§ 34. Жер шарының бейнесі қалай өзгереді?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 4 тарау: Жанды және жансыз табиғаттағы үдерістер. 12–17-беттер.

Нені үйренесің

• Үгілу дегеннің не екенін түсіндіруді және оның үш түрін ажыратуды.
• Суреттен тасты үгілудің қай түрі «жұмыс істегенін» тануды.
• Таулардың қалай пайда болатынын — тау түзілуді айтуды.
• Жер сілкінісінің таулармен неге байланысты екенін түсіндіруді.
• Үйде жанартаудың қауіпсіз үлгісін жасауды.

Ой қозғау

• «Үгілу» дегенде не ойыңа келеді? Жел, құм, шаң, қираған жартастар, ерекше пішінді тастар. Бәрін жел істейтін сияқты. Бірақ бұл толық дұрыс емес!
• Тасты бұзатын қандай табиғат күштері бар? Жел, су, аяз, ыстық, өсімдік тамырлары, жануарлар.
• Су қатқанда не болады? Ол ұлғаяды. Сондықтан қыста балконда ұмытылған су құйылған бөтелке жарылып кетуі мүмкін.
• Гранитті құмға қай үгілу түрі айналдырады? Негізінен физикалық үгілу: температураның өзгеруі, су, аяз және жел тасты ұсақ бөліктерге бөледі.

Тақырыпты талдаймыз

Тастар да қартаяды

Параграфтың бірінші суретінде — гранит бөлігі, екіншісінде — құм үйіндісі, ал олардың арасында сұрақ белгісі. Не болды? Тас бұзылды. Баяу, талай жүз жыл бойы, бірақ бұзылды.

📌 Үгілу деп тау жыныстарының бұзылып, ұсақ бөліктерге ыдырауын айтады.

Үгілудің үш түрі бар: физикалық (механикалық), химиялық және органикалық.

Физикалық: тасты сындырады, бірақ өзгертпейді

Күндіз күн астында тас қызып, ұлғаяды, түнде суып, кішірейеді. Жылдан жылға оның бетінде жарықтар пайда болады. Жарықтарға су өтеді. Қыста ол қатып, ұлғаяды да, жарықты сына сияқты жаза түседі. Ақыры үлкен тас қиыршық тас пен құмға айналып ыдырайды.

Желдің жұмысы тіпті күштірек: ол жартастарға құм түйірлерін ұрып, тасты зімпара қағаз сияқты тегістейді. Әсіресе шөлде.

📌 Физикалық үгілу тау жынысын бөлшектерге бөледі, бірақ оның құрамын өзгертпейді: гранит жарылып кетті, ал сынықтары — сол гранит.

🌟 Шарын шатқалы — жүз шақырымға дейінгі аумақты алып жатқан Қазақстандағы ғажайып табиғи кешен. Ең әдемі жерінің бірі — Құлыпты аңғар. Мұндағы мұнаралар мен бағандар мен аркаларды табиғат миллиондаған жыл бойы «қашап» жасаған. Күндіз жартастар алтын-қызғылт сары, ал кешке қарай күлгін және қара түске дейін өзгереді. Шарын шатқалын Аризонадағы Үлкен шатқалдың көшірмесі деуге болады.

Химиялық: су тасты ерітеді

Кейбір тастарды су баяу ерітеді: әктасты, гипсті, тасты тұзды. Жыныстың қалыңдығында қуыстар, шұңқырлар және тіпті бүкіл үңгірлер пайда болады.

📌 Химиялық үгілу — нәтижесінде тау жыныстарының әрі қарай бұзылуы және жаңа минералдар қалыптасатын, химиялық құрамында өзгерістер болатын әртүрлі химиялық үдерістердің жиынтығы.

🌟 Қазақстанда үңгірлер көп емес. Үңгірдің көпшілігі Батыс Тянь-Шань тауында, оңтүстікте Өзбекстанмен шектес жерде орналасқан (Улучур үстірті, Қаржантау жотасы және Боралдай үстірті, Қаратау жотасы). Қазақстандағы ең терең үңгір — Қара үңгір.

Органикалық: тірі организмдер жұмыс істейді

Өсімдік тамырлары жарықтарға кіріп, тастарды жара түседі. Суырлар мен саршұнақтар індерін қазып, топырақты сыртқа шығарады. Қыналар тастың бетін тоздыратын заттар бөледі.

📌 Органикалық үгілу өсімдіктердің және тірі организмдердің қатысуымен жүреді.

🌟 Темірбетон тақта төселген жерде де тікенек өсіп шыққан жағдай белгілі. Ал шөптің асфальт жарығымен өсуін дерлік әр аулада көруге болады.

⚠️ Жиі кететін қате. Үгілуді тек жел деп ойлайды. Шын мәнінде басты «бұзушылар» — су, аяз, температураның ауытқуы және тірі организмдер. Жел — солардың бірі ғана.

Тау түзілу: Жер таулар салады

Жер қыртысы бір орнында тұрмайды: ол бірде төмен түседі, бірде көтеріледі, бірде ажырайды, бірде жиырылады, шетінен итеріп жіберсең, дастарқан қатпарланатыны сияқты. Нәтижесінде тау, аңғар мен қыраттар пайда болады. Бұл өте баяу — ондаған миллион жылдар жүреді.

📌 Тау түзілу — Жердің ішкі күші әсерінен таулардың қалыптасу құбылысы.

Кейде таулар жанартау атқылауынан пайда болады. Жанартаудан магма атқылайды, тастар және күл ұшады. Олардың барлығы жер бетіне түседі. Бірте-бірте лава қатады да, әр атқылау сайын өсіп, ұлғаятын төбелер пайда болады.

🌟 Жер шарында 800-ден астам сөнбеген жанартау бар. Жанартаудың атқылауы — адамдар үшін үлкен апат. Қатты атқылау қалаларды қиратады, адамдар зардап шегеді, сондықтан ғалымдар жанартауларды мұқият бақылайды.

📕 Оқулықта жыл сайын жер бетінде 10 000-нан астам жанартау атқылайды, оның ішінде 150-і қауіпті деп жазылған. Бұл дұрыс емес: жыл сайын шамамен 50–70 жанартау атқылайды.

Жер сілкіну — литосфералық үдеріс әсерінен болатын жер бетінің қатты қозғалуы. Жер сілкінулер мен таулар — «туыстар»: екеуі де жер қыртысының қозғалуының нәтижесі.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Егер сіз Алматыда немесе Қазақстанның оңтүстігі мен шығысында тұрсаңыз, жер сілкінген кезде не істеу керегін бірге еске түсіруге таптырмас сәт: үйде қауіпсіз жер қайда, жедел сөмке қайда.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Үгілудің қандай үш түрі бар? Физикалық (механикалық), химиялық, органикалық.
• Физикалық үгіліс химиялық үгілістен немен ерекшеленеді? Физикалық үгілісте жыныс тек ұсақталады, химиялық үгілісте оның құрамы өзгереді.
• Тау түзілу дегеніміз не? Жердің ішкі күші әсерінен таулардың пайда болуы.
• Таулар неге өте баяу өседі? Жер қыртысы жылына бірнеше сантиметр қозғалады, ал таулар түзілуге ондаған миллион жыл керек.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Қандай құбылыс «үгілу» деп аталады?

Жауабы: үгілу — температура, су, жел және тірі организмдердің әсерінен тау жыныстарының бұзылып, ұсақ бөліктерге ыдырау үдерісі.

№ 2

Сен тұратын аймаққа қай үгілу түрі тән?

Қалай ойлаймыз. Өз өлкеңнің климаты қандай екенін ойла: қатты аяз бен ыстық, жел, су мен өсімдіктер көп пе.

Жауап үлгісі.

• Қазақстанның дала және шөл аймақтарында (Маңғыстау, Бетпақдала, Балқаш маңы) — физикалық: күндіз бен түннің, жаз бен қыстың арасындағы үлкен температура айырмашылығы, құмды қатты желдер.
• Таулы жерлерде (Іле Алатауы, Алтай) — сондай-ақ физикалық, әсіресе аязды: су жартастың жарықтарында қатады.
• Өсімдік көп жерде органикалық қосылады: ағаш тамырлары, саршұнақтар мен суырлардың індері.
• Әктас бар Қаратау мен Қаржантау тауларында — химиялық үгіліс те бар.

Жауабы: Қазақстанның көп бөлігінде температураның күрт өзгеруі мен желдің әсерінен физикалық үгіліс басым.

№ 3

Тау түзілу үдерісінде қандай бедер түрлері пайда болады?

Жауабы: таулар, тау жоталары, олардың арасындағы аңғарлар, қыраттар және жанартаулар.

№ 4

Қазақстанның физикалық картасын қара. Еліміздің аумағында қандай жазықтар мен таулар бар? Қандай бедер түрі үгілу үдерісін көрсетеді? Қандай бедер түрі тау түзілу үдерісін көрсетеді?

Қалай ойлаймыз. Картада таулар қоңыр, жазықтар жасыл және сары түсті. Деректерді атласпен салыстыр.

Шешуі.

• Тау түзілуді биік жас таулар көрсетеді: Тянь-Шань, Алтай, Жетісу Алатауы.
• Үгілуді көрсетеді: Сарыарқа (бұл миллиондаған жыл бойы қатты бұзылған көне таулардың қалдығы), Шарын шатқалы, Құлыпты аңғар, Маңғыстау тастары, шөлдегі құмдар.

Жауабы: кестені қара; биік жас таулар — тау түзілудің, ұсақ шоқылар, шатқалдар мен құмдар — үгілудің нәтижесі.

№ 5

Қазақстанның таулары мен жазықтарын контурлық картаға түсір.

Қалай ойлаймыз. Контурлық картаға жұмыс істегенде атласпен бірге отыр: алдымен таулардың атын жаз, содан кейін жазықтарды ата.

Шешуі.

1. Атластан Қазақстанның физикалық картасын ашып, оған қара.
2. Контурлық картада таулы аймақтарды қоңыр түспен боя: Алтай, Тарбағатай, Жетісу Алатауы, Іле және Талас Алатаулары, Қаратау, Мұғалжар.
3. Жазықтар мен ойпаттарды жасыл және сары түспен боя: Каспий маңы, Тұран, Торғай, Үстірт, Сарыарқа.
4. Әр нысанның атын қарындашпен жаз.

Жауабы: әркімнің өз картасы; таулар — қоңыр, жазықтар мен ойпаттар — жасыл және сары түсті болады.

№ 6

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Үгілу» сөзін естігенде…) «Үгілу» сөзін естігенде, сенде қандай ассоциация пайда болады? Сенің ойыңша, бұл үдеріске қандай табиғи күштер қатысады?

Жауап үлгісі.

• Ассоциациялар: жел, құм, шаң, жартастағы жарықтар, бұзылған көне тас, шатқал.
• Табиғат күштері: жел, су (жаңбыр, өзендер), аяз бен ыстық, сондай-ақ өсімдіктер мен жануарлар.

Жауабы: жел, су, температураның өзгеруі және тірі организмдер.

№ 7

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: суретке сұрақ) Граниттің құмға айналу құбылысында қандай үгілу түрі жүрген?

Қалай ойлаймыз. Құм — сол жыныстың ұсақ бөліктері. Құрамы өзгермеген.

Жауабы: негізінен физикалық (механикалық) үгіліс: температура ауытқуы, аяз, су және жел гранитті ұсақтаған. Химиялық үгіліс те аздап көмектеседі: граниттің кейбір минералдарын су уақыт өте келе балшыққа айналдырады.

№ 8

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Мына суреттегілердің қайсысы физикалық үгілуге жатады?…») Мына суреттегілердің қайсысы физикалық үгілуге жатады? Оларды неге таңдағаныңды түсіндір.

Суреттерде: 1 — жартаста өсіп тұрған қарағай, тамырлары жарықтарда; 2 — ағын сумен тегістелген тас; 3 — шөлдегі биік тас арка; 4 — жарықтар торы жауып тұрған тас; 5 — іні жанындағы саршұнақ; 6 — су үстінде сталактиттері бар үңгір.

Қалай ойлаймыз. Тасты жел, су, аяз және ыстық ұсақтап немесе тегістеп жатқан жерді іздейміз, ал тірі организмдер мен еру ешқандай рөл атқармайды.

Шешуі.

• 4 — температура ауытқуынан және қатқан судан пайда болған жарықтар: классикалық физикалық үгіліс.
• 3 — аркаға жел мен құм және температураның өзгеруі пішін берген.
• 2 — ағын су тасты механикалық тегістейді (әктаста ол еріте де алады).
• 1 және 5 — органикалық үгіліс, 6 — химиялық.

Жауабы: 3 және 4 (2-ні қосуға болады).

№ 9

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Органикалық үгілудің басты компоненті не болып табылады?…») Органикалық үгілудің басты компоненті не болып табылады? Суреттен дұрыс дегендеріңді таңда.

Жауабы: басты «қатысушылар» — тірі организмдер: тамырларымен өсімдіктер және ін қазатын жануарлар. 1 (жартастағы қарағай тамырлары) және 5 (іні жанындағы саршұнақ) суреттері сәйкес келеді.

№ 10

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Лена жартастары») Ресей аумағындағы Лена өзенінің бойында орналасқан «Лена жартастары» табиғи паркінің екі суретін қара. Бұл екі суреттен қандай айырмашылық байқадың? Қандай үгілу түріне жатады?

Қалай ойлаймыз. Әр суреттің алдыңғы жоспарында не көрінетінін қара.

Жауап үлгісі.

• Бірінші суретте бағандар жақыннан түсірілген, олардың арасында және жартастарда қарағайлар мен балқарағайлар өсіп тұр.
• Екіншісінде — алыстан көрініс: кең өзен, жағалау бойындағы жеке жартас-бағандар.
• Бағандарды физикалық үгіліс қашап шығарған: мұнда қыс өте қатал, жаз ыстық, су жарықтарда қатып, жартастың бөліктерін ұшырады; өзен табанын шайды.
• Бірінші суретте органикалық үгіліс те көрінеді: ағаш тамырлары жарықтарды жара түседі.

Жауабы: физикалық (аязды) үгіліс; бірінші суретте — органикалық үгіліс те.

№ 11

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Жанартаудан тау түзілуі» тәжірибесі) Жанартау үлгісін жасап, бақыла. Неге бұл үдерісті тау түзілу деп атайды?

🧪 Тәжірибе. Саған керек: қатырғықағаз, қайшы, степлер, йогурт немесе пюреден босаған шағын банка, тәрелке немесе науа, 1 асқасық ыдыс жуатын сұйықтық, 1 асқасық ас содасы, сірке қышқылы (3%), сумен ерітілген бояу.

Не болады және неге. Сода мен сірке қышқылы әрекеттеседі, көмірқышқыл газы бөлінеді. Жуатын сұйықтықпен бірге ол көп көбік береді, ал көбік сағадан «атқылайды». Нағыз жанартауда лава мен күл беткейлерге түсіп, қатады, әр атқылау сайын тау биіктей түседі. Сондықтан жанартаулардың пайда болуы — тау түзілудің бір жолы.

⚠️ Қауіпсіздік техникасы ережесін есіңде сақта! Сірке қышқылын көзден аулақ ұста, сағаның үстіне еңкейме. Науада жұмыс істе, тәжірибеден кейін қолыңды жу.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Кәдімгі ас сірке қышқылын алыңыз (эссенция емес!). Оны өзіңіз құйғаныңыз жөн. Көбік аз болса, содалы және сірке қышқылын тағы аздап қосыңыз.

Жауабы: көбік — «лава» — ағып, беткейлерді өсіреді; табиғатта қатқан лава жылдан жылға тауды осылай тұрғызады.

№ 12

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: американдық журналистің күнделігі) Американдық журналистің күнделігінен үзінді оқы. Онда қандай тау түзілу үдерісі көрсетілген? Журналист 1964 жылғы Аляскадағы күнді сипаттайды: үй қозғалып тұрды, жер қимылдады, ағаштар құлады, жарықтар ашылды.

Қалай ойлаймыз. Жер дірілдейді, жоғары-төмен қозғалады, жарылады — бұл жанартау емес.

Жауабы: жер сілкінісі туралы.

📕 Оқулықтағы журналист күнделігінде Аляска жер сілкінісінің күні «27 мамыр» деп жазылған, ал шын мәнінде ол 1964 жылғы 27 наурызда болған.

№ 13

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: жер сілкіну туралы сұрақтар) 1. Неге жер сілкінісін тау түзілу үдерісіне жатқызады? 2. Жер сілкіну қайда болады: тауда ма немесе жазықта ма? 3. Сен тұратын аумақта жер сілкіне ме? 4. Неге деп ойлайсың?

Жауап үлгісі.

• Жер сілкіну — жер қыртысының қозғалуы. Дәл осы қозғалыстар таулардың көтерілуіне де себеп болады, сондықтан жер сілкіну — тау түзілудің бір бөлігі.
• Көбіне ол тауларда, әсіресе өсіп келе жатқан жас таулы жерлерде болады.
• Қазақстанда жер сілкінулер оңтүстік пен шығыста болады — Тянь-Шаньға, Жетісу Алатауы мен Алтайға жақын. Алматы — елдегі ең сейсмикалық қалалардың бірі.
• Жазықтарда (мысалы, Каспий маңында немесе солтүстікте) қатты жер сілкінулер сирек болады.

Жауабы: өйткені таулар да, жер сілкінулер де жер қыртысының қозғалуынан болады; көбіне тауда дірілдейді.

🌟 Алматы жер сілкінуден талай рет зардап шеккен. Ең күштілері — 1887 жылғы Верный және 1911 жылғы Кемін жер сілкінулері. Сондықтан қалада үйлерді арнайы ережелермен салады.

№ 14

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: синквейн) Синквейн жаз. Бірінші сөз — «Өзгеру».

Қалай ойлаймыз. 1-жол: 1 сөз — ұғым немесе тақырып (зат есім); 2-жол: 2 сөз — осы ұғымның сипаттамасы (сын есім); 3-жол: 3 сөз — іс-әрекеттер (етістіктер); 4-жол: тақырыпқа байланысты 4 сөзден тұратын сөйлем (афоризм); 5-жол: 1 сөз — тақырыптың синонимі.

Жауап үлгісі.

1. Өзгеру.
2. Баяу, тұрақты.
3. Бұзады, көтереді, жасайды.
4. Жер үнемі өзгеріп тұрады.
5. Бедер.

Жауабы: әркімнің өз синквейні, үлгісі жоғарыда.

Жадынама

• Үгіліс физикалық, химиялық және органикалық болады.
• Шарын шатқалы — физикалық үгілістің жұмысы.
• Үңгірлер — химиялық үгілістің нәтижесі.
• Таулар ондаған миллион жыл өседі, оларды Жердің ішкі күштері жасайды.
• Жер сілкіну тауда жиірек болады.

Шағын тест