§ 25. Батыс Еуропада қайта өрлеу мәдениетінің қалыптасуы

Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). IX тарау: Қайта өрлеу дәуірі. 118–123-беттер.

Нені үйренесің

• «Қайта өрлеу» дәуірі қай елде, неліктен басталғанын түсіндіруді.
• Үш ұлы суретшіні және олардың басты туындыларын атауды.
• Қайта өрлеу мәдениетін ортағасырлық мәдениеттен ажыратуды.
• Антикалық мәдениетпен байланыстың маңызын түсінуді.

Ой қозғау

• Орта ғасырда өнер қандай болды? Негізінен шіркеуге қатысты: иконалар мен храм суреттері. Басты кейіпкер — Құдай, ал тірі адам емес.
• Антика дегеніміз не? Ежелгі Грекия мен Рим заманы.
• Сурет салатын адамды қалай атайды? Суретші.
• Рим мен Флоренция қай елде орналасқан? Италияда.

Тақырыпты талдаймыз

Италия — қайта өрлеу орталығы

XIV ғасырдың екінші жартысынан ортағасырлық Батыс Еуропаның мәдени өмірінде жаңа, ерте буржуазиялық мәдениеттің тууына байланысты маңызды бетбұрыс болды. Италияда капиталистік қатынастардың алғашқы белгілері пайда бола бастады. «Қайта өркендеу» (өрлеу) деп аталған ерте буржуазиялық мәдениет те тұңғыш осы елде қалыптасты. Француз тілінде оны Ренессанс дейді, ал итальян тілінде — ринашименто.

XV ғасырдың аяғында және XVI ғасырда қайта өрлеу мәдениеті толық гүлдену деңгейіне жетті. Сол дәуірде дүниеге келген тамаша мәдениет туындылары адамзат баласын әлі күнге дейін таңғалдырып келеді. Италияда бұл кезеңде мәдениеттің барлық түрі өте тез дамыды. Италияның түрлі аудандарында жергілікті көркемсурет мектептері ашылып, қайта өрлеу дәуірінің перзенттері — кейінгілерге үлгі болған ұлы суретшілер дүниеге келді.

Мәдениеттің қоғамдық өмірдегі рөлі артып, адамдардың күнделікті рухани қажетіне айнала бастады. Зәулім үйлер мен салтанатты сарайлар салынып, ірі монумент ескерткіштер орнату бүкілхалықтық игілікті іс саналды.

💡 Қайта өрлеу — «қайта тууы». Не қайта туды? Ежелгі Грекия мен Римнің мәдениеті, адамға деген қызығушылық және оның таланты мен еркіндігіне құрмет (гуманизм).

Флоренция — өнер қаласы

Италиядағы басты мәдениет орталықтарының бірі — Флоренция қаласы. Ол Римнен Альпіге баратын сауда жолының үстіне орналасты. Қалада қолөнер кәсібі мен сауда өте жақсы дамыды. Кеме жасау және су қатынасы ісі де алға басты. Мекен ендігін анықтау үшін құбыланамаларды, географиялық карталарды, приборларды қолдану ашық теңіздерде ұзақ сапарларға шығуға мүмкіндік берді. Бұл XV ғасырдың аяғы мен XVI ғасырдың басында жүзеге асқан географиялық жаңалықтардың ашылуына мүмкіндік берді.

Сағат жасау ісі жетіле түсті. Италия қалаларында мұнара сағаттары пайда болды. Сауданың дамуына байланысты көпестер мен банкирлердің кеңселері, ірі шеберхана үйлері көптеп салынды. Әсіресе банкирлер байыды: олардан папалар мен корольдің өзі де қарызға ақша алып тұрды. Қала байлары мен ірі өндіріс иелері, папалар мен корольдер сән-салтанатты, өшекейленген әдемі үйлерде тұрды. Олар ата-бабаларының және өздерінің суреттерін салдырып, оны «мәңгілікке» қалдырғысы келді. Қала билеушілері суретшілерді қолдап, оларға тапсырыстар берді.

🌟 Флоренция бүкіл Италияның мәдени орталығына айналды. Осы Флоренцияда итальян ақыны, өз заманының ірі суреткері Данте (1265–1321) өмір сүрді. Ол өзінің атақты «Құдіретті комедиясын» жазды. Бұл қалада көптеген мүсіншілер өздерінің ғажайып туындыларымен мүсін өнерін жаңа сатыға көтерді.

Джотто және Донателло: адамға бет бұру

Уақытына қарай алғанда Италияның қайта өрлеу дәуірінің алғашқы суретшісі Дантенің кіші замандасы Джотто ди Бондоне (1266 немесе 1267–1337) болды. Ол өз картиналарында адамдардың кейпін, қимылын, бет-ажарын шебер әрі табиғи түрде бейнелеп берді. Ертедегі итальян қайта өрлеу дәуірінің мүсіншісі Донателлоның (1386–1466) еңбектері күш-жігерге, құштарлық пен шынайылыққа толы еді.

💡 Сурет суретшінің қиялынан емес, көргеннен туады: Джотто алғаш рет фрескаларында адамдарды тірі етіп көрсетті. Алдында суреттегі адамдар қатқыл, қозғалмайтын еді.

Леонардо да Винчи (1452–1519): ұлы суретші әрі ғалым

Леонардо да Винчи — Италияның қайта өрлеу дәуірінің (итальянша ринашименто, французша ренессанс — қайта өрлеу) аса ірі қайраткері және оның негізін қалаушылардың бірі. Ол тек ұлы суретші ғана емес, ұлы математик, физик, астроном, архитектор және инженер болған.

Леонардо сурет пен мүсін өнеріне машықтану үшін Флоренцияда оқыды. Ол жас кезінен еңбек етіп үйренді, қиыншылыққа төзімді болды. Кейін өз шәкірттеріне де осы қасиетті дарытуға тырысты. Шәкірттерін «Кім көп еңбек етсе, сол адам бақытты болады» деп үйретті.

Леонардо да Винчи сурет салуды өнердің басты түрі деп есептеді. «Адам суреттің көмегімен дүниені таниды. Тәжірибе — дүниетанудың бірден-бір қайнар көзі» деген тұжырым жасады.

Ұлы суретші инквизиция қаһарынан тайсалмай, адамның дене құрылысын зерттеумен шұғылданып, мәйіттерге «ота» жасаумен де айналысты. Көшелер мен алаңдарды аралап, адамның бет әлпетіне зейін қоя қарады, ерекше бет құбылыстарын қағазға түсірді. Әсіресе адамдардың көңіл күйін жақсы танытатын реніш, қуаныш, қайғы сәттері оны өте қатты қызықтырды. Жарық пен көлеңке арасындағы байқала бермейтін бояу үйлесімін бейнелеуде, адам сезімін көрсетуде тамаша шеберлікке қол жеткізді.

🌟 Леонардо өзінің «Мона Лиза» (немесе «Джоконда») картинасымен бүкіл дүниежүзіне мәлім. Жүзінде әрең ғана білінетін, бірақ соншалықты жұмбақ күлкі ойнаған бұл әйел беймәлім сыр сақтағандай. Оның суреті 1503 жылы салынған, қазір Париждегі Лувр мұражайында тұр.

Леонардо да Винчи өзінің болжамымен өз заманынан бірнеше ғасыр озық кетті. Ол Милан герцогіне былай деп жазды: «Мен ешбір дыбыс шығармастан, тар және бұралаң жерасты жолдарын салу әдістерін білемін. Алуан түрлі зеңбіректер жасай аламын. Соғыс теңізде болса… Ең сұрапыл атыстарға шыдайтын киімдерді де, жарылғыш заттарды да, түтін шығармайтын құралдарды да жасай білемін, ал бейбітшілік уақытта қоғамдық және жекеменшік үйлерді салу, суды бір жерден екінші жерге өткізу үшін сәулетші ретінде өте пайдалы болармын деп сенемін». Оның жобасы бойынша Миланды ауыз сумен қамтамасыз ететін канал қазылды. Леонардо сан қырлы өнер-ғылым салаларымен айналысты: сәулет өнері, әскери анатомия, жарық пен көлеңке, құстардың ұшуы, судың ағысы мен өлшемі сияқты қырауар мәселелерді зерттеді.

🌟 Леонардо өз жазбаларын айна арқылы оқитындай етіп, оңнан солға қарай жазған. Оны айнасыз оқу қиын!

Микеланджело (1475–1564): күш пен қайсарлық

Қайта өрлеу дәуірінің ұлы қайраткері Микеланджело Буонарроти (1475–1564) — итальян мүсіншісі, кескіндемеші, архитектор әрі ақын. Ол XVI ғасырдағы және одан кейінгі Еуропа өнерінің дамуына зор үлес қосты.

Ол адамды сом денелі, батыл, қайтпас жігерлі етіп бейнеледі. Микеланджело Римде «Вакх» мүсінін жасап, көне заман ескерткіштерімен әуестенді. Ол «Христосты жоқтау» атты дәстүрлі готикалық жүйеге жас арудың өлген ұлына деген шексіз қайғысын білдіретін жаңа, гуманистік мазмұн енгізді. 1501 жылы Микеланджело Флоренцияға қайтып келіп, Медичи озбырлығының бұғауын бұзған республика азаматтарының ерлігін бейнелейтін шығармалар туғызды. Ол сомдаған орасан зор Давид мүсіні арқылы құдіретті күш, ерлік, өр тұлға, қайтпас жігер туралы өзгеше пайымдау жасалды.

1505 жылы II Юлиан папа Микеланджелоны Римге шақырып, оған папа қабіріне күлпытас жасауды тапсырды. Жобалар өзгере бергендіктен, құрылыс ұзаққа созылып, тек 1545 жылы ғана аяқталды. Күлпытасқа арнап Микеланджело бірнеше мүсін жасайды. Оның таңдаулылары — «Моисей», «Көтеріліске шыққан құл» және «Хал үстіндегі құл» болып табылады.

Өмірінің соңғы отыз жылында ол мүсін мен кескіндемеден бірте-бірте алшақтап, негізінен сәулет өнерімен және поэзиямен айналысады. Микеланджело қартайған шағында да поэзиядан қол үзбеді. Оның лирикасы терең ойлы, асқақ трагизмге толы болды. Ақын адамзаттың гүмыр бойы сұлулық пен жарасымдылыққа ұмтылған махаббаты туралы, қатал дүниедегі суреткердің жалғыздығы жөнінде, озбырлықтың салтанат құрғанын көргендегі мейірбан жүректің шарасыздығы жайында толғанады. Микеланджело алып ғимараттар салумен көп шұғылданды. Сондай құрылыстардың бірі — Римдегі Әулие Петр храмы. Бұл храмды Италияның ең атақты сәулетшілері бірнеше ондаған жылдар бойы салды. Микеланджело храмның ең үлкен күмбезінің жобасын жасады. Әулие Петр соборы Қайта өрлеу дәуірінің аса озық архитектуралық ескерткіші болып табылады.

Рафаэль Санти (1483–1520): сұлулық пен жақсылық

Қайта өрлеу дәуірінің аса көрнекті суретшілерінің бірі Рафаэль Санти (1483–1520) болды. Ол адам бойындағы барлық тамаша қасиеттерді — сымбатты да қайратты денені, асқан ақылдылықты, ізгі мінезді бейнелеуге тырысты. Жас шағында Рафаэль Флоренцияда тұрып, жұмыс істеді. Ол өзінің ең таңдаулы картиналарының көбін осында жазды. Көп ұзамай оны Римге шақырды. Римде ол портреттер салды, Әулие Петр соборының құрылысына басшылық етті.

Рафаэльдің туындылары шаттық қуанышын бойына жиып, бақыттан дамыл тауып жатқандай. Рафаэльдің Мадонналарды бейнелеген көп картинасы сақталған. Рафаэльдің ең даңқты картинасы — «Сикст мадоннасы». Мұны суретші Италияның шағын қалаларының біріндегі Әулие Сикст монастыры үшін салды. Бұл ғаламат шығарма адамға деген шексіз сүйіспеншілікке толы: суретші адамзат бақыты үшін өзінің ең қымбаттысы — баласын да құрбан ете алатын адамды дәріптейді.

Ортағасырлық иконаларда Мадонна қатал, салтанатты болып бейнеленсе, Рафаэльде — тірі, жұмсақ ана.

🌟 Қайта өрлеу дәуірінің ұлы шеберлері осы күнге дейін адам баласы мақтаныш ететін, қайталанбас туындылар қалдырып кетті.

Бұл бізбен қалай байланысты

Қайта өрлеу өнерін Қазақстанда да көруге болады: Леонардо, Рафаэль, Микеланджело репродукциялары мұражайлар мен альбомдарда бар, ал түпнұсқаларын онлайн «аралауға» болады. Лувр мен Ватикан виртуалды турларды баяғыда-ақ жасаған. Алматыдағы А. Қастеев атындағы мемлекеттік өнер мұражайында да осы дәуірдің жұмыстарымен танысуға болады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. «Мона Лиза» мен «Сикст мадоннасын» жақсы сапада бірге ашып көріңіздер. Баладан Мадонна не сезіп тұр, періштелер қайда қарап тұр деп сұраңыз. Содан кейін оны ортағасырлық иконамен салыстырыңыздар. Бұл бақылағыштықты дамытады.

Өзіңді тексер

• Қайта өрлеу дегеніміз не? Италияда XIV ғасырдан бастау алған, адамға және антикалық мәдениетке деген қызығушылық күшейген мәдениет гүлденген дәуір.
• Қайта өрлеу дәуірі қай елде басталды және оның орталығы қай қала? Италияда; Флоренция — басты мәдени орталықтардың бірі.
• Қайта өрлеу дәуірінің қандай үш ұлы суретшісін білесің? Леонардо да Винчи, Микеланджело Буонарроти, Рафаэль Санти.
• Қай картина Леонардо да Винчидің басты туындысы? «Мона Лиза» («Джоконда»), 1503 жыл, Париж, Лувр.

Жаттығуларды шығарамыз

Сұрақтар мен тапсырмалар

№ 1

(«?!» айдары, 1-сұрақ) «Қайта өрлеу» дәуірі неліктен Италияда дамыды?

Қалай ойлаймыз. Италияда не болды: антика мұрасы, қала байлығы, сауда, суретшілерге тапсырыс беретін байлар.

Жауап үлгісі.

• XIV ғасырдың екінші жартысынан Италияда капиталистік қатынастардың алғашқы белгілері пайда болды және жаңа ерте буржуазиялық мәдениет қалыптаса бастады.
• Қалаларда қолөнер, сауда, банкирлік іс дамыды; байлар мен билеушілер суретшілерге тапсырыс беріп, қолдады.
• Италияда ежелгі Рим мұрасы көп сақталған, антика дәстүрлері ұмытылмады.
• Әр аймақта көркемсурет мектептері ашылып, ұлы суретшілер өсіп шықты.

Жауабы: Италияда қала экономикасы мен сауда ерте дамыды, байлар өнерді қолдады, ежелгі Рим мұрасы сақталды және көркемсурет мектептері ашылды.

№ 2

(«?!» айдары, 2-сұрақ) Италияда мәдениеттің дамуында қандай жаңалықтар байқалды?

Қалай ойлаймыз. Мәтіндегі «жаңа» нәрселерді тізіп жаз: өнер, ғылым, техника.

Жауап үлгісі.

• Мәдениет қоғамдық өмірде үлкен рөл ойнап, адамдардың күнделікті рухани қажетіне айнала бастады.
• Зәулім үйлер мен сарайлар салынды, үлкен ескерткіштер орнату бүкілхалықтық іс саналды.
• Мұнара сағаттары пайда болды; кеме жасау, су қатынасы, карталар мен құралдар жетілді.
• Суретшілер адамды тірі, табиғи етіп бейнелей бастады (Джотто, Леонардо, Микеланджело, Рафаэль).
• Мүсін өнері жаңа сатыға көтерілді (Донателло, Микеланджело).

Жауабы: мәдениеттің қоғамдық рөлі артты, өнер адамға бұрылды, сағат жасау мен кеме жасау дамыды, жаңа архитектура мен мүсін өнері пайда болды.

№ 3

(«?» айдары, 1-тест) Қайта өрлеу орталығы қай ел? а) Италия; ә) Чехия; б) Ресей; в) Франция; г) Германия.

Шешуі. Қайта өрлеу тұңғыш Италияда қалыптасты (Флоренция, Рим).

Жауабы: а) Италия.

№ 4

(«?» айдары, 2-тест) «Құдіретті комедияның» авторы: а) Данте; ә) Джотто ди Бондоне; б) Донателло; в) Рафаэль Санти; г) Шекспир.

Шешуі. Данте Алигьери (1265–1321) — Флоренцияда өмір сүрген итальян ақыны. Джотто мен Рафаэль — суретшілер, Донателло — мүсінші, ал Шекспир — ағылшын жазушысы.

Жауабы: а) Данте.

№ 5

(«?» айдары, 3-тест) Римдегі Әулие Петр соборының құрылысына басшылық еткен аса көрнекті суретші: а) Джотто ди Бондоне; ә) Рафаэль Санти; б) Микеланджело; в) Леонардо да Винчи; г) Россини.

Қалай ойлаймыз. Оқулық мәтініндегі сөздерді тап: «басшылық етті» кім туралы айтылған?

Шешуі. Оқулықта: Рафаэль Римде «Әулие Петр соборының құрылысына басшылық етті», ал Микеланджело — «храмның ең үлкен күмбезінің жобасын жасады». Сұрақтағы «басшылық еткен» сөз тіркесі Рафаэльге сәйкес келеді. Джотто мен Леонардо бұл құрылыспен байланысты емес, Россини — композитор.

Жауабы: ә) Рафаэль Санти (Микеланджело күмбез жобасын жасады).

№ 6

(«?» айдары, 4-тест) Суретшілер мен олардың еңбектерін сәйкестендіріңдер. 1. Леонардо да Винчи; 2. Микеланджело Буонарроти; 3. Рафаэль Санти. а) «Хал үстіндегі құл»; ә) «Сикст мадоннасы»; б) «Мона Лиза».

Қалай ойлаймыз. Әр шығарманы авторымен байланыстыр.

Шешуі.

• Леонардо да Винчи — «Мона Лиза» (1503, Лувр).
• Микеланджело — «Хал үстіндегі құл» (күлпытасқа арналған мүсін).
• Рафаэль Санти — «Сикст мадоннасы» (1513–1514, Дрезден).

Жауабы: 1 — б, 2 — а, 3 — ә.

№ 7

(«?» айдары, 5-тест) Ерекшелік пен ұқсастықтарын айқындаңдар.

Қалай ойлаймыз. Алдымен Леонардо мен Рафаэльдің ерекшеліктерін жеке-жеке жаз, содан кейін екеуіне ортақ белгіні тап.

Шешуі.

Жауабы: кесте жоғарыда.

Бет жиегіндегі қосымша тапсырмалар

118-бет. «Қайта өрлеу» мәдениетінің қалыптасуына әсер еткен жағдайларды нақты көрсетіңдер.

Жауап үлгісі. Қалалар мен сауданың өсуі, байлардың (көпестер мен банкирлердің) өнерді қолдауы, антикалық мұраның сақталуы, суретшілер мектептерінің ашылуы, мәдениеттің адамға қажет рухани қажеттілікке айналуы.

122-бет. Ойталқы. Қайта өрлеу дәуірі ұлы суретшілерінің еңбектері неліктен қазіргі күнге дейін құнды деп ойлайсыңдар?

Жауап үлгісі. Өйткені олар адамның сұлулығын, сезімін және күшін тірі етіп көрсетті: бұл — барлық заманға ортақ тақырып. Сондай-ақ олар өнер мен ғылымды біріктірді, сондықтан суреттері мен мүсіндері әлі күнге дейін таңғалдырады және өнерге үлгі болады. Өз пікіріңді екі-үш дәлелмен жаз.

Жадынама

• Даталар: 1452–1519 (Леонардо), 1475–1564 (Микеланджело), 1483–1520 (Рафаэль), 1503 («Мона Лиза»), 1513–1514 («Сикст мадоннасы»).
• Орындар: Италия, Флоренция, Рим, Лувр (Париж), Дрезден.
• Терминдер: қайта өрлеу, ренессанс, ринашименто, антика.

Шағын тест