§ 59. Елімізде тұруға қауіпсіз аймақтар бар ма?

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 6 тарау: Экология және тұрақты даму. 136–142-беттер.

Нені үйренесің

• Қоршаған ортаның ластануы деген не екенін және ол қайдан пайда болатынын түсіндіруді.
• Қазақстанның басты экологиялық мәселелерін айтуды: Семей полигоны, Каспий, Балқаш, Арал.
• Экологиялық мәселенің себебі мен салдарын табуды.
• Табиғатқа қалай көмектесуге болатынын ұсынуды.

Ой қозғау

• Экологиялық факторлар дегеніміз не? Тірі ағзаларға олардың мекендейтін ортасында әсер ететін барлық нәрсе.
• Факторлар қандай болады? Абиотикалық — жансыз табиғат (жарық, температура, су). Биотикалық — басқа тірі ағзалардың әсері. Антропогендік — адамның әсері.
• Қайсысы бүгінде табиғатты ең жылдам өзгертеді? Антропогендік — адамның әрекеті.
• Қазақстанның қандай экологиялық мәселелерін бұрын естідің? Мысалы: Аралдың тартылуы, Семейдегі ядролық сынақтардың зардабы, қыста қалалардағы ластанған ауа, қоқыс үйінділері.

Тақырыпты талдаймыз

Адам табиғатты өзгертеді

Адамдар табиғаттан өздеріне керектінің бәрін алып келді: су, жер, орман, кен. Ұзақ уақыт бұл дерлік байқалмады. Бірақ XX ғасырдың соңына қарай ғалымдар дабыл қақты: өзгерістер орасан зор болды.

Адамдар көбейді, қалалар өсті, зауыттар, көліктер, егістіктер мен жайылымдар көбейді. Қазақстанда тың жерлер жыртылды, кең жайылымдарда мал жайылды. Осыдан эрозия басталды: жел мен су топырақтың құнарлы қабатын ұшырып, шайып кетеді. Кен орындарын игеру, зауыттар мен қалалар салу да жерді бүлдіреді, ондай жерде енді егін өсіруге болмайды.

📌 Ластану деп қоршаған ортаға адам организміне, жануарларға, өсімдіктер мен табиғатқа зиянды әсер ететін мөлшердегі қатты, сұйық және газтәріздес заттардың, микроорганизмдердің түсуін айтады.

💡 Қазақстанда адамның табиғатқа ең жиі тигізетін әсері — дәл ластану.

Семей ядролық полигоны

Оқулықтағы Қазақстан картасында ол елдің шығысында, Семей маңында белгіленген (халық тығыз орналасқан ауданда). 1949 жылдан 1989 жылға дейін онда ядролық бомбалар сыналды: уран, сутек, плутоний бомбалары. Жарылыстар ауада да, жерде де болды. Полигонға таяу жатқан аудандар ядролық ыдырау өнімдерімен ластанды.

Алғашқы 14 жылда полигонда ашық және жерасты жарылыстары жасалды. Полигонға жақын тұратын халық жоғары радиация дозасын алып, радиацияға байланысты күрделі аурулар туындады. Қазір полигонның адам денсаулығына тигізген зиянын өлшеу мүмкін емес.

📌 1991 жылғы 29 тамызда Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың «Семей полигонын жабу туралы» № 409 Жарлығымен Семей ядролық полигоны жабылды. БҰҰ бұл күнді Ядролық сынаққа қарсы іс-қимылдың халықаралық күні деп жариялады.

🌟 Қазақстан КСРО тарағаннан кейін өзіне қалған ядролық қарудан өз еркімен бас тартқан алғашқы ел болды.

Каспий теңізі: мұнай мен су

1978 жылдан бастап Каспий теңізінің деңгейі 2 метрден астам көтерілді және жағалаудағы жерлерді су басты. Ал теңіз маңында мұнай мен газ өндіріледі. Су кен орындарына таяп келеді, сондықтан мұнай теңізге түсуі мүмкін. Судың көтерілуінен Каспий аймағы экологиялық апат аймағына айналды.

Судың көтерілуі жағажайдағы жерлерді су басуына алып келді: ауылшаруашылық жерлері азайды; Каспий жанында орналасқан кен орны су басу қаупінде тұр. Бұл мұнай қабатын жағажайдан теңізге шайып жіберуі мүмкін. Онда теңіздегі өсімдік және жануарлар әлеміне қырылу қаупін тудырады.

📕 Оқулықта 1978 жылдан бастап Каспий деңгейі 2 м-ден астам көтерілді деп айтылған. Бұл 1978–1995 жылдарға қатысты дұрыс, ал соңғы жылдары Каспий деңгейі, керісінше, тез төмендеп барады.

Оқулықтағы үлкен суретте — «Теңіз мекендеушілері үшін мұнаймен ластанудың қауіптілігі». Бір тонна мұнай теңіз бетінің 12 шаршы километрін жаба жайылады! Мұнай үш түрлі жолмен зиян келтіреді:

Каспийде мұнай мен газ өндіруден балық, әсіресе бекіре қырылады. Сонымен қатар онда Қазақстандағы жалғыз теңіз аңы — каспий итбалығы тіршілік етеді. Мұнай мен газдың кен орнын игеру ондағы организмдердің тіршілік ортасы өзгеруіне, бекіре балығының жойылуына жеткізуі мүмкін.

Балқаш көлі: шалшыққа айналуы мүмкін

Күрделі экологиялық мәселе Балқаш көлінде де бар. Балқашты негізінен Іле өзені қоректендіреді. Іле өзенінің құрғауы Балқаш көліне әсерін тигізеді: оның суы егістікті суаруға алынады, сағасы кеуіп, көлдің деңгейі төмендейді. Суармалы шаруашылықтың кеңеюі, Төменгі Іле бойындағы көмір кен орнын игеру де көлге әсерін тигізеді.

Ғылыми болжам бойынша, XXI ғасырда көлдің батыс бөлігінің құрғауы оның шығыс бөлігінің тұздануына алып келеді деп болжанған. Бұл Балқаш маңы табиғаты ландшафтының жаһандық өзгеруіне және оның шөлге айналуына алып келуі мүмкін. Көлдің деңгейі судың шектен тыс минералдануын көрсетеді. Бір жағынан бұл күріш массивтерінен құрамында тұздың түрлі мөлшері бар судың құйылуымен байланысты.

Бұл көлдегі өзгерістер Балқаш маңының климатына әсер етті. Ғалымдардың болжауы бойынша, Балқаш суының азаю мөлшері тек Қазақстанның аумағын ғана емес, сонымен қатар Батыс Сібірдің аумағын өзгеріске ұшыратады. Балқаштың тағы бір мәселесі — пайдаланылған суды көлге жіберетін Балқаш мыс зауытының әсерінен су құрамының өзгеруі.

🌟 Балқаш — ғажайып көл: батыс бөлігінде су дерлік тұщы, ал шығыс бөлігінде сәл тұзды.

Арал теңізі: теңіз қалай жоғалады

Бұрын Арал теңізі Жер шары бойынша үлкендігі жағынан төртінші орында болатын және ауданы бойынша Ирландиямен бірдей болды. XX ғасырдың 30-жылдары каналдар құрылысы басталды. Арал теңізіне құятын Сырдария мен Әмудария өзендерінің суы Қазақстан мен Өзбекстанның жеріндегі ауылшаруашылығы жайылымдарын суаруға (көбіне мақта мен күріш егістігіне) пайдаланыла бастады.

Оқулықтағы алты картада (1960, 1973, 1987, 1999, 2006, 2009 жылдар) теңіздің көгілдір дағы қалай кішірейіп, құмды түбі қалай үлкейіп бара жатқаны көрінеді. Теңіздің тайыздануы қарқынды жүрді. 1989 жылы Арал теңізі екі бөлікке бөлінді. 2003 жылы теңіз ауданы $\frac{3}{4}$, ал көлемі 90 %-ға төмендеді!

Кеңес өкіметі Сібір өзендерінің салаларын тарту арқылы Арал теңізін сақтау шараларын қарастырды. Бірақ өкімет тараған соң, Арал теңізін сақтап қалу мүмкін емес екендігі анық болды. Сырдария және Әмудария суларын ауылшаруашылығына пайдалануды тоқтатса да, оның көлемін толтыру үшін 200 жыл керек болатын еді.

2003 жылы Қазақстан шара қолдана бастады. 2005 жылы салынған бөгеттер Аралдың солтүстік бөлігін оңтүстігінен бөлді. Солтүстік (Кіші) Арал жандана бастады, оған балық қайта оралды. Ал Үлкен оңтүстік Арал құрғай берді.

📕 Оқулықта болжам бар: «Арал теңізінің оңтүстік бөлігі зерттеулер бойынша 2020 жылы жоғалып кетеді». Олай болмады: Үлкен Аралдың шығыс бөлігі шамамен 2014 жылы құрғады, ал батыс бөлігі әлі бар.

Теңіз құрғағаннан кейін не болды:

• теңіз бен оның жағалауындағы көптеген жануарлар мен өсімдіктер жойылды;
• климат континентті бола бастады: жаз ыстық және құрғақ, ал қыс суық;
• құрғақ теңіз түбінен жел тұз, құм және зиянды заттары бар шаңды көтеріп, егістіктер мен ауылдарға таратады. Құрғақ теңізден көтеріліп, Жер бетіне қонған тұз бірнеше онжылдықтан кейін маңындағы аймақ халықтарының тыныс жолдарының қабынуына әсерін тигізеді деген болжам бар;
• адамдарда тыныс жолдарының аурулары, оның ішінде ауыр түрлері жиілеп кетті.

⚠️ Жиі кететін қате. «Арал ыстық болғандықтан құрғады». Жоқ, басты себеп — адам: өзендердің суы егістікті суаруға алынды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Тақырып ауыр. Оны үмітпен аяқтаған дұрыс: бөгеттен кейін Кіші Арал жанданғанын, Аралда қайтадан балық аулап жатқанын айтып беріңіз. Балаға қателіктерді түзетуге болатынын көру маңызды.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Топырақ эрозиясы дегеніміз не? Судың және желдің топырақтың құнарлы қабатын бұзуы мен шайып әкетуі.
• Қазақстанда эрозия неліктен басталды? Тың жерлер жыртылды және өте көп мал жайылды.
• Семей полигоны неше жыл жұмыс істеді? 1949 жылдан 1989 жылға дейін — 40 жыл.
• 2005 жылы салынған бөгет нені бөлді? Кіші солтүстік Аралды оңтүстік Аралдан.
• Қандай зауыт Балқашты ластайды? Балқаш мыс зауыты.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Елімізде қандай экологиялық мәселелер бар екенін бұрын жайлы естідің. «Қазақстанның экологиялық мәселелері» кластерін жаса.

Қалай ойлаймыз. Кластер — «күн» түріндегі сызба: ортасында тақырып, сәулелері — басты мәселелер, сәулелерден — мысалдар.

Жауап үлгісі.

• Ортасында: Қазақстанның экологиялық мәселелері.
• «Су» сәулесі: Аралдың тартылуы; Балқаштың тайыздануы; Каспийдегі мұнай.
• «Ауа» сәулесі: қыста Алматы, Астана, Қарағандыдағы түтін-тұман; Теміртау, Өскемендегі зауыттардың шығарындылары.
• «Топырақ» сәулесі: тың жерді жыртқаннан кейінгі эрозия; қоқыс үйінділері.
• «Радиация» сәулесі: Семей ядролық полигоны.
• «Тірі табиғат» сәулесі: бекіренің қырылуы; сирек аңдар (қар барысы, құлан, ақбөкен) қауіп астында.

Жауабы: жоғарыдағы кластер.

№ 2

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Қосымша дереккөздерін пайдаланып…») Қосымша дереккөздерін пайдаланып, Семей полигонының зардабы туралы көбірек біл. Қорытынды жаса.

Қалай ойлаймыз. Ресми сайттардан, энциклопедиялардан, Семей мен Курчатов мұражайларынан іздеп көр. Сұрақтарға жауап бер: қайда, неше жыл, адамдарға не болды, қалай жабылды, қазір қандай жағдайда.

Жоспар.

1. Полигон қайда орналасқан және қашан жұмыс істеді.
2. Қанша және қандай жарылыстар болды.
3. Адамдар мен табиғатқа тигізген зардабы.
4. «Невада — Семей» қозғалысы және 1991 жылғы 29 тамызда жабылуы.
5. Қорытынды.

Жауап үлгісі. Семей полигоны Шығыс Қазақстанда 1949 жылдан 1989 жылға дейін жұмыс істеді. Осы уақытта онда шамамен 450 ядролық жарылыс жасалды, бір бөлігі тікелей ауада болды. Радиация топыраққа, суға, шөпке және маңайда тұрған адамдардың ағзасына тарады. Көптеген тұрғындар ауырды, аурулар олардың балаларында да кездеседі. 1989 жылы ақын Олжас Сүлейменов «Невада — Семей» қозғалысын құрды, бүкіл елдегі адамдар полигонды жабуды талап етті. 1991 жылғы 29 тамызда ол жабылды. Қорытынды: ядролық қару соғыссыз да қауіпті, ал Қазақстанның одан мәңгілікке бас тартқаны маңызды.

Жауабы: жоғарыдағы жоспар бойынша хабарлама.

№ 3

Каспий теңізіндегі экологиялық мәселелердің себебін анықта. Бұл экологиялық мәселелердің салдарын анықта. Ортасында себебі жазылатын өрмекші кластер ұйымдастыр. Каспий теңізінің экологиялық мәселелерін шешу жолдарын анықта.

Қалай ойлаймыз. Өрмекшінің ортасында — бір себеп. «Аяқтары» — одан не туындағаны. Болашақтағы салдарлар мен шешімдерді аяқтардың ұштарына қосып жазуға болады.

Жауап үлгісі.

• Ортасы (себеп): теңізде және су таяп келе жатқан жағалауда мұнай мен газ өндіру.
• Салдары: мұнайдың төгілу қаупі; кен орындарын су басу; бекіре мен басқа балықтардың қырылуы; құстар мен итбалықтардың қырылуы.
• Болашақтағы салдары: бекіре мүлде жойылады; балықшылар жұмыссыз қалады; уланған балық адамдардың дастарқанына түседі.
• Шешу жолдары: кен орындарының жанында сенімді қорғаныс бөгеттері; мұнай ағып кетпейтін заманауи жабдық; төгілген мұнайды жинайтын жедел қызметтер; бекіре аулауға тыйым салу және оның шабақтарын зауыттарда өсіру; итбалықтарға арналған қорықтар.

Жауабы: жоғарыдағы өрмекші кластер.

№ 4

Балқаш көлі ластануының негізгі себептерін анықта. Оны шешу жолдарын ұсын. (Қасындағы суретте «+» және «=» белгілері бар шеңберлер сызбасы: себептер қосылып, нәтиже береді.)

Қалай ойлаймыз. Себептерді қос: «себеп + себеп = не болды». Әр себепке өз шешімін ойлап тап.

Шешуі.

1. Іле суын егістікке алу + маңындағы көмір өндіру + мыс зауытының суды төгуі = көл тайыздайды және ластанады.
2. Шешімдері: суды үнемдеп суару (тамшылатып суару); Іледен тым көп су алмау; зауыттың суын төгер алдында тазарту; судың сапасын бақылау; жағалау мен қамысты қорғау.

Жауабы: себептері — Іле суын егістікке алу, көмір өндіру, мыс зауытының төгінділері; шешімдері — суды үнемдеу, ағынды суды тазарту, көлді қорғау.

№ 5

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Арал теңізінің экологиялық мәселесі жайлы мәтінді оқы. "Белгілеп оқу" стратегиясын пайдалан») Арал туралы мәтінді оқып, белгілер қой: «✓» — өзіңе мәлім ақпаратты, «+» — жаңа білімді, «?» — түсінбегенді және қосымша мәліметтерді қажет ететінді белгіле.

Қалай ойлаймыз. Белгілер әркімде өз алдына. Басты нәрсе — жаңа мен түсініксізді адал белгілеу, сосын «?» сұрақтарына жауап табу.

Жауап үлгісі.

• ✓ Арал құрғап барады; оған Сырдария мен Әмудария құяды.
• + Арал дүниежүзінде төртінші көл болған; 1989 жылдан бастап екі бөлікке бөлінген; 2003 жылға қарай көлемі 90 %-ға азайған; 2005 жылы бөгет салынған.
• ? Климат неліктен континентті бола бастады? (Жауабы: үлкен су жазда ауаны салқындатып, қыста жылытатын. Су жоқ — «жастық» жоқ.)

Жауабы: белгілер әркімде әртүрлі; жоғарыда үлгісі берілген.

№ 6

Сен қалай ойлайсың, Арал теңізінің жағдайы тек Қазақстанның ғана мәселесі ме? «Айналымдағы хат» тәсілін пайдаланып, өз ойыңды білдір. Әрбір сыныптасында қағаз парағы болады. Сен берілген тақырыпта ойланып қана қоймай, өз пікіріңе топ мүшелерінің қолдауын алуың керек. Әр топ мүшесі осы тақырыпта бірер сөйлем жазады да, қағазын көршісіне береді. Қағазды алған көрші сенің ойыңды жалғастырып жазады. Қағаз саған қайтып келгенше осылай қолдан-қолға көше береді.

Қалай ойлаймыз. Жел құрғақ түбіндегі тұз бен шаңды қайда апаратынын және өзендер қандай елдер арқылы ағатынын ойла.

Жауап үлгісі.

1. Жоқ, бұл тек Қазақстанның мәселесі емес.
2. Арал Қазақстан мен Өзбекстанның шекарасында жатыр, ал Сырдария мен Әмудария суын Орталық Азияның бірнеше елі алады.
3. Жел құрғақ түбінің тұзы мен шаңын жүздеген шақырымға таратады.
4. Аралсыз бүкіл аймақтың климаты өзгереді.
5. Сондықтан Аралды құтқаруға барлық елдер бірге — бүкіл әлем болып кірісуі керек.

Жауабы: жоқ, бұл бүкіл аймақтың және бүкіл планетаның мәселесі.

№ 7

Арал теңізі экологиялық мәселелерінің себебі неде?

Қалай ойлаймыз. 1930-жылдардан және каналдардан баста.

Жауап үлгісі. 1930-жылдардан бастап суару каналдары салынды. Сырдария мен Әмударияның суын Өзбекстан мен Қазақстанның егістіктеріне бөліп әкетті. Теңізге су дерлік жетпей қалды, ол тез тайыздады.

Жауабы: Аралды қоректендіретін өзендердің суы егістікті суаруға алынды.

№ 8

Қазақстанда қайда және қашан ядролық жарылыстар болды?

Шешуі. Шығыс Қазақстандағы Семей ядролық полигонында (қазір бұл Абай облысы, Семей мен Курчатов маңы), 1949 жылдан 1989 жылға дейін.

Жауабы: Семей полигонында, 1949–1989 жылдары.

№ 9

Каспийдегі мұнай өндіруге байланысты қандай экологиялық мәселелер туындайды?

Жауап үлгісі.

1. Судың көтерілуінен кен орындарын су басып, мұнай теңізге түсуі мүмкін.
2. Мұнай қабықшасы оттегін өткізбейді — планктон мен балық қырылады.
3. Мұнай құстарды, итбалықтарды, балықты былғап, уландырады.
4. Бекіре балықтарының саны азаяды.

Жауабы: кен орындарын су басу және мұнай төгілу қаупі, балықтың (әсіресе бекіренің), құстар мен итбалықтардың қырылуы.

№ 10

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: шығармашылық — эссе) «Қазақстанның экологиялық мәселелері» тақырыбында бірінші жақтан эссе жаз. Эссенің тақырыбы: «Адамдар! Көмектесіңдер! Мен құрып барамын!»

Қалай ойлаймыз. Эссе — тақырып туралы сенің ойларың. Сызба: кіріспе (сен кімсің және не болды) → негізгі бөлім (мысалдары бар 2–3 ой) → қорытынды (өтініш немесе қорытынды). Арал, Балқаш, бекіре немесе итбалық атынан жазуға болады.

Жауап үлгісі (Арал теңізінің атынан). Мен — Арал теңізімін. Бір кездері мен соншалықты үлкен болдым, балықшылар апталап кемемен жүзетін. Менде балықтар өмір сүрді, жағалауда құстар ұялады. Бірақ адамдар менің өзендерімнің — Сырдария мен Әмударияның — суын өз егістіктеріне алып кетті. Мен тайыздай бастадым, бөліктерге бөліндім, кемелер құмда тот басып қалды. Қазір жел менің құрғақ түбімнен тұз бен шаңды көтереді, одан адамдар ауырады. Бірақ мен әлі тірімін! Бөгеттен кейін солтүстік бөлігім қайтадан балыққа толды. Адам, суды сақта — сонда мен оралып келе аламын.

Жауабы: жоғарыдағы жоспар бойынша эссе.

№ 11

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Кескін картаға елімізде… белгіле») Кескін картаға еліміздегі экологиялық ластанған аумақтарды белгіле. Кескін картамен жұмыс ережесін пайдалан.

Қалай ойлаймыз. Алдымен кәдімгі картадан өзендер мен көлдерді тап, сосын мұқият көшір. Атауы сыймаса, сан қойып, оны шартты белгілерде түсіндір.

Шешуі.

1. 1 саны — Семей полигоны (солтүстік-шығыс, Семей мен Курчатов маңы).
2. 2 саны — Каспий теңізі, мұнай кен орындары (батыс, Атырау мен Маңғыстау маңы).
3. 3 саны — Арал теңізі (оңтүстік-батыс, Қызылорда маңы).
4. 4 саны — Балқаш көлі және мыс зауыты бар Балқаш қаласы (оңтүстік-шығыс).
5. Қосуға болады: Теміртау мен Қарағанды, Өскемен — зауыттардан ауаның ластануы.
6. Шартты белгілерді картаның астына жаз, баспа әріппен, артық сөзсіз жаз.

Жауабы: картада полигон, Каспий, Арал, Балқаш және ірі өнеркәсіп қалалары белгіленген.

Жадынама

• Адамның Қазақстан табиғатына басты әсері — ластану.
• Семей полигоны: 1949–1989 жылдар, 1991 жылғы 29 тамызда жабылды.
• Каспий: мұнай мен газ өндіру балық пен итбалыққа қауіп төндіреді.
• Балқаш: Іле суын алу, көмір және мыс зауыты.
• Арал: 2003 жылға қарай ауданы $\frac{3}{4}$-ке, көлемі 90 %-ға азайды.

Шағын тест