§ 26. Гуманизм идеялары

Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). IX тарау: Қайта өрлеу дәуірі. 123–127-беттер.

Нені үйренесің

• Гуманизм деген не екенін және гуманист-жазушылар қандай идеяларды қорғағанын түсіндіруді.
• Томас Мор мен Томмазо Кампанелланың «қиял қоғамын» сипаттауды.
• Неге «утопия» деген сөз «орындалмайтын арман» дегенді білдіретінін түсінуді.
• Дюрер, Рембрандт және Веласкес секілді ұлы суретшілердің еңбектерін ажыратуды.

Ой қозғау

• Қайта өрлеу дәуірі қай елде басталды? Италияда, одан кейін бүкіл Еуропаға тарады.
• Қайта өрлеу дәуірінің ұлы суретшілерін ата. Леонардо да Винчи, Микеланджело Буонарроти, Рафаэль Санти.
• «Гуманизм» сөзі нені білдіреді? Адамға, оның қадір-қасиетіне, еркіндігі мен таланттарына құрмет.
• «Арман» мен «шындықтың» айырмашылығы неде? Арман — болғысы келетін нәрсе, шындық — шынымен бар нәрсе. Бұл сабақта кейбір арман өте әдемі, бірақ орындалмайтынын көреміз.

Тақырыпты талдаймыз

Гуманизм деген не

XV ғасырдың аяғы мен XVII ғасырдың бірінші жартысында Еуропа елдерінде ағарту ісі дами бастады. Осы кезде Батыс Еуропада көптеген гуманист-жазушылар шықты.

📌 Гуманизм — адамгершілікті, адамға сүйіспеншілік идеяларын білдіретін көзқарастар жүйесі.

Ағартушылар білім беру мен әділеттілікті, ғылыми танымды негіздеу арқылы қоғамдағы кемшіліктерді түзетуге тырысты. Олар не үшін күресті? Әр адамның қадірін, еркіндігін және білім алу құқығын қорғау үшін.

Томас Мор және «Утопия»

Томас Мор (1478–1535) — ағылшын гуманист-жазушысы. Ол Лондон қаласында, сот отбасында дүниеге келді. Өте білімді адам болды, ежелгі тілдерді жақсы білді. Әкесінің жолын қуып, заң қызметкері болып шықты. Біреудің басына түскен қайғы-қасіретке немқұрайды қарай алмайтын Мор кедейлерді қорғады.

1516 жылы Мордың «Мемлекетті жақсы ұйымдастыру және жаңа Утопия аралы туралы алтын кітабы» шықты. Бұл кітапта сол кездегі қоғамдық құрылыс, Англиядағы қайыршылық жағдайы қатты сынады. Қоғамдағы кемшіліктердің негізі — жекеменшікте, ал оның өмір сүру негізі адамдардың ақымақтық әрекеті, менмендікте, мансапқорлықта жатқанын айтты.

Мор өзінің ойлап тапқан Утопия аралындағы («Қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған арал») бақытты елді, оның тамаша қалаларын, гүлденген даласын, ғажап тәртіптері мен заңдарын суреттеп жазады. Утопияда қанау жоқ, бай да жоқ, кедей де жоқ. Аралдың барлық адамдары еңбек етуге міндетті. Еңбек құрал-жабдықтары ортақ.

Мор әділетті қоғамдық құрылысты армандады. Бірақ оны қалай құрудың жолын білмеді. Солай бола тұра, Томас Мор өзі қиялдаған қоғамның өмірін нақты мысалдармен батыл және дәл көрсете білді.

💡 Мордың идеясы: жекеменшік жоқ, барлық адамдар тең өмір сүретін қоғам құру. Сондықтан Мордан кейін жүзеге асырылмайтын, өмірден қол үзген қиял утопия деп аталып кетті.

🌟 «Утопия» грек тілінен аударғанда «еш жерде жоқ орын» дегенді білдіреді. Бүгін біз «бұл — утопия» десек, «әдемі, бірақ орындалмайды» деп айтамыз.

Томмазо Кампанелла және «Күн қаласы»

Италиялық философ, ақын, саяси қайраткер Томмазо Кампанелла (1568–1639) шын мәнінде теңдік пен еркіндікке негізделген қоғам туралы армандады. Әділетті қоғамдық құрылыстың қандай болатынын түсіндіруге тырысты. Ол 1602 жылы мінсіз қоғам туралы утопиялық «Күн қаласы» еңбегін жазды. «Күн қаласы» қоғамдық ой-пікірдің дамуына өзіндік үлес қосты.

Сурет өнеріндегі гуманизм

Гуманизм тек кітаптарда ғана емес, картиналарда да көрінді. Үш ұлы шебердің өнерін қарап шығайық.

Дюрер Альбрехт (1471–1528) — Германияның алдыңғы қатарлы суретшілерінің көшбасшысы. Ол суретші, инженер әрі сәулетші болды, көне тілдерге жетік әрі ақын еді. Ол аса ірі портрет шеберлерінің бірі болды. Дюрердің таңдаулы гравюраларының бірі — «Төрт салт атты» (1498 ж.). Онда тәңірдің жер бетіндегі адамзаттың үштен бірін жазалауға жіберген Індет, Соғыс, Ашаршылық және Ажал кейпіндегі салт аттылар бейнеленген.

Рембрандт Харменсван Рейн (1606–1669) — сурет өнерінің ұлы шебері, голланд кескіндемешісі әрі график. Оның шығармашылығы Голландия өнеріндегі реалистік бағыттың даму кезеңінде, яғни өмір құбылыстарын шынайы, нақтылы қалпында бейнелеуге ұмтылу кезінде қалыптасты. Негізгі көңіл қойғаны — адам, оның мінез-құлқы, ақылы мен толғаныстары. Ол жүз шақты автопортрет қалдырды. Суретшінің аса үлкен жетістігі — жарық пен көлеңкені батыл пайдалануы. Ең әйгілі картиналарының бірі — «Адасқан ұлдың қайта оралуын» қайтыс боларының алдында салған еді. Шығарма адамға деген сүйіспеншілік, сенім, күйзеліс пен толғаныс сезімдерінен құрылған.

🌟 Рембрандт ақшасыз-жоқшылықта өмір сүріп, қайтыс болған. Ал «Адасқан ұлдың қайта оралуы» бүгін Санкт-Петербургтегі Эрмитаж мұражайында тұр.

Веласкес Диего (1599–1660). XVI ғасырдың аяғынан басталған Испания өнерінің өркендеу кезеңі жүз жылдай уақытқа созылды. Бұл кезеңді Испан мемлекетінің «алтын ғасыры» деп атады. Осы кезеңде көптеген жазушылар мен суретшілер шықты. Веласкес корольдің, оның отбасының және жоғары мәртебелі шонжарлардың салтанатты портреттерін салды. Бірақ ол тапсырыс берушілерге ешқашан жарамсақтанбады: олардың сырт пішінін шынайылықпен көрсете отырып, мінез-құлықтарын да батыл бере білді. Көрнекті суретші «Инфанта Маргарита» портретін де салды.

⚠️ Жиі кететін қате. «Утопия» — «жақсы, бірақ орындалмайтын арман» дегенді білдіреді, ал «утопия» сөзін «жаман» деп ойлауға болмайды. Мор мен Кампанелла адамдарға жақсылық тілеген; олар тек қоғамды қалай өзгертудің нақты жолын көрсете алмады.

Түсінгеніңді тексер

Бұл бізбен қалай байланысты

Қазақ даласында да «Жерұйық» туралы арман болған: әділдік пен молшылық орнаған, жұрт бақытты өмір сүретін жер. Ал Алматыдағы Әбілхан Қастеев атындағы мемлекеттік өнер мұражайында бейнелеу өнері жинақтарымен танысуға болады.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баламен бірге Рембрандттың «Адасқан ұлдың қайта оралуы» картинасын жақсы сапада ашып қараңыз. Әкенің қолдары мен ұлының киімін байқап, олардың не сезіп тұрғанын сұраңыз. Бұл бақылағыштықты дамытады.

Өзіңді тексер

• Гуманизм дегеніміз не? Адамгершілікті, адамға сүйіспеншілікті білдіретін көзқарастар жүйесі.
• Томас Мор кім және ол не жазды? Ағылшын гуманист-жазушысы; 1516 жылы «Утопия» кітабын жазды.
• Мордың «Утопиясында» қоғам қандай болды? Жекеменшік жоқ, барлығы еңбек етеді, құрал-жабдықтар ортақ, бай да, кедей де жоқ.
• Неге «утопия» сөзі «орындалмайтын арман» дегенді білдіреді? Мордың идеясы жүзеге асырылмады: ол әділ қоғамды армандады, бірақ оны қалай құрудың жолын білмеді.
• Кампанелла қандай еңбек жазды? «Күн қаласы» (1602).

Жаттығуларды шығарамыз

Сұрақтар мен тапсырмалар

№ 1

(Қазақтың ортағасырлық қай тұлғасының дүниетанымы Томас Мор ілімімен сәйкес келетін жайды өз ойларыңмен айтыңдар.)

Қалай ойлаймыз. Мордың басты арманы қандай? Әділеттілік, теңдік, бай да, кедей де жоқ қоғам. Осындай арман қазақ тарихында кімде болды?

Жауап үлгісі.

• Асан қайғы (XIV–XV ғасырлар) — халқына «Жерұйықты» іздеген. Онда жұрт тыныш, бақытты, мал мен жер жетерлік болуы керек еді. Бұл — Мордың «Утопиясына» ұқсас арман.
• Әл-Фараби (X ғасыр) «Қайырымды қала» туралы еңбегінде әділ басшы мен барлық адам бақытты болатын қоғам туралы жазды.
• Екеуінің де ойы Морға ұқсайды: қоғам әділ болса, адам бақытты болады.

Жауабы: Асан қайғы мен әл-Фарабидің әділетті, бақытты қоғам туралы ойы Мордың «Утопия» идеясына ұқсас.

№ 2

(Ойталқы. XVII ғасырдың ұлы суретшілері сурет өнеріне қандай жаңалықтар енгізді деп ойлайсыңдар?)

Қалай ойлаймыз. Оқулықтағы үш суретшіні еске түсір: Рембрандт, Веласкес, Дюрер. Әрқайсысы нені жаңадан көрсетті?

Жауап үлгісі.

• Рембрандт — жарық пен көлеңкені батыл қолданды; адамның ішкі әлемін, сезімін көрсетті; реалистік бағытты дамытты.
• Веласкес — корольдердің портретін де шындыққа жақын етіп салды: мінезін, ішкі қасиетін жасырмады.
• Дюрер — гравюра өнерін дамытты, портрет шебері болды; өнерді ғылыммен (инженерлік) байланыстырды.
• Жалпы жаңалық: сурет өнерінің басты нысаны — нақты адам, оның шынайы бейнесі.

Жауабы: жарық пен көлеңкені қолдану (Рембрандт), адамның шынайы мінезін бейнелеу (Веласкес), гравюра өнері (Дюрер).

№ 3

(?! Италиядағы қай өрлеу дәуірінің өнері қандай еуропалық елдердің суретшілеріне ықпалын тигізді?)

Қалай ойлаймыз. Қайта өрлеу дәуірі Италияда басталды. Оның идеялары мен тәсілдері басқа елдерге қалай жетті? Дюрер қай елдің, Рембрандт пен Веласкес қай елдің суретшілері?

Жауап үлгісі.

• Италиялық Қайта өрлеу дәуірінің өнері (Леонардо, Микеланджело, Рафаэль) басқа елдердің суретшілеріне де әсер етті.
• Мысалы, Германия (Дюрер), Голландия (Рембрандт) және Испания (Веласкес).
• Олар адамды басты нысан етіп, оның шынайы бейнесін салуды италиялықтардан үйренді, бірақ өз жолын тапты.

Жауабы: Италиялық Қайта өрлеу өнері Германия, Голландия, Испания секілді елдердің суретшілеріне ықпал етті.

№ 4

(? 1. Ағылшынның гуманист жазушысы: а) Томас Мор; ә) Диего Веласкес; б) Джотто ди Бондоне; в) Микеланджело; г) Беллини.)

Қалай ойлаймыз. Таңдау: кім жазушы, және ағылшын? Қалғандары — суретшілер.

Шешуі. Веласкес — испан суретшісі, Джотто, Микеланджело, Беллини — итальяндық суретшілер. Ағылшын гуманист-жазушысы — Томас Мор.

Жауабы: а) Томас Мор.

№ 5

(? 2. Жоқшылықта өліп, кедейлер зиратында жерленген сурет өнерінің ұлы шебері: а) Рембрандт; ә) Диего Веласкес; б) Микеланджело; в) Донателло; г) Мартин Лютер.)

Қалай ойлаймыз. Мартин Лютер — суретші емес. Қай суретші кедей болып қайтыс болды? Кім корольдің сарайында қызмет етті?

Шешуі. Веласкес король сарайында қызмет еткен. Микеланджело мен Донателло — итальяндық шеберлер. Рембрандт өмірінің соңында қарызға батып, жоқшылықта қайтыс болды.

Жауабы: а) Рембрандт.

№ 6

(? 3. Суретшілер мен олардың еңбектерін сәйкестендіріңдер: 1. Рембрандт Харменс ван Рейн; 2. Дюрер Альбрехт; 3. Диего Веласкес — а) «Хал үстіндегі құл»; ә) «Адасқан ұлдың қайта оралуы»; б) «Инфанта Маргарита».)

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен әр суретшінің атақты шығармасын тап.

Шешуі.

• Рембрандт — «Адасқан ұлдың қайта оралуы» (ә).
• Веласкес — «Инфанта Маргарита» (б).
• Дюрер — оның әйгілі гравюрасы «Төрт салт атты». «Хал үстіндегі құл» (а) оның шығармасы емес.

📕 Оқулықта Дюрер мен «Хал үстіндегі құл» жұптастырылған болуы керек, бірақ бұл Дюрердің емес, Микеланджелоның мүсіні («Өлім аузындағы құл»). Мәтінде Дюрердің шығармасы ретінде «Төрт салт атты» аталған, ал тізімде ол жоқ.

Жауабы: 1 — ә; 3 — б; Дюрерге тізімде дұрыс жауап жоқ (оның шығармасы — «Төрт салт атты»).

№ 7

( «Қайта өрлеу дәуірінің ұлы суретшілері» кестесін толтырыңдар.)*

Қалай ойлаймыз. Мәтіннен әр суретшінің өмір сүрген жылдарын, елін, әйгілі туындысын және жаңалығын тап.

Жауап үлгісі.

Жауабы: кесте жоғарыда толтырылған.

Жадынама

• Мор жекеменшікті қоғамдық теңсіздіктің негізі деп санады; ол еңбек құралдары ортақ қоғамды армандады.
• Мордың идеясы жүзеге аспады, сондықтан «утопия» — «орындалмайтын арман».
• Даталар: 1478–1535 Мор; 1516 «Утопия»; 1568–1639 Кампанелла; 1602 «Күн қаласы».
• Суретшілер: Дюрер (1471–1528), Веласкес (1599–1660), Рембрандт (1606–1669).

Шағын тест