§ 36. Тірі организмдердің тіршілік етуі қалай ұйымдастырылған?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 4 тарау: Жанды және жансыз табиғаттағы үдерістер. 23–30-беттер.

Нені үйренесің

• Жанды табиғаттың төрт патшалығын атауды.
• Тіршілік деңгейлерін ретімен қоюды: жасуша → ұлпа → мүше → организм → популяция → биоценоз → биосфера.
• Түр, популяция және биоценоз дегеніміздің не екенін түсіндіруді.
• Барлық тірінің неге өзара байланысты екенін және қауымдастықтан бір буынды алып тастаса не болатынын түсінуді.

Ой қозғау

• Жер бетінде тірі жәндіктің қанша түрі бар? Мұны дәл ешкім білмейді. Әртүрлі есептеулер бойынша — 10–20-дан 100 миллионға дейін.
• Барлық организмді бірден зерттеуге бола ма? Болмайды. Сондықтан ғалымдар тірі табиғатты топтарға бөліп, бөлек-бөлек зерттейді.
• Биосфера дегеніміз не? Жердің тіршілік бар қабығы: ауаның төменгі бөлігі, су және жер қыртысының үстіңгі қабаты.

Тақырыпты талдаймыз

Төрт патшалық

Параграфтың басындағы суретте — орман, тоған және топырақ. Мұнда бұғы мен аю, түлкі мен тиін, балықтар мен бақа, кірпі, тасбақа, ұлу, құрт, көбелектер, құстар, шыршалар мен шөптер бар. Ал топырақта — «микроскоп астындағы» дөңгелекшеде ұсақ бактериялар көрінеді. Осындай алуан түрлілікте қалай адаспауға болады?

Ғалымдар барлық тірі табиғатты туыстық белгілері бойынша топтарға бөлді. Ең үлкен топтар — патшалықтар. Олардың төртеуі бар: бактериялар, саңырауқұлақтар, өсімдіктер, жануарлар.

🌟 Ғалымдардың есептеуінше, тек жәндіктердің өзі 30–50 миллион түр болуы мүмкін — бұл бүкіл тірі жандардың жартысынан астамы! Дәл санау мүмкін емес: түрлерді ашады да, оларды… жоғалтады. Жер бетінде болған түрлердің 90–99 пайызы бұрын-ақ жойылып кеткен. Тек соңғы 600 млн жыл ішінде теңізді мекендеушілердің 95 пайызы жойылған.

Тірі матрешка: тіршілік деңгейлері

Жанды табиғат — бір-біріне салынған бөліктерден тұратын біртұтас жүйе. Параграфтағы суретте бұл сопақшалармен көрсетілген: ең ішінде — жасуша, оның айналасында — организм, одан әрі — популяция, қауымдастық және экожүйе.

Жасуша — тіршіліктің кірпіші

📌 Жасуша — тіршіліктің ең кіші бірлігі.

Жасуша тұтас организм болуы мүмкін. Мұндай біржасушалылар суда тіршілік етеді: амеба, инфузория-табанша, хлорелла, жасыл эвглена. Ал жасуша үлкен организмнің бөлігі де бола алады. Онда ол жалғыз өмір сүре алмайды: жасушалар ұлпаларға, ұлпалар мүшелерге, мүшелер мүше жүйелеріне бірігеді. Бәрі бірге көпжасушалы организмді құрайды.

📌 Организм — жеке өмір сүре алатын, тұтас, өзін-өзі реттейтін жүйе.

Суретте — екі өркешті түйе. Ол тамақ пен суды өзі табады, ыстық пен суыққа төзеді — бұл жеке өмір сүре алатын организм.

Түр және популяция

Түр — құрылысы, өмір сүруі ұқсас, шағылысу арқылы өсімтал ұрпақ әкелетін және белгілі бір жерді мекендейтін дарақтар жиынтығы. Әр түрдің өз ареалы болады — дарақтары таралатын жеке аумақ. Мысалы, ақбөкен — түр, оның ареалы — Қазақстан мен көрші елдердің далалары мен шөлейттері.

Кез келген түр өкілдері көбіне географиялық, климаттық және басқа себептермен тауларда, өзендермен, шөлдермен бөлініп, жеке топтарға — популяцияларға бөлінеді.

📌 Популяция — белгілі бір жерлерде ұзақ уақыт мекендейтін бір түрдің жиынтығы.

Параграфтағы суретте — король пингвиндерінің колониясы: бір жағалауда бір түрдің ондаған құсы. Бұл — популяцияның мысалы.

Биоценоз және биосфера

📌 Биоценоз — бір жерде бірлесіп мекендейтін және бір-бірімен тығыз байланыста болатын өсімдіктердің, жануарлардың, саңырауқұлақтар мен микроорганизмдердің қауымдастығы.

📌 Биосфера — қазіргі кезде Жер бетіндегі барлық биоценоздардың жиынтығы; планетаның тіршілік бар қабығы.

⚠️ Жиі кететін қате. Популяция мен биоценозды шатастырады. Популяция — бір түр (Бетпақдаладағы барлық ақбөкен). Биоценоз — бірге тұратын көптеген әртүрлі түр (селеуі, ақбөкені, сарышұнағы, бүркіті мен қоңыздары бар дала).

Бәрі байланысты: торғайлар оқиғасы

🌟 1958–1962 жылдары Қытай «Үлкен серпіліс» деп аталатын саясатты іске асырды. Ауыл шаруашылығы зиянкестерімен күресу үшін «төрт зиянкесті» — егеуқұйрықты, масаны, шыбынды және торғайды қыру жұмыстары жүргізілді. Торғайлар астық өнімінің дәнін жайпап жеп қояды деп есептелді. Қытай зоология институтының есептеуі бойынша, торғайлар бір жылда 35 млн адамға жететін бидайды жейді екен. Торғай 15 минуттан аса әуеде ұшып тұра алмайды, сондықтан адамдар үйдің төбесіне шығып, айқайлап, табақ пен барабан соғып, құстарды үркітіп, қондырмай қойды. Торғайлар әбден шаршап, жерге өліп құлады. Бір жылдан кейін астық өнімі шынымен де жақсара бастады. Бірақ торғайлар дәнмен ғана емес, құрт-құмырсқа мен шегірткемен де қоректенетін. Құстар жойылған соң зиянкестер көбейіп кетті, бір жылдан кейін астық өнімі күрт азайып, ел аштыққа ұшырады. 10-нан 30 млн-ға дейін халық аштықтан қырылды.

Қорытынды: биоценозда «артық» жан жоқ. Бір буынды алып тастасаң — бүкіл тізбек бұзылады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Бұл оқиғаны бірге талқылаған пайдалы: «Неге «зиянды» жануарды жай алып тастауға болмайды?» Бала тізбекті өзі құрсын: торғай жоқ → құрттар көп → астық жоқ.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Тірі табиғатты қандай патшалықтарға бөледі? Бактериялар, саңырауқұлақтар, өсімдіктер, жануарлар.
• Жасуша дегеніміз не? Тіршіліктің ең кіші бірлігі.
• Популяцияның биоценоздан айырмашылығы неде? Популяция — бір түр, биоценоз — көптеген түрдің қауымдастығы.
• Биосфера дегеніміз не? Жердің барлық биоценоздарының жиынтығы, планетаның тіршілік бар қабығы.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Тірі организмдер алуан түрлі болады…») Жер бетінде тірі организмнің қанша түрі бар? Барлық тірі организмді бірге зерттеуге бола ма?

Жауап үлгісі.

• Нақты саны жоқ: әртүрлі есептеулер бойынша, 10–20-дан 100 миллионға дейін түр бар.
• Бәрін бірден зерттеу мүмкін емес: олар тым көп, көбі әлі ашылмаған, кейбірі табылмай жатып жоғалып кетеді.
• Сондықтан ғалымдар тірі табиғатты топтарға (патшалықтарға) бөліп, бөлек-бөлек зерттейді.

Жауабы: ондаған миллион түр; бәрін бірден зерттеуге болмайды, сондықтан тірі табиғатты топтарға бөледі.

№ 2

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Қандай белгілері бойынша тірі организмдер патшалыққа біріктірілген?») Төрт сопақшасы бар сурет бойынша (өсімдіктер, жануарлар, саңырауқұлақтар, бактериялар) әр патшалықтың белгілерін анықта.

Қалай ойлаймыз. Организмдердің қалай қоректенетінін, қалай қозғалатынын, мөлшерін салыстыр.

Шешуі.

Жауабы: қоректену тәсілі, құрылысы мен қозғалғыштығы бойынша, жасушаларының мөлшері мен құрылысы бойынша.

№ 3

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Организмдерге тағы басқа мысал келтір…») Организмдерді және олардың мүшелерін ата.

Жауап үлгісі.

• Алма ағашы: тамыр, сабақ (діңі), жапырақ, гүл, жеміс.
• Сиыр: жүрек, өкпе, қарын, бауыр, көз.
• Адам: жүрек, ми, өкпе, мұрын, тері.

Жауабы: мысалдар жоғарыда; мүше — белгілі құрылысы мен атқаратын жұмысы бар организм бөлігі.

№ 4

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Суретке зер салып қара…») Суреттегі биоценозға атау бер. Оның тұрғындарын және өмір сүру жағдайларын ата. Біреуін алып тастасақ — не болуы мүмкін?

Қалай ойлаймыз. Суретте: биік ағаш (қарағай), аспанда бүркіт, інінің қасында сарышұнақ, жер астында көртышқан іні, тасбақа, су лалагүлі мен балықтары бар тоған, инеліктер, жағалауда шөп, қоян, бақа, төменде тамырлар.

Жауап үлгісі.

• Атауы: «Орман шетіндегі тоған» (немесе «Су жағасындағы шалғын»).
• Тұрғындары: қарағай, шөп, су лалагүлі, балдырлар; бүркіт, сарышұнақ, көртышқан, қоян, тасбақа, бақа, балықтар, инеліктер, топырақтағы жәндіктер мен құрттар, сондай-ақ көзге көрінбейтін бактериялар мен саңырауқұлақтар.
• Жағдайлары: күн сәулесі мен жылу, тоғандағы су, ауа, минералды заттарға бай топырақ.
• Бүркітті алып тастаймыз. Сарышұнақтар мен қояндар тым көбейіп кетеді. Олар шөпті жеп қояды, аштыққа ұшырап, ауырады. Шөп болмаса, топырақты жел мен су шайып, ұшырып әкетеді. Басқа жануарлар да зардап шегеді.

Жауабы: «тоған мен шалғын» биоценозы; жыртқышсыз (бүркітсіз) кеміргіштер көбейіп, шөп жойылады, бүкіл қауымдастық бұзылады.

№ 5

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Биоценоз организмдерінің қауымдастығы» зерттеуі) Шегарасы өте анық жерді (саябақ учаскесі, шалғынды жер, дала) таңдап ал, оның өсімдіктері мен жануарларын зертте, фотоесеп және сипаттама жаса. а) Логикалық тізбектегі «Жасуша → … → Биосфера» бос жерлерін мысалмен толықтыр. ә) Неге тірі организмдердің әрбір ұйымдастырылу деңгейі алдыңғы барлық деңгейді біріктіреді? Түсіндір.

Жоспар.

1. Шегарасы түсінікті жерді таңда: саябақтың бір бұрышы, шалғын, даланың бір бөлігі.
2. Өсімдіктерді зертте: басымы қайсысы (ең көзге түсетіні, ең көбі), қандай көрінеді. Суретке түсір.
3. Жануарларды тап: діңдерін, бұтақтарын, жапырақтарын, бұталар мен шөпті қарап шық. Жазып ал, суретке түсір, нақты атауын анықтағыш немесе қосымша арқылы тап.
4. Сипаттама жаса: атауы, жағдайлары, өсімдіктері, жануарлары, «кім кімді жейді» байланыстары.

⚠️ Қауіпсіздік техникасы ережесін ұмытпа! Тек ересек адаммен бірге жұмыс істе. Бейтаныс жәндіктерді, саңырауқұлақтар мен жидектерді қолмен ұстама. Ұя мен құмырсқа илеуін бұзба.

Сипаттама үлгісі. «Алматы қаласының саябағындағы көгал мен ағаштар» биоценозы. Жағдайлары: күн жарық, топырақ суарылған, қасында арық бар. Өсімдіктері: қарағаш, үйеңкі, атқонақ, бақбақ, беде. Жануарлары: торғайлар, сауысқандар, көгершіндер, құмырсқалар, қызыл қоңыздар, өсімдік бітелері, жауын құрттары, қырыққабат көбелектері. Байланыстары: өсімдік бітесі үйеңкінің шырынын сорады, қызыл қоңыздар бітені жейді, торғайлар жәндіктерді жейді, құрттар түскен жапырақтарды өңдейді.

а) Тізбек.

Мысалдар: үйеңкі жапырағы терісінің жасушасы → жапырақтың жабын ұлпасы → жапырақ → үйеңкі → саябақтағы барлық үйеңкілер → барлық өсімдіктері мен жануарлары бар саябақ → Жер биосферасы.

ә) Әр деңгей алдыңғыларын неге біріктіреді. Ұлпа жасушалардан тұрады. Мүше — ұлпалардан. Организм — мүшелерден. Популяция — бір түрдің организмдерінен. Биоценоз — әртүрлі түрлердің популяцияларынан. Биосфера — барлық биоценоздардан. Сондықтан орманда (биоценозда) популяциялар да, организмдер де, олардың мүшелері, ұлпалары мен жасушалары да бар.

Жауабы: жасуша → ұлпа → мүше → организм → популяция → биоценоз → биосфера; әр деңгей алдыңғыларынан «құралған».

№ 6

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Мына мысалдар ұйымдасудың қандай деңгейіне жататынын анықта») Жүрек, марал табыны, мұхит, инфузория табаншасы, биосфера, ақуыз, қан жасушасы (эритроцит), орман, бұлшық ет, мұрын. Деңгейлер: молекулалық, жасушалық, мүшелік, организмдік, популяциялық, биогеоценоздық, биосфералық, ұлпалық.

Қалай ойлаймыз. Ақуыз — зат, молекула. Инфузория — бір жасуша, бірақ сонымен бірге тұтас дербес организм.

Шешуі.

Жауабы: кестеде.

№ 7

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Биосфераның бір-бірімен байланысты бөліктерін дұрыс ретімен ата») 1–5 сопақшалары бар сурет бойынша биосфераның бөліктерін ата және олардың ерекшеліктерін түсіндір. «Жасуша», «ұлпа», «мүше», «организм» сөздерін пайдаланып, суретке атау бер.

Шешуі.

1. Жасуша — тіршіліктің ең кіші бірлігі (суреттің ортасында — молекулалар мен жасушалардың белгілері).
2. Организм — тұтас тірі жан: амеба, саңырауқұлақ, ұл бала.
3. Популяция — бір түрдің дарақтары: тышқандар, қызғалдақтар, бір жердің адамдары.
4. Қауымдастық — әртүрлі түрлер бірге: көбелектер, қоңыздар, бақа, балықтар, ағаштар, адамдар отбасы.
5. Экожүйе — қауымдастық пен жансыз табиғат бірге: таулар, көл, егістік, бұлттар, Күн, тіпті зауыт.

Жауабы: жасуша → организм → популяция → қауымдастық → экожүйе (ал барлық экожүйе бірге — биосфера).

№ 8

(оқулықта 3 сұрақтан тұратын тест)

Жауабы: 1 — а; 2 — а; 3 — б.

№ 9

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Судағы шеңберлер» техникасы) Бағандағы әрбір әріпке сабақтың тақырыбына байланысты сөз, сөз тіркесі немесе сөйлем тап. Бағандағы әрбір әріп сол сөздің ішінде болуы тиіс (негізгі сөз — БАЙЛАНЫС). Бұл тақырыпта «байланыс» сөзін неге шешуші сөз деп атауға болады?

Қалай ойлаймыз. Әріп сөздің басында, ортасында немесе соңында тұра алады.

Жауап үлгісі.

Неге шешуші сөз: тіршіліктің барлық деңгейі бір-бірімен байланысты. Жасушалар ұлпалар мен мүшелерді, организмдер популяцияларды, популяциялар биоценоздарды құрайды. Тірі жандар қоректену жағынан бір-біріне тәуелді. Торғайлар оқиғасы көрсеткендей: бір байланысты бұзсаң — бүкіл қауымдастық зардап шегеді.

Жауабы: өйткені Жердегі барлық тірі бір-бірімен байланысты, ешбір деңгей де, ешбір түр де жеке өмір сүрмейді.

№ 10

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Суретте берілген өсімдіктің әрбір бөліктерін ата…») Суретте берілген өсімдіктің әрбір бөліктерін ата. Олар биосфераның қандай бөліктеріне жатады? Суретте солдан оңға қарай: өсімдіктің бір жасушасы, бірдей жасушалар тобы, жапырақ, гүлдері бар мақ бұтасы.

Шешуі.

1. Бір жасуша — жасуша.
2. Бірдей жасушалар тобы — ұлпа.
3. Жапырақ — мүше.
4. Бүкіл мақ — организм.

Жауабы: жасуша → ұлпа → мүше → организм.

Жадынама

• Деңгейлер: жасуша → ұлпа → мүше → организм → популяция → биоценоз → биосфера.
• Біржасушалылар: амеба, инфузория-табанша, хлорелла, эвглена.
• Популяция — бір түр; биоценоз — көптеген түр.
• Табиғатта бәрі байланысты: бір буынды алып тастасаң — бүкіл қауымдастық зардап шегеді.

Шағын тест