§ 35. Тірі организмдер жансыз денелерден несімен ажыратылады?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 4 тарау: Жанды және жансыз табиғаттағы үдерістер. 18–22-беттер.

Нені үйренесің

• Тек тірі организмдерге тән қасиеттерді атауды.
• Тыныс алу, қоректену, өсу, даму, көбею, тітіркенгіштік дегеніміздің не екенін түсіндіруді.
• Өсімдіктің тірі организм екенін дәлелдеуді.
• Тірінің «нағыз» өсуін сүңгінің «өсуінен» ажыратуды.

Ой қозғау

• Қасқыр, ағаш, қызыл қоңыз және аққудың ортақ белгісі қандай? Бәрі тірі.
• Ал қарадан жасалған адамда, кітапта және қарындашта ше? Олар жансыз: тыныс алмайды, тамақ жемейді, өздігінен өспейді.
• Сен тірі организм бе едің? Әрине! Адам да — жанды табиғаттың бір бөлігі.

Тақырыпты талдаймыз

Организм дегеніміз не

Жан-жағыңа қарашы: айналада жанды табиғат денелері өте көп — жануарлар, өсімдіктер, саңырауқұлақтар. Қайың мен торғай, түймедақ пен саңырауқұлақ, піл мен қоңыз, балық пен жылан, балдыр мен адам. Олар пішіні, түсі, көлемі жағынан мүлде ұқсамайды. Бірақ бәрін біріктіретін бір белгі бар: олар — тірі.

📌 Жанды табиғат денелерін организм деп атайды.

Тіршіліктің белгілері

Алдыңдағы дененің тірі екенін қалай білуге болады? Қасиеттерін тексер. Тірі организмдер тыныс алады, қоректенеді, өседі және дамиды, көбейеді, қоршаған ортадағы өзгерістерді сезеді, қартаяды және өледі. Бұл қасиеттерді биологиялық құбылыстар деп атайды (грек тілінен аударғанда «биос» — «тіршілік»).

Тыныс алу

Организмдердің көпшілігі ауаның құрамына кіретін оттегімен тыныс алады. Жасушаларда оттегі қоректік заттармен қосылады да, энергия бөлінеді. Организм оны өсуге, дамуға және қозғалуға жұмсайды. Тек аңдар ғана емес, балықтар (желбезегімен), өсімдіктер (жапырағымен және барлық жасушасымен), тіпті саңырауқұлақтар да тыныс алады.

Қоректену

📌 Қоректену — организмге қоректік заттардың түсуі және сіңірілуі.

Адам әртүрлі тамақ жейді: көкөніс, жеміс, ет, сүт тағамдары, нан. Олардың құрамында органикалық заттар (ақуыздар, майлар, көмірсулар) да, бейорганикалық заттар (су, минералды тұздар) да бар.

Өсу және даму

📌 Өсу — организмнің көлемі мен массасының біртіндеп ұлғаюы. Даму — организмнің құрылысы мен жекелеген бөліктеріндегі өзгерістер.

Әртүрлі организмдер әртүрлі жылдамдықпен өседі. Тышқан балапандары түксіз, тіссіз туады, ал екі айдан кейін олар есейіп кетеді. Олардың көлемі мен салмағы ұлғайды, яғни өсті; түгі мен тістері пайда болды, яғни дамыды.

🌟 Эвкалипт 7 жылда дәнінен биіктігі шамамен 19 м, жуандығы 1,5 м ағашқа дейін өседі. Ал кейбір саңырауқұлақтар әр минутына 5 мм-ге өседі!

Көбею

📌 Көбею — организмдердің өздеріне ұқсас организмді өмірге келтіруі.

Қасқырдан — бөлтірік, мысықтан — марғау туады, балықтың уылдырығынан құртшабақтар шығады да, олар өсіп, үлкен балыққа айналады. Бидай тұқымынан бидай, күнбағыс тұқымынан күнбағыс өседі. Оқулықтағы бақбақ суреті өсімдіктің де көбейетінін көрсетеді: оның гүлдерінен тұқым пайда болады.

Тітіркенгіштік

📌 Тітіркенгіштік — организмдердің қоршаған ортада болып жатқан өзгерістерді сезу қабілеті.

Мысық қатты дыбыстан қашады. Сен қолыңды ыстықтан тартып аласың. Күнбағыс себетін күнге қарай бұрады, ал бақбақ гүлі кешке және жаңбыр алдында жабылады.

⚠️ Жиі кететін қате. Бір белгінің өзі ештеңені дәлелдемейді! Сүңгі «өседі», от отынмен «қоректеніп», оттегімен «тыныс алады», көлік «қозғалады». Бірақ олардың ешқайсысы көбеймейді, дамымайды және жасушалардан тұрмайды. Тірі — тек бұл белгілердің барлығы бірдей бар дене.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. «Тірі — жансыз» ойынын ойнаңыздар: заттарды атаңыз (бұлт, саңырауқұлақ, робот-шаңсорғыш, тұқым, от), ал бала жауабын белгілер бойынша дәлелдесін. Ең қызықты таластар — тұқым мен от туралы.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Организм дегеніміз не? Кез келген жанды табиғат денесі.
• Барлық тірі организмдерге қандай қасиеттер тән? Тыныс алу, қоректену, өсу, даму, көбею, тітіркенгіштік, қартаю және тіршілігін тоқтату.
• Организмге тыныс алу не үшін керек? Тіршілікке қажетті энергия алу үшін.
• Өсудің дамудан айырмашылығы неде? Өсуде организм үлкейеді. Дамуда оның құрылысы өзгереді.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Сен организмдердің қандай қасиеттерін білесің?

Жауабы: тыныс алу, қоректену, өсу, даму, көбею, тітіркенгіштік, қартаю, тіршілігін тоқтату.

№ 2

Адамға тыныс алу және тамақтану үшін қандай заттар қажет? Оларды қайдан алады?

Қалай ойлаймыз. Тыныс алу үшін — ауадағы газ. Қоректену үшін — тамақ пен судағы заттар.

Шешуі.

• Тыныс алу үшін оттегі қажет — адам оны ауадан алады.
• Қоректену үшін органикалық заттар (ақуыздар, майлар, көмірсулар) және бейорганикалық заттар (су, минералды тұздар) қажет.
• Адам оларды өсімдік және жануар текті тағамдардан: нан, көкөніс, жеміс, ет, сүт, балықтан — және ауыз судан алады.

Жауабы: оттегін — ауадан; қоректік заттарды — тамақ пен судан.

№ 3

Үй шатырындағы сүңгімізді организмге жатқызуға бола ма? Жауабыңды түсіндір.

Қалай ойлаймыз. Сүңгіні тіршіліктің барлық белгілері бойынша тексер.

Жауап үлгісі.

• Сүңгі сырттан мұздап қатқан судың есебінен үлкейеді. Өзі ештеңені сіңірмейді де, қорытпайды да.
• Сүңгі тыныс алмайды, қоректенбейді, көбеймейді, дамымайды, қоршаған ортаға жауап бермейді.
• Демек, сүңгінің «өсуі» — тірінің нағыз өсуі емес.

Жауабы: жоқ, сүңгі — жансыз табиғат денесі: оның тірі организмге тән белгілері жоқ.

№ 4

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Суреттерді 2 топқа бөл») Суреттерді бөл: қарадан жасалған адам, кітап, қасқыр, ағаш, қызыл қоңыз, аққу, қарындаш.

Шешуі. Ой қозғауда бөлдік.

Жауабы: тірі — қасқыр, ағаш, қызыл қоңыз, аққу; жансыз — қарадан жасалған адам, кітап, қарындаш.

№ 5

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: жазбаша) Нысандарды қандай белгілер арқылы жанды табиғатқа жатқыздың? «Тірі организмдердің қасиеттері» кластерін толтыр.

Қалай ойлаймыз. Кластердің ортасында — «тірі организмдердің қасиеттері», айналасында — бос ұяшықтар. Оқулықтағы суретте алты ұяшық бар, ал қасиеттер одан көбірек, сондықтан қажет болса, ұяшық қоса бер.

Шешуі. Кластер: тірі организмдердің қасиеттері → тыныс алу; қоректену; өсу; даму; көбею; тітіркенгіштік; қартаю және тіршілігін тоқтату.

Жауабы: тіршілік белгілері бойынша: олар тыныс алады, қоректенеді, өседі, дамиды, көбейеді, қоршаған ортаға жауап береді, қартаяды және өледі.

№ 6

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: Венн диаграммасы) Дельфиннің, аюдың және жыртқыш құстың (боз қаршығатың) ортақ белгілері мен ерекшеліктерін анықта. Олардың бәрі неге организмге жатады?

Қалай ойлаймыз. Тұратын жері, дене жабыны, қозғалу және қоректену тәсілі бойынша, сондай-ақ тіршілік белгілері бойынша салыстырамыз.

Шешуі.

• Үшеуіне ортақ: өкпемен тыныс алады, қоректенеді, өседі, көбейеді, қоршаған ортаға жауап береді, қартаяды және өледі. Үшеуі де жыртқыш немесе жартылай жыртқыш.
• Дельфин мен аюға ортақ: екеуі де аң (сүтқоректі), төлін сүтімен асырайды.

Жауабы: үшеуінде де тірі организмнің барлық қасиеті бар, сондықтан олар тірі; олар мекендейтін ортасымен, дене жабынымен және қозғалу тәсілімен ерекшеленеді.

№ 7

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: тәжірибе) Тыныс шығарғаннан кейін тынысыңды қанша секунд ұстап тұра алатыныңды тексеріп көр.

🧪 Тәжірибе. Секундөлшер қажет (кез келген телефонда бар).

Не болады және неге. Біраз уақыттан кейін организмге оттегі қажет болады да, тыныс алуға деген күшті ынта өздігінен пайда болады. Бұл тірі организмнің тыныс алусыз тіршілік ете алмайтынын көрсетеді. Жаттыққан адамдардың өкпесі мен жүрегі үнемдірек жұмыс істейді, сондықтан олар тынысын ұзағырақ ұстайды.

⚠️ «Соңғы шегіне» дейін жарыспа, суда және тұрып тынысыңды ұстама. Басың айналса, бірден тыныс алып, демал.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Тәжірибені бірге жасаңыздар, бүкіл отбасының нәтижесін салыстыруға болады. Маңыздысы: бала отырады, қасында ересек адам болады.

Жауабы: әрқайсысының нәтижесі әртүрлі; әдетте 25–30 секунд.

№ 8

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Сократтың айтқан мына сөзін қалай түсінесің…») Сократтың айтқан мына сөзін қалай түсінесің: «Тамақтың ең жақсы дәмдеуіші — аш болу. Біз ішіп-жеу үшін өмір сүрмейміз, өмір сүру үшін ішіп-жейміз»?

Жауап үлгісі.

• Адам шынымен қарны ашқанда, қарапайым тамақ та өте дәмді көрінеді.
• Тамақ организмге өсу мен тіршілікке қажетті заттар мен энергия алу үшін керек.
• Тамақ — өмірдің басты мақсаты емес. Тым көп жеп, тек дәмді нәрселер туралы ойлаудың қажеті жоқ.

Жауабы: қоректену — тірінің қажетті қасиеті, бірақ адам өмір сүру үшін жейді, ал жеу үшін өмір сүрмейді.

№ 9

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Өсімдік тірі организмге жата ма? Қалай ойлайсың?») Өз пікіріңе дәлел келтір.

Жауап үлгісі. Иә, өсімдіктер — тірі. Белгілері бойынша тексерейік:

• тыныс алады — оттегін сіңіреді;
• қоректенеді — топырақтан су мен тұздарды алады, ал жарықта қоректік заттар жасайды;
• өседі және дамиды — тұқымнан өскін шығады, сосын гүлді ересек өсімдікке айналады;
• көбейеді — тұқыммен, пияздармен, қалемшелермен;
• тітіркенеді — жарыққа қарай бой түзейді, бақбақ кешке гүлін жабады;
• қартаяды және өледі — күзде бір жылдық өсімдіктер қурайды.

Жауабы: иә, өсімдіктерде тірі организмнің барлық белгілері бар.

№ 10

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Салыстыру сызығы» кестесі) Құмырадағы гүлді, көлікті және итті мына сызықтар бойынша салыстыр: тыныс алу, қоректену, өсу, көбею, қартаю, тітіркенгіштік, тіршілігін тоқтату.

Қалай ойлаймыз. Кейде көлік тірі нәрсеге «ұқсайды»: оған бензин мен ауа керек. Бірақ бұл нағыз қоректену мен тыныс алу емес.

Шешуі.

Жауабы: гүл мен ит — тірі организмдер, оларда барлық белгі бар; көлік — жансыз дене.

№ 11

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: үйдегі бақылау) Үй жануарларын бақылап, оларға тән қандай қасиеттер бар екенін анықта. 1-тапсырма. Жануарлар қалай қоректенетінін, қозғалатынын, әртүрлі тітіркендіргіштерді қалай сезетінін бақыла. 2-тапсырма. Бақылаған кезде организмдердің қандай қасиеттерін анықтағаныңды жазып ал. Фотоесеп жаса. Оны сыныпқа ұсын.

Қалай ойлаймыз. 2–3 күн бойы бір уақытта бақыла да, күнделікке жазып отыр. Үй жануарың болмаса, аквариумдағы балықтарды, аулада құстарды немесе көршінің мысығын бақыла.

Жоспар.

1. Жануарды таңда да, оның атын және түрін жаз.
2. Бақыла: не жейді, не ішеді, неше рет, қалай қозғалады, қанша ұйықтайды.
3. Реакциясын тексер: дыбысқа, жарыққа, сенің дауысыңа, тамақтың иісіне.
4. Әр бақылауды суретке түсір.
5. Фотоесеп жаса: сурет + «мұнда тірінің қандай қасиеті көрінеді» деген жазу.

Жауап үлгісі (Барсик мысығы). Барсик күніне екі рет құрғақ жем жейді және су ішеді — бұл қоректену. Ұйықтап жатқанда қарнының көтеріліп-түсіп тұрғаны көрінеді — бұл тыныс алу. Жем салынған қаптың сыбдырына бірден асүйге жүгіреді, ал шаңсорғыштан диван астына тығылады — бұл тітіркенгіштік. Бір жылда ол көп өсті: кішкентай марғаудан үлкен мысыққа айналды — бұл өсу және даму. Ол жүгіреді, шкафқа секіреді, тырнағын қайрайды — бұл қозғалыс.

Жауабы: жануардан қоректену, тыныс алу, қозғалыс, тітіркенгіштік, өсу және даму байқалады.

№ 12

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «жеңіл» және «күрделі» сұрақтар) Өткен тақырып бойынша 3 «жеңіл» және кемінде 2 «күрделі» сұрақтар құрастырып жаз. Ол сұрақтарды сыныптастарыңа қой.

Қалай ойлаймыз. «Жеңіл» сұрақтың жауабы қысқа (кім? не? қашан? қалай аталады?). «Күрделі» сұраққа ойланып, түсіндіру керек (неге? егер… болса, не болады? айырмашылығы неде?).

Жауап үлгісі.

Жауабы: әркімнің сұрақтары әртүрлі, үлгісі кестеде.

Жадынама

• Тірі дене = организм.
• Тірінің белгілері: тыныс алу, қоректену, өсу, даму, көбею, тітіркенгіштік, қартаю, тіршілігін тоқтату.
• Бұл — биологиялық құбылыстар («биос» — тіршілік).
• Тірі — тек барлық белгісі бірдей бар дене.

Шағын тест