлым үлкен болса, соғұрлым ертерек. Одан кейін біздің заманымыздың ғасырлары мен жылдары өсу ретімен.

Жауабы: алғашқы адамдар → финикиялықтар → Геродот → (Эратосфен) → викингтер → Марко Поло → Никитин → Диаш → Колумб → Васко да Гама → Магеллан → Тасман → Кук → Беллинсгаузен мен Лазарев.

№ 2

(«Шағын зерттеу жүргіз») Ежелгі гректерге белгілі әлем суретін дүниежүзінің қазіргі географиялық картасымен салыстыр. Кестені толтыр: ежелгі гректерге белгілі материктерді анықта; сол кезде белгілі болған таулар мен жазықтардың атауын жаз; өзен, көл, аралдарды тап.

Қалай ойлаймыз. Гректердің картасында Жерорта теңізінің айналасындағы аймақ боялған. Қазіргі қандай нысандардың осы аймаққа түсетінін іздейміз.

Шешуі.

Жауабы: гректер Еуропаны, Үндістанға дейінгі Азияның бір бөлігін және Африканың солтүстігін білген; нысан мысалдары кестеде.

№ 3

(«Ойлан») Тур Хейердал зерттеудің қандай түрін қолданды? Зерттеу нысаны және пәні кім (не) болды?

Қалай ойлаймыз. § 1–5-тегі зерттеу түрлерін еске түсір: бақылау, тәжірибе (эксперимент), модельдеу. Нысан — біз бүтіндей зерттейтін нәрсе, пән — сол нысанның қай жағы.

Жауап үлгісі.

1. Зерттеу түрі — тәжірибе (эксперимент): Хейердал сал жасап, өз болжамын іс жүзінде тексерді.
2. Нысан — ежелгі теңіз саяхаты (мұхитта салмен жүзу).
3. Пән — қарапайым сал Тынық мұхитын кесіп өте ала ма.

Жауабы: тәжірибе; нысан — ежелгі салмен жүзу; пән — онымен мұхитты кесіп өту мүмкіндігі.

№ 4

(«Қалай ойлайсың, неге бұл саяхат осыншама көп уақытты алған? Дәлелдер келтір») Финикиялықтардың Африканы айналып жүзуіне неге үш жылдай уақыт кетті? Дәлелдер келтір.

Қалай ойлаймыз. Ол кездегі кемелерді, Африканың көлемін және теңізшілердің азықты қайдан алғанын ойла.

Жауап үлгісі.

1. Африка орасан зор, оның жағалауымен жол — он мыңдаған километр.
2. Желкенді кемелер желге тәуелді болды: қарсы жел тұрса, күтуге тура келді.
3. Жағалаумен жолды білмей жүзді — карталар болмаған.
4. Азықты құрлықта толықтырды. Геродоттың айтуынша, теңізшілер тіпті жағаға шығып, егін егіп, өнімін күткен.

Жауабы: жол өте ұзақ, кемелер баяу, жолды білмеген, азық үшін жиі тоқтаған.

№ 5

(«Картадан Геродот саяхаттарының бағытын қара») Геродот қазіргі қай елдердің аумағымен саяхаттаған?

Қалай ойлаймыз. Геродот Кіші Азияда туған, Грекияда өмір сүрген, Мысырда, Вавилонда және Қара теңіз жағалауында болған. Осы жерлерді саяси картадан тап.

Жауап үлгісі. Грекия, Түркия (Кіші Азия), Мысыр, Ливия, Ливан мен Сирия, Ирак (Вавилон), Украина (Қара теңіздің солтүстік жағалауы), Италия.

Жауабы: Грекия, Түркия, Мысыр, Ливия, Сирия, Ливан, Ирак, Украина, Италия.

№ 6

(«Викингтің суретін сал») Викингтің суретін сал: оның мінезін, киген киімін қалай елестетінінді бейнеле. Қандай климаттық жағдайда өмір сүргенін білу үшін картаға жүгін.

Қалай ойлаймыз. Скандинавия Еуропаның солтүстігінде жатыр. Онда жаз қысқа әрі салқын, қыс ұзақ әрі қарлы, теңіз суық, жағалау жартасты және фьорд деп аталатын тар шығанақтарға толы.

Шешуі. Нені салу керек:

1. Жылы киім: жүн көйлек, жүннен не аңның терісінен тігілген шапан, былғары етік.
2. Дулыға (мүйізсіз! Мүйізді дулығаны суретшілер әлдеқайда кейін ойлап тапқан), дөңгелек ағаш қалқан.
3. Қасында — желкені жолақты, тұмсығы айдаһар басты ұзын драккар кеме.
4. Мінезі: батыл, төзімді, теңіз бен суыққа үйренген.

Жауабы: викингтер Еуропаның суық солтүстігінде өмір сүрген; суретте — жылы киім, қалқан, кеме.

№ 7

(«Картаны пайдаланып, Афанасий Никитин қандай үш теңізді кесіп өткенін анықта») Афанасий Никитин қандай үш теңізді кесіп өтті?

Қалай ойлаймыз. Картадағы маршрут нүктелерімен жүр: Тверь → Еділ → Астрахан → … → Ормұз → Үндістан → кері қарай Трапезунд арқылы.

Шешуі. Астраханнан Никитин Каспий теңізімен Персияға жүзді. Ормұздан — Араб теңізімен (Үнді мұхитының бөлігі) Үндістанға. Кері жолда Трапезундтан — Қара теңізбен Қырымға.

Жауабы: Каспий, Араб, Қара теңіздер.

№ 8

(«Географиялық зерттеу») Христофор Колумбтың саяхаттарына географиялық сипаттама бер: қай елден және қай қаладан кемелер жүзіп шыққанын анықта; экспедиция кесіп өткен мұхитты ата; картадан экспедиция жеткен аралдарды тап; саяси картаны пайдаланып, Колумб аумағынан жүзіп өткен қазіргі елдерді анықта.

Қалай ойлаймыз. Төрт түсті үзік сызығы бар картаға қара — бұл төрт саяхат.

Шешуі.

1. Басы: Испания, Палос порты (1492 жылы 3 тамыз), Канар аралдарына соғып өтті.
2. Мұхит: Атлант мұхиты.
3. Аралдар: Багама (Сан-Сальвадор), Куба, Гаити, Ямайка, Пуэрто-Рико, Кіші Антиль аралдары, Тринидад.
4. Қазіргі елдер: Багама аралдары, Куба, Гаити, Доминикан Республикасы, Ямайка, Венесуэла, Гондурас, Никарагуа, Коста-Рика, Панама.

🌟 Бірінші саяхатта Колумб үш кемемен аттанды: «Санта-Мария», «Пинта» және «Нинья».

📕 Оқулықта Колумб бірінші саяхатқа төрт кемемен аттанды делінген. Шын мәнінде кеме үшеу болған: «Санта-Мария», «Пинта» және «Нинья».

Жауабы: Испаниядан (Палос), Атлант мұхиты арқылы Багама аралдарына, Кубаға, Гаитиге және Орталық пен Оңтүстік Америка жағалауларына.

№ 9

(«Фернан Магеллан ашқан жаңалықтарды ата. Оларды картадан көрсет») Фернан Магеллан қандай жаңалықтар ашты? Оларды картадан көрсет.

Қалай ойлаймыз. Көрсеткілермен жүр: Испания → Оңтүстік Америка бойымен → оның оңтүстік ұшындағы бұғаз → орасан зор мұхит → Филиппин.

Шешуі.

1. Оңтүстік Америка мен оңтүстіктегі аралдар арасындағы бұғаз — Магеллан бұғазы.
2. Отты Жер аралдары.
3. Мұхитты кесіп өтіп, оны Тынық деп атады.
4. Ол өзі қаза болған Филиппин аралдарына жетті.
5. Экспедиция Жердің шар екенін және мұхиттардың бір-бірімен жалғасатынын дәлелдеді.

Жауабы: Магеллан бұғазы, Отты Жер, Тынық мұхит, Филиппинге жол; Жерді айналып шығудың алғашқы саяхаты.

№ 10

(«Географиялық зерттеулер») Джеймс Кук экспедицияларының географиялық мәнін бағала. Дж. Кук атымен аталған географиялық нысанды тап. Дж. Кук қандай материкті ашуға жақындап келгенін анықта.

Қалай ойлаймыз. Кук Аустралия маңында жүзіп, алысқа оңтүстікке өтуге тырысты, бірақ мұзға тірелді. Мұздың ар жағында не бар?

Шешуі.

1. Мәні: Аустралияның шығыс жағалауын картаға түсірді, Үлкен Тосқауыл рифін тапты, Жаңа Зеландияны және Тынық мұхит аралдарын зерттеді; үшінші экспедицияда Гавай аралдары ашылып, Аляска жағалауы зерттелді.
2. Оның атымен аталған нысандар: Кук бұғазы (Жаңа Зеландия аралдары арасында), Тынық мұхиттағы Кук аралдары.
3. Антарктиданы ашуға жақындады: тұтас мұз бен тұманға дейін жетті, бірақ жағалауды көрмеді.

Жауабы: Кук бұғазы, Кук аралдары; Антарктиданы ашуға жақындап келді.

№ 11

(«Зерттеу жобасы») «Қазақстан аумағын зерттеу» тақырыбында тұсаукесер өткіз. Мақсаты: тақырып бойынша мәліметтерді тұсаукесер түрінде көрсету. Құрал-жабдықтар: оқулық, атлас, жеке компьютер, ғаламторға қолжетімділік, Microsoft PowerPoint бағдарламасы. Тапсырма: түрлі ақпарат көзін пайдалана отырып, бір қазақ саяхатшысы туралы мәліметтерге талдау жаса. Ұсынылған алгоритмді қолданып, тұсаукесер дайында. Сөз сөйлеудің жоспарын құрып, тұсаукесерді қорға.

Қалай ойлаймыз. Ең жақсы үміткер — Шоқан Уәлиханов (1835–1865): ғалым, саяхатшы, Орталық Азияны зерттеуші.

Жоспар (10 слайд):

1. Эпиграф (кіріспе). Тұсаукесер тақырыбы. Оқушының аты-жөні.
2. Зерттеушінің портреті. Қысқаша өмірбаяны.
3. Маңызды экспедициялары, мақсаты, оны кімдер ұйымдастырды, қатысушылар.
4. Экспедиция бағытжолының картасы (сызбасы). 5–7. Экспедицияға сипаттама, бейнелейтін фотосуреттер мен суреттер.
5. Экспедиция нәтижелері, зерттеушінің қосқан үлесі.
6. Қазіргі картадағы зерттеуші есімі.
7. Ақпараттық қор тізімі.

Үлгі. 2–3-слайдтарға арналған мәтін. Шоқан Уәлиханов 1835 жылы дүниеге келді. Ол Омбы кадет корпусында оқыды, туған өлкенің тарихы мен табиғатына ерте қызықты. 1856 жылы Ыстықкөл маңында және Құлжада болды. 1858–1859 жылдары көпес кейпінде Қашқарға барды — ол кезде Қашқарға еуропалықтарды дерлік жібермейтін. Шоқан сол өңірлердің табиғатын, қалаларын және халықтарының өмірін сипаттады. Оның жазбалары мен суреттерін ғалымдар әлі күнге дейін зерттейді. Ол жап-жас, небәрі 29 жасында қайтыс болды.

Қайдан іздейміз: мектеп кітапханасы, атлас, энциклопедиялар, Қазақстан мұражайларының сайттары.

Жауабы: жоспар бойынша тұсаукесер; үлгі — Шоқан Уәлиханов туралы.

№ 12

(«Оқыған параграф бойынша мәліметтерге талдау жаса») Оқыған параграф бойынша мәліметтерге талдау жаса.

Қалай ойлаймыз. Талдау дегеніміз — мәліметтерді бөліп қарап, олардың арасындағы байланысты табу. Үш сұрақ қоямыз: кім және қашан? Не ашты? Бұл не үшін маңызды?

Жауап үлгісі.

1. Кім және қашан: алғашқы адамдар мен финикиялықтардан бастап (б.з.д. VI ғасыр) Беллинсгаузен мен Лазаревке дейін (1820) — шамамен екі жарым мың жыл.
2. Не ашты: алдымен Жерорта теңізі аймағы мен Африканың жағалауы, сосын Азияға құрлық жолы (Марко Поло, Никитин), одан кейін теңіз жолдары мен жаңа материктер (Колумб, Магеллан, Кук), ең соңында — Антарктида.
3. Не үшін маңызды: әр жаңалық картаға жаңа бөлшек қосты, ал бәрі бірігіп Жердің шар тәрізді екенін және мұхиттардың біртұтас екенін көрсетті.
4. Себептері: сауда, жаңа жерлерге деген қызығушылық, байлыққа ұмтылу; теріс жағы — соғыстар мен халықтардың кедейленуі.

Жауабы: жаңалықтар бірте-бірте жиналып, әлем картасын толтырды; негізгі нәтиже — Жердің пішіні мен барлық материктер мен мұхиттарды білу.

№ 13

(«Судағы шеңберлер» техникасы) Бағанда кілт сөз жазылған: ЖАҢАЛЫҚ. Бағандағы әрбір әріпке сабақтың тақырыбына байланысты сөз, сөз тіркесі немесе сөйлем тап. Бағандағы әрбір әріп таңдап алынған сөздің ішінде болуы тиіс. Жауап бер: параграфта сипатталған адамдар жасаған саяхаттар мен жаңалықтардың маңызы неде?

Қалай ойлаймыз. Әріп сөздің кез келген жерінде тұра алады, тек басында емес.

Жауап үлгісі.

• Ж — Ұлы Жібек жолы
• А — Атлант мұхиты
• Ң — теңіз
• А — Магеллан
• Л — Колумб
• Ы — Тынық мұхит
• Қ — Қытай

Жаңалықтардың маңызы: адамдар Жердің пішіні мен көлемін, барлық материктер мен мұхиттарды білді, елдер арасында теңіз жолдарын салды, сауда жасап, білім алмаса бастады.

Жауабы: сөздер әркімде әртүрлі болады; бастысы — жаңалықтар әлем картасын толық етті.

Жадынама

• Әлем картасын мыңдаған жыл бойы жинады.
• Ұлы географиялық ашылулар — XV ғасырдың ортасынан XVII ғасырдың ортасына дейін.
• Колумб Үндістанға жеттім деп ойлады; материкті Америго Веспуччидің құрметіне атады.
• Соңғы ашылған материк — Антарктида (1820).

Шағын тест