§ 14. Қазіргі картаны кім жасады? (жалғасы)

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 2 тарау: Адам. Жер шары. Ғалам. 80–86-беттер.

Нені үйренесің

• Материктердің ішкі бөліктері мен мұхиттарды зерттеушілерді атауды.
• Беринг, Гумбольдт, Ливингстон, Пржевальский, Семёнов-Тян-Шанский, Кусто нені ашқанын айтып беруді.
• Ұлы Жібек жолын өткенде және бүгін салыстыруды.
• Ешкім тұрмайтын жерлерді зерттеу не үшін керек екенін түсіндіруді.
• Кескін картамен ұқыпты жұмыс істеуді.

Ой қозғау

• Антарктиданы саяхатшылардың қайсысы ашты? Беллинсгаузен мен Лазарев, 1820 жыл.
• Кескін карта дегеніміз не? Онда құрлықтың, өзендердің және шекаралардың тек сызбасы бар, ал атаулары жоқ. Оларды өзің жазасың.
• Ең үлкен мұхит қайсы? Тынық мұхит.
• Алматыдан қандай таулар көрінеді? Іле Алатауы — Тянь-Шаньның бір бөлігі. Бүгін оларды ғалымдардың қайсысы бірінші болып егжей-тегжейлі зерттегенін білесің.

Тақырыпты талдаймыз

Жағалау бар, ал іші бос

XVIII ғасырдың басына қарай материктердің сызбасы картада сызылып қойған еді. Ал олардың ортасы туралы адамдар тек аңыздардан ғана білетін. Ұлы өзендер, биік таулар, ну орман мен шөлдер өз зерттеушілерін күтіп жатты.

💡 Тортты елестет: сен оның тек қабығын ғана көріп тұрсың. Кесіп көрмейінше, іші қандай екені белгісіз. Материктермен де осылай болды.

Бүкіл Сібір бойымен

XVI ғасырдың соңынан XVII ғасырдың ортасына дейін жиһанкездер Азияны Обь өзенінен Тынық мұхитына дейін түгел шарлады. Өздері жүріп өткен жолдарды «сызба» деп аталған картаға түсіріп отырды. 1701 жылы осы мәліметтер негізінде «Сібірдің сызба кітабы» жазылды.

Сібірді нағыз зерттеу экспедициясы алғаш І Петрдің бастамасы бойынша ұйымдастырылды. Оны дат офицері Витус Беринг басқарды. 1728 жылы Берингтің экспедициясы Охот теңізінен Чукоткаға дейін жетіп, қазіргі кезде Беринг деп аталатын бұғазды сипаттады. Екінші экспедиция Американың солтүстік-батыс бөлігі — Аляскаға жол ашты. Бұл экспедиция тарихта Ұлы Солтүстік экспедициясы деген атпен қалды: ол шамамен 10 жылға созылды, оған Тынық және Солтүстік Мұзды мұхиттардың жағалауларын зерттеген бірнеше отряд қатысты.

🌟 Беринг бұғазы екі материкті — Еуразия мен Солтүстік Американы бөліп тұр. Қыста ол қатады, ал ашық күні бір жағалаудан екіншісі көрінеді.

Джунглилер, сарқырамалар және шөлдер

• Александр Гумбольдт (Германия) Оңтүстік Американың табиғатын, соның ішінде Амазонка ормандарын зерттеді. Жер бетінде Амазонка ормандары ең жетуі қиын орын деп саналады, алайда неміс зерттеушісі дәл осы ауданды өз өмірінің басты саяхаты деп таңдаған. Оңтүстік Американың табиғатын зерттеуге қосқан зор үлесі үшін ол «екінші Колумб» деген атақ алды.
• Давид Ливингстон (Англия) Оңтүстік Африкада 30 жылдан астам уақыт өткізді. Бұл уақыт аралығында ол континентті батысынан шығысына дейін, Калахари шөлі мен Замбези өзенінің көп бөлігін басып өтті. Осы Африка өзенінде әлемдегі ірі сарқыраманың бірі — Виктория сарқырамасын ашты. Ол Ньяса және Танганьика көлдерін көріп, соңғысының Африканың ең ұзын өзені Нілмен байланысы жоқ екенін дәлелдеді.

🌟 Жергілікті халық Виктория сарқырамасын «Моси-оа-Туня» — «күркіреген түтін» деп атайды. Оның шашырандысы бірнеше шақырымнан көрінеді.

Біздің Азияны зерттеушілер

• Николай Пржевальский өз өмірін Орталық Азияны зерттеуге арнады. Ол осы аймақтың таулары мен шөлдері арқылы шамамен 35 000 километр жерді жүріп өткен. Саяхаты кезінде кейіннен өзінің атымен аталған аласа бойлы жабайы жылқыны, жабайы түйені сипаттап, бағалы зоологиялық және ботаникалық коллекция жинады.
• Пётр Петрович Семёнов-Тян-Шанский — Еуразияның ішкі аудандарын, соның ішінде Қазақстанды зерттеген атақты саяхатшы. Өз тегінің екінші бөлігін ол Тянь-Шань тау жүйесіне жасаған көпжылдық саяхатына байланысты алған.

Ұлы Жібек жолы

Ұлы Жібек жолы — Шығыс пен Батысты жалғастырған көне сауда жолы. Ол көптеген бірегей қала мен тарихи ескерткіштің, дәстүрлердің, тіпті мемлекеттердің пайда болуына себепкер болған орасан зор сауда жолы. Керуендер жібек, дәмдеуіштер, ыдыс-аяқ тасыды, ал тауармен бірге идеялар, кітаптар мен әдет-ғұрыптар да жүрді. Жолдың бір бөлігі Қазақстанның оңтүстігі арқылы өтті.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Егер Таразда, Түркістанда немесе Шымкентте болған болсаңыздар, балаға еске салыңыз: бұл қалалар Ұлы Жібек жолының бойында тұрған. Сонда тарих «өз тарихыңа» айналады.

Терең сырлар

Теңіз кеңістігін игерген адамдар ұзақ уақыт бойы теңіз түбі туралы ештеңе білмеді. Мұхит түбін игеру XIX ғасырда ғана басталды. Қазіргі ғылыми кемелерде адамдардың су астында тыныс алуына көмектесетін суасты құралы — батискаф, тереңдікті өлшеуге арналған құрал — эхолокатор сияқты жетістіктері бар.

XX ғасырда мұхит түбіне жасалған арнайы экспедициялар нәтижесінде ірі тау жоталары, көптеген суасты жанартауы, ыстық ойпат ашылды. Мұхиттағы жанартаулар саны құрлықтағыдан анағұрлым көп болып шықты.

1960 жылы зерттеушілер Жак Пикар мен Дон Уолш арнайы батискафпен әлемдегі ең терең Мариан шұңғымасының түбіне, 11 022 метр тереңдікке түсті. Тіпті ең терең ойпаттардың түбінде де тіршілік бар болып шықты!

Француз мұхиттанушысы Жак Ив Кусто су астында жүзуге мүмкіндік беретін акваланг ойлап тапты. Осыдан кейін қарапайым адамдар да су астында жүзе алатын болды.

🌟 Ең алғашқы навигациялық аспап — астролябия — б.з.д. 150-жылдары ойлап табылды. Теңіз түбінің ең алғашқы картасы 1872–1876 жылдары «Челленджер» жүзіп өткеннен кейін жасалды. Ал ең ұзын географиялық атау — Бангкок: тай тілінде ол ұзақ дыбысталады, аудармасы «періштелер қаласы» деген мағына білдіреді.

Кескін картамен қалай жұмыс істейміз

1. Тапсырма оқулық материалдарын, атлас картаны және басқа қосымша ақпарат көздерін пайдалану арқылы орындалады.
2. Жұмысқа кірісер алдында мұғалім тапсырмасын орындау үшін қажет болатын, жақсы ұшталған жай және түсті қарындаштарды даярлап ал.
3. Кескін картада бейнеленген аумақ сызығын кәдімгі географиялық картамен салыстыр. Басты таулар мен өзендердің орнын анықта.
4. Нысан белгілері бір-бірін жауып қалып, кедергі жасамас үшін, қандай тәртіппен орындау қажеттігін ойластыр.
5. Кескін картаға атауы сыймайтын географиялық нысандарды масштабтан тыс белгілермен (цифр, әріппен) белгілеп, олардың атауын шартты белгіде беруге болады.
6. Географиялық нысандар мәтіні мен атауы анық оқылуы тиіс. Өзен, тау, қала атауларын анық жаз.
7. Тек ұсынылған тапсырмаларды ғана орында. Кескін картаға «артық ақпарат» түсіруден сақ бол: мұндай артық ақпарат үшін дұрыс орындалған жұмысыңа қойылатын баға төмендетілуі мүмкін.

Бағалау кезінде мұғалім тапсырманы орындаудың дұрыстығы мен нақтылығын ғана емес, таза орындалуын да есепке алады. Лас орындалған жұмыс еңбегіңнің төмен бағалануына себеп болуы мүмкін.

⚠️ Жиі кететін қате. Алдымен бояйды, содан кейін қол қояды — сонда жазулар түске батып кетеді. Керісінше жасаған жөн: алдымен қарындашпен ұқыпты жазып, содан кейін жеңіл бояу.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• XVIII ғасырдан кейін материктердің ішкі бөліктерін зерттеу неге басты болды? Жағалаулар картада бұрыннан бар еді, «ақ дақтар» тек материктердің ішінде қалды.
• Беринг бұғазын кім сипаттады? Витус Берингтің экспедициясы 1728 жылы.
• Пржевальский немен танымал? Орталық Азия бойымен шамамен 35 000 км жүріп өтті, жабайы жылқы мен жабайы түйені сипаттады.
• Мұхит тереңдігін қашан зерттей бастады? XIX ғасырда.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(«Бұл параграфта не туралы сөз болатыны жайлы ойланып көр») Бұл параграфта не туралы сөз болатыны жайлы ойланып көр. Кілт сөздермен өз ойыңды дәптерге жаз.

Қалай ойлаймыз. Тізбекте — Беринг, Гумбольдт, Семёнов-Тян-Шанский, Ливингстон, Ұлы Жібек жолы, Пржевальский, Кусто. Оларды не біріктіреді?

Жауап үлгісі. Кілт сөздер: «материктердің ішкі бөліктері», «Сібір», «Африка», «Орталық Азия», «Тянь-Шань», «керуен жолдары», «мұхит тереңдігі».

Жауабы: параграф материктердің ортасы мен мұхит тереңдігін зерттеу туралы болады.

№ 2

(«Картадан қарастыр») Картадан XVI ғасырдан бастап XVII ғасырдың ортасына дейін адамдар қоныстанған аумақтарды қарастыр.

Қалай ойлаймыз. Жиһанкездер Обь өзенінен шығысқа қарай жүрді.

Шешуі. Бұл — Сібір және Қиыр Шығыс: Оралдан және Обьтен Енисей мен Лена арқылы Охот теңізі мен Тынық мұхитқа дейін, Якутия мен Чукоткаға дейін.

Жауабы: Солтүстік Азия — Обьтен Тынық мұхитқа дейін.

№ 3

(«Сыныптастарыңмен талқыла») Сыныптастарыңмен мәтіннің осы бөлігін талқыла. Суық солтүстік жерлерін зерттеудің қажеттілігі жайлы өз пікіріңді айт. Витус Беринг құрметіне аталған бұғазды картадан іздеп тап.

Қалай ойлаймыз. Дәл карта не беретінін ойла: қауіпсіз жолдар, табиғи байлықтар мен халық туралы білім.

Жауап үлгісі.

1. Иә, қажет болды. Дәл картасыз орасан зор елді игеру мүмкін емес: порттар мен жолдар салуға болмайды.
2. Солтүстікте балық, аң терісі бар, кейін мұнай, газ, алтын табылды.
3. Экспедиция Азия мен Американың бұғазбен бөлінгенін анықтап, Аляскаға жол тапты.

Шешуі (карта). Беринг бұғазы — Чукотка (Азия) мен Аляска (Солтүстік Америка) арасында. Ол Тынық және Солтүстік Мұзды мұхиттарды жалғастырады.

Жауабы: зерттеулер қажет болды; Беринг бұғазы — Чукотка мен Аляска арасында.

№ 4

(«Дәлелдер тап») Түрлі ақпарат деректерін пайдаланып, Амазонка ормандарына жету өте қиын екеніне дәлелдер тап.

Қалай ойлаймыз. Адамның джунгли арқылы жүруіне не кедергі келтіретінін ойла.

Жауап үлгісі.

1. Бірнеше қабатты тығыз орман, лианалар — тек мачетемен, баяу ғана жүруге болады.
2. Жол дерлік жоқ: өзендермен жүреді, ал олар жиі тасиды.
3. Жыл бойы ыстық әрі ылғалды, жаңбыр көп.
4. Қауіпті жануарлар мен жәндіктер: ягуарлар, анакондалар, пираньялар, ауру тасушы масалар.
5. Алып аумақ: орман Оңтүстік Американың үлкен бөлігін алып жатыр.

Жауабы: тығыз орман, жолдың болмауы, ыстық пен ылғалдылық, қауіпті жануарлар мен аурулар, орасан зор аумақ.

№ 5

(«Ливингстон нысандарын кескін картаға белгіле») Географиялық атласты пайдаланып, Давид Ливингстон ашып, зерттеген нысандарды тап. Оларды кескін картаға белгіле.

Қалай ойлаймыз. Олардың бәрі Африканың оңтүстік жартысында, экватордан төмен (кескінде ол нүктелі сызықпен көрсетілген).

Шешуі. Белгіле:

1. Замбези өзенін — шығысқа қарай Үнді мұхитына құяды.
2. Замбездегі Виктория сарқырамасын (шартты белгі — өзенді көлденең кесетін қысқа сызық).
3. Калахари шөлін — материктің оңтүстігінде, құрлықтың ішінде.
4. Ньяса (Малави) көлін — оңтүстік-шығыстағы тар, ұзын көл.
5. Танганьика көлін — ұзын әрі тар, Ньясадан солтүстікте.

Жауабы: Замбези, Виктория сарқырамасы, Калахари, Ньяса және Танганьика көлдері.

№ 6

(«Орталық Азия және Қазақстанның зерттелуі» кестесі) Дәптерге «Орталық Азия және Қазақстанның зерттелуі» кестесін сыз. Қазақ ғалымы Шоқан Уәлихановтың саяхаттары жайлы ақпаратпен кестені толықтыр.

Қалай ойлаймыз. Кестеде үш бағана жеткілікті: зерттеуші, қай аумақты зерттеді, нені сипаттады немесе ашты. Шоқан туралы мәліметті энциклопедиядан немесе мектеп кітапханасынан ал.

Жауап үлгісі.

Жауабы: кесте толтырылды; Шоқан Уәлиханов — Орталық Азияны зерттеген қазақ ғалымы.

№ 7

(«Есіңе түсір») Материктердің ішкі аудандарын зерттеуге қандай түрткіжайттар әсер еткенін есіңе түсір. Ұлы Жібек жолы туралы не айта аласың?

Жауап үлгісі.

1. Жағалаулар ашылып болған еді — тек ортасы беймәлім қалды.
2. Жаңа жерлер, сауда жолдары, пайдалы қазбалар қажет болды.
3. Ғалымдар табиғатты білгісі келді: өсімдіктерді, жануарларды, өзендер мен таулар.
4. Ұлы Жібек жолы — Қытайдан Еуропаға баратын керуен жолдарының желісі. Онымен жібек, шай, дәмдеуіштер әкелінді, ал кері қарай — күміс, шыны, жылқылар. Қазақстан арқылы оның солтүстік тармақтары өтті.

Жауабы: жаңа жерлер, сауда, ресурстар және ғылыми қызығушылық; Жібек жолы — Шығыс пен Батысты жалғастырған көне сауда жолы.

№ 8

(«Ұлы Жібек жолының карталарын салыстыр») Төмендегі карталарда біздің еліміздің аумағынан өткен Ұлы Жібек жолының бұрынғы (1) және қазіргі кездегі (2) бағыты бейнеленген. Карталарды салыстыр. Көлік жолдары арасындағы ортақ белгілер мен айырмашылықтарды тап.

Қалай ойлаймыз. Екі картадағы қалаларды және сызықтың бағытын салыстыр.

Шешуі.

1. Ортақтығы: жол Қытайды Батыспен жалғастырады және Қазақстанның оңтүстігі, Алматы, Тараз, Шымкент арқылы өтеді.
2. Айырмашылығы: бұрын жол оңтүстік-батысқа — Самарқанға, Бұхараға және Иранға қарай жүрген. Қазір басты тас жол солтүстік-батысқа — Қызылордаға, Арал мен Мартөкке және одан әрі Ресей мен Еуропаға қарай кетеді. Керуен орнына — көліктер мен пойыздар.

📕 Оқулықта карталардың нөмірлері шатастырылған: мәтінде «бұрынғы (1) және қазіргі кездегі (2)» делінген, ал суретте 1-карта — қазіргі жол (Қорғас, Қызылорда, Арал, Мартөк), 2-карта — көне жол (Тбилиси, Бұхара, Самарқан, Қашқар, Үрімші). Дұрысы — керісінше: бұрынғы жол — 2-картада, қазіргісі — 1-картада.

Жауабы: ортақтығы — Қытайдың Еуропамен Қазақстанның оңтүстігі арқылы байланысы; айырмашылығы — бағыты мен көлігі.

№ 9

(«Карта бойынша елдерді анықта») Карта бойынша қандай елдердің Ұлы Жібек жолына қатысы бар екенін анықта. Егер қиындық туындаса, көмекші сөзге жүгін.

Көмекші сөз. Қытай → Қырғызстан → Қазақстан → Тәжікстан → Өзбекстан → Түрікменстан → Иран → Әзірбайжан → Грузия.

Шешуі. Сызба бойынша: Қытай → Қырғызстан → Қазақстан → Тәжікстан → Өзбекстан → Түрікменстан → Иран → Әзірбайжан → Грузия. Картада Армения (Ереван) мен Түркия де көрінеді.

Жауабы: Қытай, Қырғызстан, Қазақстан, Тәжікстан, Өзбекстан, Түрікменстан, Иран, Әзірбайжан, Грузия (сондай-ақ Армения мен Түркия).

№ 10

(«Қалай ойлайсың…») Ұлы Жібек жолының бойында қандай ірі қалалар болған? Олар қазіргі кезде сақталған ба? Неліктен, қалай ойлайсың?

Қалай ойлаймыз. 2-картадағы қалаларды оқы және олардың қазір бар-жоғын есіңе түсір.

Жауап үлгісі.

1. Көне жол бойындағы қалалар: Үрімші, Тұрфан, Қашқар, Алматы, Ташкент, Самарқан, Бұхара, Ашхабад, Баку, Ереван, Тбилиси. Қазақстан жерінде — тағы Тараз, Отырар, Түркістан, Сайрам.
2. Олардың барлығы дерлік сақталып, ірі қалаларға айналды: олар өзендер мен таулардың жанында, жолдардың тоғысында, қолайлы жерде тұр.
3. Ал Отырар қазір тек қирандылар: оны соғыс кезінде қиратқан, қала қалпына келмеді.

Жауабы: көне қалалардың көбі сақталған; Отырар — қираған қала.

№ 11

(«Өзіңді болашаққа тап болдым деп елестет») Өзіңді болашаққа тап болдым деп елестет. Ұлы Жібек жолының қандай бағыттарын көрер едің? Неге олар осы бағыттар бойынша өтеді? Бұл біздің республикамыздың дамуына қалай әсер етеді?

Жауап үлгісі.

1. Бағыттар: Қытай — Қазақстан — Еуропа (құрлықпен); Қытай — Қазақстан — Ақтау порты — Каспий арқылы Әзірбайжан мен Түркия; Қазақстан — Түрікменстан — Иран — Парсы шығанағы.
2. Неге: Қазақстан Қытай мен Еуропаның арасында жатыр, құрлықпен жол Азияны теңізбен айналып өтуден қысқа.
3. Не береді: адамдарға жұмыс, жаңа жолдар мен қалалар, тасымалдан түсетін табыс, басқа елдермен байланыс.

Жауабы: Қазақстан Шығыс пен Батыс арасындағы «көпір» болады.

№ 12

(«Кескін картада бейнеле») Ұлы Жібек жолының болашақтағы бағыттарын кескін картада бейнеле.

Қалай ойлаймыз. Жоғарыдағы кескін картамен жұмыс істеу ережесін пайдалан. Бағыттар Қазақстан аумағы арқылы өтетіндіктен, Қазақстанның кескін картасын ал.

Шешуі.

1. Қалаларды шеңберлермен белгіле: Қорғас, Алматы, Шымкент, Қызылорда, Ақтөбе, Ақтау, Астана.
2. Әртүрлі түспен сызықтар жүргіз: Қорғас — Алматы — Шымкент — Қызылорда — Ақтөбе (Еуропаға қарай); Алматы — Астана — солтүстікке қарай; Шымкент — Ақтау — Каспий.
3. Шартты белгілерде сызықтардың түстерін түсіндір.

Жауабы: 2–3 түсті бағыты және шартты белгілері бар карта.

№ 13

(«Неліктен…») Неліктен Дүниежүзілік мұхит XIX ғасырда ғана игеріле бастағаны туралы өз ойыңды айт. Оны топта талқыла. Дәптерге жаз.

Жауап үлгісі.

1. Құралдар болмады: тереңдікті жүк байланған арқанмен өлшеді, ол баяу әрі дәл емес еді.
2. Адам су астында тыныс ала алмайды және тереңдіктің орасан зор қысымына төтеп бере алмайды.
3. Алдымен жағалаулар мен жолдарды ашу керек болды — онымен XVIII ғасырға дейін айналысты.
4. XIX ғасырда бу кемелері мен жаңа құралдар пайда болды, адамдар теңіз түбімен телеграф кабельдерін төсей бастады — түбінің бедерін білу қажет болды.

Жауабы: техника болмады; алдымен бетін зерттеді; құралдар тек XIX ғасырда пайда болды.

№ 14

(«XX ғасыр және материктердің ішкі бөлігі») 1. XX ғасырда Дүниежүзілік мұхитты зерттеу кезінде қандай маңызды жаңалықтар ашылды? 2. Параграфта айтылған кезеңде материктердің ішкі бөлігін зерттеу неліктен маңызды болды? Мәтіндегі қай сөйлем осындай зерттеулердің болғанын дәлелдейді?

Қалай ойлаймыз. 2-сұрақ үшін мәтіннен «сызба» және «аңыздар» дегендерді тап.

Жауап үлгісі.

1. XX ғасырдың жаңалықтары:
   1. Мұхит түбінен ірі тау жоталары мен көптеген жанартау табылды — олар құрлықтағыдан көп.
   2. 1960 жылы Пикар мен Уолш ең терең жер — Мариан шұңғымасының түбіне түсті.
   3. Ең терең ойпаттардың түбінде де тіршілік бар екені белгілі болды.
   4. Кусто мен Ганьян акваланг ойлап тапты.
2. Материктердің ішін зерттеу неге маңызды болды:
   1. XVIII ғасырдың басына қарай барлық материктердің жағалаулары картаға түсірілген еді. Тек материктердің ортасы беймәлім қалды.
   2. Мәтіндегі дәлел: параграфтың басында материктердің ішкі бөлігінің табиғаты туралы адамдар тек аңыздардан білетіні, ал өзендері, таулары, ормандары мен шөлдері бар жерлердің ашылуын күтіп жатқаны айтылған. Одан әрі мысалдар: жиһанкездер Азияны Обьтен Тынық мұхитына дейін шарлады, Ливингстон Африканы кесіп өтті, Пржевальский Орталық Азия бойымен 35 000 км жүрді.

Жауабы: 1) су асты жоталары мен жанартаулар, Мариан шұңғымасының түбіне түсу, тереңдікте тіршілік, акваланг; 2) жағалаулар белгілі болды, ал ішкі бөлігі «аңыздар» күйінде қалды.

№ 15

(«Топта талқыла») Тұрақты тұрғыны жоқ және адамдар шаруашылық жүргізбейтін жерлерді, мысалы, Антарктиданы немесе Африка мен Орталық Азияның шөлдерін зерттеу не үшін керек?

Жауап үлгісі.

1. Онда пайдалы қазбалар мен тұщы су болуы мүмкін (Антарктида мұздарында Жердегі тұщы судың басым бөлігі бар).
2. Антарктида мұздары жүз мыңдаған жылдар бойғы климат тарихын сақтайды.
3. Шөлдер мен мұздар бүкіл планетаның ауа райына әсер етеді.
4. Онда басқа еш жерде кездеспейтін ерекше өсімдіктер мен жануарлар тіршілік етеді.
5. Шөлдер арқылы жолдар мен құбырлар салады — мұны қауіпсіз істеуді білу керек.

Жауабы: ресурстар, климат, тірі табиғат туралы ғылым және қауіпсіз құрылыс үшін.

№ 16

(«Эссе» жазу техникасы) Эссе жаз. Ойлану тақырыбы: «Келесі ғасырда ғылым мен географ ғалымдар қандай мәселелерді шешетін болады?»

Қалай ойлаймыз. Эссе — өз пікірің бар шағын шығармашылық туынды. Үш бөлік: көзқарас → мысалдармен дәлелдер → қорытынды. Жазуды көзқарасты айқын әрі нақты анықтаудан баста («Мен айтылған ойымен келісемін»), содан кейін «Біріншіден…», «Қарастыратынымыз…» деп дәлелде, ал соңында «Сонымен…», «Осылайша…» деп қорытынды жаса.

Жоспар.

1. Көзқарасың: «Мен географтардың жұмысы азаймайтынына сенімдімін».
2. 1-дәлел: тұщы суды қалай сақтау керек (Арал, Тянь-Шань мұздықтары).
3. 2-дәлел: жер сілкінісін, су тасқынын, құрғақшылықты қалай болжауға болады.
4. 3-дәлел: мұхит түбін және басқа планеталарды зерттеу.
5. Қорытынды: «Сонымен…».

Үлгі. Мен келесі ғасырда географтардың жұмысы көп болатынына сенімдімін. Біріншіден, адамдарға таза тұщы су барған сайын көбірек керек. Қазақстан мұны қатты тайыздаған Арал теңізінен біледі. Екіншіден, Тянь-Шаньдағы тау мұздықтары еріп жатыр, ғалымдар өзендерге су жететін-жетпейтінін түсінуі керек. Үшіншіден, мұхит түбі Ай бетінен де нашар зерттелген — онда әлі ашылулар күтіп тұр. Мүмкін, географтар болашақ қоныстар үшін Марстың карталарын жасар. Сонымен, картада «ақ дақ» дерлік қалмады, бірақ біздің планетаға қойылатын сұрақтар азайған жоқ.

Жауабы: жоспар бойынша эссе: көзқарас, 2–3 дәлел, қорытынды.

Жадынама

• XVIII ғасырдан бастап материктердің ішкі бөліктерін зерттеу басты болды.
• Мұхит тереңдігін XIX ғасырдан бастап зерттейді; батискаф пен эхолокатор — басты көмекшілер.
• Мариан шұңғымасы — Жердегі ең терең жер.
• Кескін картада — тек керекті нысандар, жазулар анық әрі таза.

Шағын тест