§ 60. Елімізде тұруға қауіпсіз аймақтар бар ма? (жалғасы)

Жаратылыстану, 5 сынып. Оқулық: Верховцева Л.А. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 6 тарау: Экология және тұрақты даму. 143–147-беттер.

Нені үйренесің

• Техногендік жүктеме деген не екенін және неге ол Қарағанды облысында ең жоғары екенін түсіндіруді.
• Байқоңыр ғарыш айлағы, заңсыз ағаш кесу және шөлдену табиғатқа қалай әсер ететінін айтуды.
• Экологиялық мәселелерді ғаламдық, ұлттық және жергілікті деп бөлуді.
• Қазақстанның табиғатты қорықтар мен ұлттық парктер арқылы қалай қорғайтынын білуді.

Ой қозғау

• Қазақстанның қандай экологиялық мәселелерін талдадық? Семей полигоны, Каспийдегі мұнай, Балқаштың тайыздануы, Аралдың құрғауы.
• Антропогендік фактор дегеніміз не? Адамның табиғатқа әсері.
• Эрозия дегеніміз не? Топырақтың құнарлы қабатының су мен желден бұзылуы.
• Орман не үшін керек? Ол аңдар мен құстардың үйі. Орман ауаны тазартады, су мен топырақты ұстап тұрады, желден қорғайды.

Тақырыпты талдаймыз

Табиғатты қорғау — бүкіл әлемнің ісі

Дүниежүзінде экологиялық мәселе бірінші орында тұр. Халықаралық Гэллап зерттеу орталығының мәліметтері бойынша, қоршаған ортаны қорғау бүкіләлемдік жағдайға айналған. Бұл күндері адамдар қоршаған ортаны қорғау үшін барын салып жатыр, бірақ жыл өткен сайын Жер ғаламшарының экологиялық жағдайы нашарлап барады. Қазақстанда қоршаған ортаны қорғауға байланысты «Экология және табиғи ресурстар — 2030» жобасы ұйымдастырылған.

Аралдай үлкен мәселелерден басқа, аталған жергілікті емес, аймақтық сипаттағы экологиялық мәселелерден басқа, республикамыздың экологиясына әсер ететін тағы бірқатар мәселелер бар. Оларды талдап көрейік.

Қарағанды облысы: зауыттар мен карьерлер

Қарағанды облысы қоршаған ортаға әсері жағынан бірегей болып табылады. Қарағанды облысы сияқты басқа ешқандай облыс мұндай техногендік зардапқа ұшырамаған. Бұл — техниканың, зауыттар мен шахталардың табиғатқа келтіретін зиянын айтады.

📌 Техногендік жүктеме — өнеркәсіптің, көліктің және техниканың қоршаған ортаға әсері.

Басты өнеркәсіп орындары — тау-кен өндіру, тау-кен өңдеу, жылу энергетикасы және т.б. Өндіріс өнеркәсібі облыстың экологиясына зардабын тигізеді. Мысалы:

• Қарағанды облысындағы синтетикалық каучук және сынап өндірісінен шыққан сулар Нұра өзені мен Нұра суқоймасын ластайды;
• тау-кен өндірісі топырақ қабатын бұзады, өйткені табиғи ресурстар топырақтың беткі қабатында орналасқан, сондықтан кен өндіру ашық әдіспен жүргізіледі. Яғни топырағы жоқ орасан зор шұңқырлар — карьерлер қалады.

Оқулықтағы суретте — зауыттың түтіндеген мұржалары, ал қасында тұрғын үй қабырғасына салынған үлкен граффити: мұржадан шыққан түтін қара бағанға айналып, оның айналасында жасыл төбенің үстінде адамдар шеңбер құрып билеп жүр.

⚠️ Сынап — қауіпті у. Үйде сынапты термометр сынып қалса, сынап тамшыларын қолмен ұстама және шаңсорғышпен жинама. Бөлмеден шығып, терезені аш та, бірден ересектерді шақыр.

Байқоңыр: ғарыш және дала

Экологиялық мәселе туындататын тағы бір үлкен аймақ — Байқоңыр ғарыш айлағы Қызылорда облысында орналасқан. Ғарыштық-зымырандық техникалар жасау кезінде атмосфераға, сонымен бірге стратосфералық озон қабатына, осы аудандағы ғарыш кемесінің бөліктері түскен аймақтарға зиянды әсерін тигізеді.

Зиянды әсерлердің басты түрткіжайттарына мыналар жатады:

• зымыран жанармайы әсерінен топырақтың беткі және жерасты суларының ластануы;
• зымырантасығыштан бөлінетін құрастырушы элементтермен аймақтардың ластануы;
• зымырандардың ұшып-қонуы кезінде болатын өрт қаупі;
• зымыран құлаған аумақта эвакуация жасау кезінде топырақтың және өсімдіктердің механикалық закымдануы.

🌟 Байқоңырдан 1961 жылы 12 сәуірде Юрий Гагарин ұшты, ал 1991 жылы — алғашқы қазақ ғарышкері Тоқтар Әубәкіров.

Заңсыз ағаш кесу

2000 жылы Қазақстанда сау орман ағаштарын кесуге тыйым салынды, бірақ заңсыз ағаш кесу жалғасып келеді. 2008 жылы қаскөйлер 1000 гектар орманды кескен. Қостанай облысы, Солтүстік Қазақстан облыстарында бірнеше жыл бұрын заңсыз кесу мен өрт әсерінен 40 мың гектар орман аумағы, шамамен жетіден бір бөлігі жойылған.

📕 Оқулықта: «2008 жылы қаскөйлер 1000 гектар орманды кескен, бұл шамамен 140 км²». Мұнда қате бар: 1000 гектар — бұл 10 км² (1 км² = 100 га), 140 км² емес.

Көптеген жануар мен өсімдіктер үшін орман — туған үйі. Орман жыл сайын азайып, жануарлар үйсіз қалып жатыр. Демек оларға да жойылу қаупі төніп тұр.

Шөлдену: дала шөлге айналады

Шөлдену мәселесі өсімдік жамылғысының толықтай жойылуымен, топырақ эрозиясымен, оның тұздануы және сорлануымен, құмды аймақтардың көбеюімен сипатталады. Топырақтың және өсімдіктің тозуы су ресурстары жоқ аймақ немесе қой жайылымы басым аймақ, тау жыныстарын өндіретін аймақтарда (Жезқазған облысы, Арал маңы, т.б.) кездеседі. Шөлдердің көбеюі болашақта халықтың сол аймақтарды қоныстануын шектейді.

Радон — көзге көрінбейтін газ

Қазақстанның 30% аумағын адам денсаулығына әсер ететін табиғи радиоактивті газ — радон алып жатыр. Ол көзге көрінбейді және иісі де жоқ. Шаруашылықта және тұрмыста нуклеидтермен зақымданған суды қолдану қауіпті болып табылады. Бұл радиоактивті ластанумен күрес тек ескерту ретінде жүреді, өйткені табиғи ортада бұл ластанудың таралуын тоқтататын ешқандай биологиялық немесе қарапайым шешім жоқ.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Радон жер қойнауынан шығады, жертөлелерде және бірінші қабаттарда жиналуы мүмкін. Үй-жайды жиі желдету және арнайы құралмен тексеру — қарапайым қорғаныс.

Жақсы жаңалықтар да бар

Қазақстанда екі қаланың ауасы таза деп аталады, ол — Орал және Көкшетау. Оқулықтағы суреттерде — олардың жасыл алаңдары, саябақтары мен ескерткіштері.

Қоршаған ортаны қорғау — халықтық және қоғамдық жүйе болып табылады: оны мемлекет те, адамдар да бірге жасайды. Табиғи ландшафт, сирек өсімдік және жануарларды сақтау мақсатында Қазақстанда 10 мемлекеттік қорық және 12 ұлттық парк құрылған. Қазақстан қорықтары мемлекет қарамағында. 1892 жылы қоршаған ортаны қорғау туралы бірінші заң қабылданды, ал 1926 жылы Қазақстан мен Орта Азиядағы бірінші қорық — Ақсу-Жабағылы құрылды.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Картадан өзіңізге ең жақын қорық немесе ұлттық паркті бірге табыңыз (Іле-Алатау, Бурабай, Шарын, Алтынемел, Баянауыл және т.б.) да сапар жоспарлаңыз. Табиғатты өз көзіңмен көрсең, қорғау оңайырақ.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Техногендік жүктеме дегеніміз не? Өнеркәсіптің, көліктің және техниканың табиғатқа келтіретін зияны.
• Карьерлер қалай зиян келтіреді? Топырақ қабатын бұзады.
• Сау орманды кесуге қай жылдан бастап тыйым салынған? 2000 жылдан бастап.
• Шөлдену дегеніміз не? Өсімдік жамылғысының жойылуы, топырақ эрозиясы және құмдардың көбеюі.
• Қазақстандағы ең бірінші қорық қайсы? Ақсу-Жабағылы, 1926 жыл.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Еліміздегі экологиялық мәселелерді ата және олардың қайда екенін картадан көрсет.

Қалай ойлаймыз. Өткен сабақты еске түсіріп, жаңа мәселелерді қос. Әлем тараптарына қарап бағдарлан.

Жауап үлгісі.

1. Семей полигоны — солтүстік-шығыс, Семей маңы.
2. Каспийдің мұнаймен ластануы — батыс, Атырау маңы.
3. Аралдың құрғауы — оңтүстік-батыс, Арал қаласы маңы.
4. Балқаштың тайыздануы және ластануы — оңтүстік-шығыс.
5. Зауыттар мен карьерлер — орталық, Қарағанды мен Теміртау.
6. Байқоңыр — оңтүстік, Қызылорда облысы.
7. Орманды заңсыз кесу — солтүстік.

Жауабы: жоғарыдағы тізім.

№ 2

Суретке мұқият қара. Тұрғын үй қабырғасына салынған бұл граффити арқылы автор не айтқысы келді? Ол қандай мәселені көрсетті? Бұл мәселенің салдары қандай болмақ?

Қалай ойлаймыз. Қабырғаға не салынғанын (адамдар, жасыл төбе, ортасында қара түтін) айналада көрінетінмен (мұржалар, түтін) салыстыр.

Жауап үлгісі.

1. Автор зауыт шығарындыларынан ауаның ластануын көрсетті: түтін адамдардың өміріне, олардың тойына және табиғатқа тура «кіріп» тұр.
2. Салдары: адамдарға дем алу қиын, өкпе аурулары мен аллергия жиілейді; ағаштар мен шөп қурайды; қар мен суға зиянды заттар отырады; қышқыл жаңбыр жауады.

Жауабы: зауыттардан ауаның ластануы, ол адамдардың денсаулығы мен табиғатқа зиян келтіреді.

№ 3

Ғылымды дамыту үшін қоршаған ортаны құрбандыққа шалуға бола ма? (Байқоңыр мысалында.) Дәлелді мысалдар келтір. Сыныптастарыңды мұқият тыңда. Әркім өз көзқарасын айтуға құқылы.

Қалай ойлаймыз. Мұнда жалғыз дұрыс жауап жоқ. Пайдасын да, зиянын да ата, сосын қорытынды жаса.

Жауап үлгісі.

1. Ғарыш адамдарға керек: серіктер байланыс, интернет, ауа райы болжамы, навигация береді.
2. Бірақ ұшыру озон қабатына зиян келтіреді, ал құлаған сатылар даланы ластайды.
3. Менің қорытындым: ғылымнан бас тартудың қажеті жоқ, бірақ табиғатты құрбан етуге болмайды. Таза отын жасау, сынықтарды жинау және түскен жерлерді тазарту керек.

Жауабы: пікір әркімде өз алдына; пайдасы мен зиянын атау маңызды.

№ 4

Сен тұратын жерде орманды отау мәселесі бар ма? Ол адамдар өмірінің сапасына әсер етеді деп ойлайсың ба? Бұл мәселені шешу үшін қандай шара қолдану керек?

Қалай ойлаймыз. Қасыңда орман болмаса да, саябақтарды, аулаңдағы ағаштарды, жол бойындағы орман белдеулерін еске түсір.

Жауап үлгісі.

1. Біздің қалада жаңа үйлер мен жолдар үшін ағаштарды кейде кеседі.
2. Ағашсыз жазда ыстық, ауада шаң мен түтін газы көп, құс аз болады.
3. Не істеу керек: кесілгеннің орнына жаңа ағаш отырғызу; бұтақты сындырмау және орманда от жақпау; заңсыз кесу туралы хабарлау; макулатура тапсыру.

Жауабы: жауап аймаққа байланысты; ағаш кесу ауа мен климатты нашарлатады, сондықтан ағаштарды қорғап, отырғызу керек.

№ 5

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Ғаламтор мәліметтері мен БАҚ ақпараттарын қолдана отырып…») Ғаламтор мәліметтері мен БАҚ ақпараттарын қолдана отырып, еліміздегі бір қала жайлы айтып бер. Сол қалаға тән экологиялық мәселені ата. Сол мәселелерді шешу үшін қандай жобалар қабылданып жатқанын атап көрсет.

Қалай ойлаймыз. Өз қалаңды немесе жаңалығын оңай табатын қаланы таңда. Әкімдіктің сайтынан, жаңалықтардан, «Қазгидромет» сайтынан (онда ауаның ластануы туралы мәлімет бар) ізде.

Жоспар.

1. Қала қайда және неймен танымал.
2. Басты экологиялық мәселелер.
3. Олар неге пайда болды.
4. Не істеліп жатыр.
5. Біз не істей аламыз.

Жауап үлгісі (Алматы). Алматы Іле Алатауының етегінде орналасқан. Қыста қала үстінде көбіне түтін-тұман — сұр бұлдыр тұрады. Қала шұңқырда жатыр, жел лас ауаны үрлеп кете алмайды. Ауаны жүздеген мың көліктің түтіні және көмір жағудан шыққан түтін ластайды. Таза болуы үшін ЖЭО-ларды көмірден газға ауыстырады, жеке үйлерді газға қосады, электробустар жүргізеді, метро салады. Тұрғындар көбірек қоғамдық көлікпен жүріп, ағаш отырғыза алады.

Жауабы: жоғарыдағы жоспар бойынша баяндама.

№ 6

Мәселелердің деңгейіне сәйкестігін анықта: Іле өзені сағасының құрғауы; қалалар ауасының ластануы; Жер шары атмосферасында көмірқышқыл газы үлесінің артуы; Семей полигоны аумағындағы мәселелер; адамдар мекені жанындағы қоқыс үйінділері.

Қалай ойлаймыз. Ғаламдық мәселе бүкіл планетаға қатысты. Ұлттық — елдің үлкен бөлігіне немесе бірнеше облысқа. Жергілікті — бір қалаға, ауылға, аулаға.

Шешуі.

• Ғаламдық: атмосферада көмірқышқыл газының артуы — бүкіл Жердің климаты өзгереді.
• Ұлттық: Іле сағасының құрғауы (одан Балқаш пен бүкіл Балқаш маңы тәуелді); Семей полигонының аумағы (бірнеше облысқа әсер етті).
• Жергілікті: жеке қалалардағы ауаның ластануы; стихиялық қоқыс үйінділері.

Жауабы: ғаламдық — көмірқышқыл газы; ұлттық — Іле, полигон; жергілікті — қалалардағы ауа, қоқыс үйінділері.

💡 Ауаның ластануын ұлттық мәселе деп те санауға болады: ол елдің көптеген қаласында бар. Басты нәрсе — өз таңдауыңды түсіндіру.

№ 7

Сабақта өткен экологиялық мәселелері бар аймақтың біреуін таңда. Қоршаған ортаны қорғауға шақыратын және экологиялық мәселені шешетін эмблема/логотип ойлап тап.

Қалай ойлаймыз. Жақсы эмблема қарапайым болады: 1–2 сурет және 2–4 сөз. Оны бір секундта түсінуге болады.

Жауап үлгісі.

1. Тақырып: Аралды құтқару.
2. Сурет: шеңбер; жоғарғы жартысында — көгілдір су мен балық, төменгі жартысында — құм және тот басқан кеме; ортасында — су тамшысын ұстап тұрған алақандар.
3. Жазу: «Тамшыны сақтасақ — теңіз қайтады!»
4. Түстер: көгілдір (өмір) және сары (шөл), қарама-қайшылық болу үшін.

Жауабы: эмблема өз идеяң бойынша; үлгісі жоғарыда.

№ 8

Облысымыздың қай аумағында техногенді жүктеме басым? Ол неден көрінеді?

Жауап үлгісі. Сабақтағы мысал — Қарағанды облысы. Онда шахталар, карьерлер, металлургия зауыттары мен электр станциялары көп. Сынабы бар ағынды сулар Нұра өзенін және Нұра суқоймасын ластады. Ашық карьерлер топырақты бұзады. Зауыттар ауаны ластайды. Өз облысыңды алсаң, сол жердегі ірі өнеркәсіп орындарын атап жаз.

Жауабы: Қарағанды облысы; өнеркәсіптің суды, ауаны ластауы және топырақты бұзуы.

№ 9

Республикамызда «Байқоңыр» кешенін қолданудың салдары неге соқтырды?

Жауап үлгісі. Зымыран шығарындылары атмосфераны ластап, озон қабатына зиян келтіреді. Бөлінген сатылар далаға түседі, ал жанармай қалдықтары түскен жерлердегі топырақ пен суды ластайды. Ұшу-қону кезінде өрт қаупі бар, ал құлаған жерлерде топырақ пен өсімдік механикалық зақымданады.

Жауабы: атмосфераға және озон қабатына зиян, сатылар түскен аудандарда топырақ пен судың ластануы.

№ 10

Шөлдену үдерісінің басты себебі неде? Салдары қандай болуы мүмкін?

Жауап үлгісі.

• Себептері: судың жетіспеуі; жайылымдарда малдың тым көптігі; ағаш пен бұтаны кесу; пайдалы қазбаларды өндіру; топырақ эрозиясы.
• Салдары: өсімдіктер мен жануарлар жойылады; құм егістіктер мен ауылдарға таяйды; өнім азаяды; шаңды дауылдар жиілейді; адамдар көшіп кетуге мәжбүр болады.

Жауабы: себептері — судың жетіспеуі, мал көптігі, ағаш кесу, кен өндіру; салдары — өсімдіктің қырылуы, құмның жылжуы, шаңды дауылдар, жердің кедейленуі.

№ 11

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: практикалық) Еліміз көгалдандыруға өз үлесіңді қос. Ата-анаң немесе сынып жетекшісінің көмегімен ағаш отырғыз. Ағаш отырғызу орнын белгілеп ал, өсімдікті топырақтың құнарына қарай таңда. Сонымен қатар өсімдіктер өсіп, көбеюі үшін су құйып, күтім жаса.

⚠️ Күрекпен қолғап киіп, тек ересектердің қарауымен жұмыс істе.

Жауабы: жоғарыдағы жоспар бойынша отырғызу.

№ 12

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Қосымша мәліметтер мен ғаламтор жүйелерін қолданып…») Қосымша мәліметтер мен ғаламтор жүйелерін қолданып, өзің тұратын аймақтың қоршаған орта жағдайын бақыла және мәселені анықта. Екі бағыт: 1. Табиғи ресурстарды тиімді қолдану. 2. Қоршаған ортаны ластанудан қорғау. Таңдап алынған мәселе бойынша жұмыс үдерісінде мына жоспар бойынша әрекет жаса: а) мәселенің аты; ә) қоршаған ортаға әсері; б) шешімін табу жолдары.

Қалай ойлаймыз. Бір мәселені ал, бірақ оны терең талда. Дереккөздер: облыс әкімдігінің сайты, экология департаменті, жаңалықтар, география мұғалімімен әңгіме.

Жауап үлгісі (Қарағанды облысы).

• а) Мәселе: өнеркәсіптен ауа мен судың ластануы.
• ә) Әсері: металлургия зауыттары мен ЖЭО шығарындылары Қарағанды мен Теміртау ауасын ластайды; Нұрада сынап болған; карьерлер топырақты бұзады.
• б) Шешу жолдары: мұржаларға сүзгілер; ағынды суды тазарту; карьерден кейін жерді қалпына келтіру (көму, топырақ себу, шөп пен ағаш отырғызу); үйде электр энергиясы мен суды үнемдеу; қалаларды көгалдандыру.

Жауабы: өз облысыңды а–б жоспары бойынша зерттеу.

Жадынама

• Ең жоғары техногендік жүктеме — Қарағанды облысында.
• Байқоңыр: атмосфераға және озон қабатына зиян, сатылар түскен жерлердің ластануы.
• Сау орманды кесуге 2000 жылдан бастап тыйым салынған, бірақ қаскөйлер кесіп жатыр.
• Шөлдену — су аз, мал көп, карьерлер бар жерлерде.
• Таза ауа — Орал мен Көкшетауда; табиғатты қорықтар мен ұлттық парктер қорғайды.

Шағын тест