§ 6. Феодалдық қоғамның әлеуметтік құрылымы

Дүниежүзі тарихы, 6 сынып. Оқулық: Айтбай Р. Т. және т.б. (Атамұра, 2018). II тарау: Феодализм. 28–33-беттер.

Нені үйренесің

• Феодалдық сатыны сызып, түсіндіруді: король, герцогтер мен графтар, барондар мен виконттар, рыцарьлар.
• Мырза мен вассалды, басыбайлы мен ерікті шаруаны ажыратуды.
• Рыцарьдің өмірі мен шаруалардың міндеткерліктері (барщина, оброк, қоғамдық жұмыстар) туралы әңгімелеуді.
• Рыцарьлар мен самурайлардың, сипахилердің ұқсастығын түсінуді.

Ой қозғау

• Феод пен феодал деген не? Феод — мұрагерлікке қалатын жер иелігі, феодал — оның иесі.
• Вассал кім? Феодал мырзадан жер алып, оған қызмет етуге міндеттенген бағыныштылы феодал.
• Поместье деген не? Феодалдың шаруашылығы, мұнда тәуелді шаруалар еңбек етті.
• Феодалдар неге қамал салды? Жаудан және көтеріліске шыққан шаруалардан қорғану үшін.

Тақырыпты талдаймыз

Лифті жоқ баспалдақ

Феодалдық құрылыстың тағы бір ерекшелігі — феодалдар атақ-лауазымы бойынша бірнеше сатыға бөлінді. Тарихта бұл бөлінуді феодалдық саты деп атайды.

Оқулықтағы суретте ол баспалдақ түрінде бейнеленген. Ең жоғарғы сатыда тақта король отыр. Одан төмен — герцогтер мен графтар, одан да төмен — барондар мен виконттар, содан кейін рыцарьлар. Ал баспалдақтың табанында орақ, айыр ұстаған шаруалар тұр. Суреттің астында: «шаруалар феодалдық сатыға кірмейді».

📌 Мырза (сюзерен) — жер берген феодал. Вассал — жерді алып, оған қызмет етуге міндеттенген бағыныштылы феодал. Соғыс кезінде әр феодал қару-жарағымен өз мырзасына барып, сапқа тұруға міндетті болды.

Мырза мен вассал: ант және уәде

Мырза мен бағыныштылы феодал (вассал) арасында келісімшарт жасалатын. Вассал мырзаның алдында тізерлеп тұрып, адал қызмет етуге ант беретін. Мырза өзіне бағыныштылы феодалға қамқорлық жасап, қолдау көрсетуге уәде ететін. Уәдесін бағыныштыға бір уыс топырақ пен ағаш бұтағын тапсырумен бекітті. Бұл келісімдер ауызша, сөз жүзінде жасалғандықтан жиі бұзыла беретін. Бағыныштылар бір-бірінің мырзаларының иеліктеріне шабуыл жасап тұрды.

Батыс Еуропада IX–X ғасырларда жер иеленушілер меншігіндегі жер мөлшері, тәуелді адамдары мен әскери қызметкерлерінің саны бойынша жікке бөлінді. Сөйтіп, феодалдардың бір-біріне бағыныштылық жүйесі құрылды. Феодалдық сатыға кірген феодалдар бір-біріне бағынды, ал шаруалар сатыға кірмеді. Оған тек феодалдар ғана кірді. Шаруалардың міндеті феодалдарды азық-түлік, киім-кешекпен қамтамасыз ету болды.

Әр елде қалай болды

Мырза мен бағыныштылардың бір-біріне сатылы бағыныштылығы әр елде әртүрлі болды. Мысалы, Германияда феодалдық сатыдағылардың бәрі өздерін төменнен жоғары қарай корольге бағыныштымыз деп есептеді. Ал Францияда «менің бағыныштымның бағыныштысы маған бағыныштылы емес» деген қағида ұсталды. Бірақ барлық елдердегі феодалдық сатыға ортақ тәртіп те болды.

Феодалдардың тұрмысы мен әдет-ғұрпы

Феодалдар өз иеліктеріндегі шаруашылықты басқарды. Жекелеген аймақтардың қуаттылығы феодалдардың іскерлігіне, ұйымдастырушылық қабілетіне байланысты еді. Халқының алдында беделі күшті, шебер басшы — феодалдың шаруашылығы өркендеп, дами түсті.

Феодалдар, әрине, өздері тікелей егін егіп, мал баққан жоқ. Бірақ шаруалардың жұмысты жақсы істеуін ұйымдастыру, бақылау да оңай емес еді. Феодалдар шаруалардың есебінен байып отырды, бірақ олар арамтамақ болған жоқ. Олар мырзалар мен тәуелді шаруалардың, тіпті бүкіл елдің қамын ойлады. Әрине, феодалдардың арасында қулары мен сұмдары да болды. Бірақ елді еңбекқор, іскер феодалдар көркейтті.

Рыцарьлар: соғыс — басты кәсіп

Феодалдар тек шаруашылықты ұйымдастырушы ғана емес, әскер басшылары да болды. Әскери іспен айналысатын феодалдар Х ғасырдың аяғынан бастап рыцарьлар деп аталды. Рыцарь болу үшін үміткердің жер үлесі, яғни «феоды» болуы керек еді. Себебі ол жер үлесінен түсіп жатқан табысының есебінен әскерді қажетті ат, ер-тұрман, қару-жарақпен өзі қамтамасыз етуі керек болатын.

Рыцарьлардың басты кәсібі — соғыс. Сондықтан олардың барлық өмір салты соғыс талаптары мен тәртіптеріне бағындырылды. Олар әскери жаттығулар жасады, әртүрлі сайыстар өткізіп тұрды. Бос уақытында феодалдар аң аулаумен айналысты. Рыцарьлар әрі мерген, әрі балуан болуы тиіс делінді.

🌟 Рыцарьлар үшін аңшылық — тек демалыс емес, жаттығу да болды. Қазақ даласында да осындай «мектеп» болған: құсбегілік (бүркітпен аң аулау), көкпар, аударыспақ сияқты ойындар жігітті мергендікке, шапшаңдыққа үйретті.

Рыцарьлардың мінез-құлық ережелері мен міндеттері олардың кодексінде (ережелер, көзқарастар, тәртіптер жинағы) тұжырымдалды. Ол бойынша рыцарьлар өз мырзасына адал болуға ант берді. Рыцарьлар соғыста батырлық пен ерліктің үлгісін көрсетуге тиісті болды. Кодекс бойынша рыцарьлар әлсіздер мен зәбір көрушілердің, христиан шіркеуінің қорғаушысы саналды. Рыцарьларда сұлу әйелге табыну салты болды.

💡 Оқулықтағы сұрақ. Рыцарьлардың ортағасырлық қоғамдағы рөліне баға беріңдер. Рыцарьлар елді қорғап, жауынгер әскер болды. Кодекс бойынша олар әлсіздерді қорғауға тиіс болды. Бірақ олар шаруалардың еңбегімен өмір сүріп, өзара соғыстарға да қатысты.

Осман империясындағы «сипахилер», Жапониядағы «самурайлар» ортағасырлық Батыс Еуропадағы рыцарьлар іспетті еді. Кейін XIV–XVI ғасырларда тұрақты армияның құрылуына, оқпен атылатын қарудың таралуына байланысты рыцарьлардың әскердегі рөлі төмендей бастады. Бірақ рыцарьлар біржола жойылып кеткен жоқ. Олар дворяндарға айналды.

Шаруалардың жіктелуі

Феодалдық құрылыс кезіндегі шаруалар басыбайлы және ерікті болып екіге бөлінді. Басыбайлы шаруалар феодалдарға толық тәуелді болды, олардың өз беттерімен шешім қабылдап, әрекет етуіне тыйым салынды. Феодалдар ондай шаруаларды сатуға, айырбастауға, сыйлауға ерікті еді. Басыбайлы шаруа қашып кетсе, қожасы оны тауып алып, өзіне қайтаратын. Басыбайлы шаруалар қатарына бірте-бірте бұрынғы құлдар да қосылды. Шаруалардың бұл тобы Францияда «серфтер» деп аталды.

Шаруалардың екінші тобына жататын жекебасы ерікті шаруалар Англияда «вилландар» еді. Олардың жағдайы біраз жеңілдеу болды. Олар өз қарамағындағы мүліктерін, еңбек құрал-жабдықтарын еркін жұмсай алды. Ерікті шаруалар өз жер үлесін мұрагерлік жолмен балаларына қалдыруға құқылы болатын.

📕 Оқулықта (31-бет) Англиядағы «вилландар» жекебасы ерікті шаруалар деп аталған. Шын мәнінде англиялық виллан — лордқа (феодалға) тәуелді шаруа, оның жағдайы серфке жақын болды. Ал нағыз ерікті шаруаларды Англияда басқа атпен атаған. Бірақ осы бетте және тапсырмада (4-тапсырма) «вилландар» деп жазылғандықтан, жауапқа оқулықтағы атау жазылады.

Шаруалардың міндеткерліктері

Шаруалар өз қожайындары мен корольдерге көптеген міндеткерліктер өтеді. Қақтығыс кезінде ұсақ жер иелері күшті көрші феодалдың немесе монастырьдің қамқорлығына мұқтаж еді. Бірақ ол қамқорлық үшін феодалға келісілген міндеткерліктерін өтеп отырды. Сондай-ақ өз жері жоқ шаруалар феодалдардан алған жер үлесі үшін бірқатар міндеткерлік атқарды.

Оқулықтағы сызбада міндеткерліктердің үш түрі көрсетілген. Негізгісі — еңбекпен өтеу, ол «барщина» деп аталады. Шаруалар заттай алымсалық — «оброк» та төлеп отырды. Сонымен қатар қоғамдық жұмыстар атқарды. Мысалы, жылына бірнеше күн бойы тегін көпір салуға, жол жөндеуге, жүк тасуға қатысты.

• Барщина — феодалдың жерінде еңбекпен өтеу.
• Оброк — заттай алымсалық: астық, мал және т.б.
• Қоғамдық жұмыстар — тегін көпір салу, жол жөндеу.
• Соғыста жүрген ауылдастарын азық-түлікпен қамтамасыз етіп отыру.

💡 Оқулықтағы сұрақ. «Феодалға азық-түлік салығын өткізу» суретіне қарап, сол кездегі адамдардың өмірін сипаттаңдар. Шаруалар қапшық, бөшке, қозы, нан әкеліп, феодалдың жазушысына тапсырып тұр. Яғни өмірі еңбекке толы болды, өнімінің бір бөлігін феодалға беруге мәжбүр болды.

Уақыт таспасы

⚠️ Жиі кететін қате. Барщина мен оброкты шатастырма: барщина — қожайынның жерінде жұмыс істеу, ал оброк — өнім беру.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баланыздан ойыншықтардан не текшелерден баспалдақ жасап, оған король, герцог, барон, рыцарьді қойдыруды ұсыныңыз. Атаулар осылай жақсы есте қалады.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Феодалдық саты деген не? Феодалдардың атақ-лауазымы бойынша сатыларға бөлінуі: жоғарыда ең ірі, төменде ұсақ феодалдар.
• Вассал кім? Мырзадан жер алып, оған қызмет етуге міндеттенген феодал.
• Барщина деген не? Феодалдың жерінде еңбекпен өтеу.
• Оброк деген не? Шаруашылық өнімімен төленетін заттай алымсалық.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Ойталқы (32-бет). Феодалдар мен шаруалар құқықтарының ерекшелігі неде?

Қалай ойлаймыз. Екі топты салыстыр: кімде жер, билік, қару болды; кім кімге бағынды.

Жауап үлгісі.

Жауабы: феодалдар жердің иесі әрі билікте тұрды, ал шаруалар (әсіресе басыбайлылар) еркін болмай, міндеткерліктер өтеді.

№ 2

(оқулықта — «?!» белгісі, 1-тапсырма) Орта ғасырлардағы феодалдық қоғам туралы не айта аламыз?

Қалай ойлаймыз. Қоғамның құрылысын, шаруашылығын және екі басты топты еске түсір.

Жауап үлгісі.

• Қоғам феодалдық сатыға бөлінді: король, герцогтер мен графтар, барондар мен виконттар, рыцарьлар. Шаруалар сатыға кірмеді.
• Феодалдар мен вассалдар арасында ант және келісім болды.
• Шаруалар басыбайлы және ерікті болып жіктелді, барщина мен оброк төледі.
• Рыцарьлардың басты кәсібі — соғыс, олар кодекс бойынша өмір сүрді.

Жауабы: феодалдық қоғам — сатыларға бөлінген, жер иелері мен тәуелді шаруалардан тұратын қоғам.

№ 3

(«?!», 2-тапсырма) Шаруалар қандай міндеткерліктер атқарды?

Қалай ойлаймыз. Оқулықтағы сызбаға қара: міндеткерліктердің үш түрі бар.

Шешуі.

1. Соғыста жүрген ауылдастарын азық-түлікпен қамтамасыз етіп отыру.
2. Феодалдан алған жері үшін: барщина (еңбекпен өтеу) және оброк (заттай алымсалық).
3. Қоғамдық жұмыстар: тегін көпір салу, жол жөндеу, жүк тасу.

Жауабы: барщина, оброк және қоғамдық жұмыстар.

№ 4

(оқулықта — «?» белгісі, 1-тапсырма) Феодалдық сатының баспалдақтарында тұрғандардың бәрі өздерін төменнен жоғары қарай корольге бағыныштымыз деп есептеген ел: а) Франция ә) Англия б) Польша в) Германия г) Италия.

Шешуі. Оқулықта: «Германияда феодалдық сатыдағылардың бәрі өздерін төменнен жоғары қарай корольге бағыныштымыз деп есептеді». Францияда басқаша: «менің бағыныштымның бағыныштысы маған бағыныштылы емес».

Жауабы: в) Германия.

№ 5

(«?», 2-тапсырма) Әскери іспен айналысатын феодалдар: а) герцог ә) граф б) барон в) виконт г) рыцарь.

Шешуі. Мәтін бойынша: «Әскери іспен айналысатын феодалдар X ғасырдың аяғынан бастап рыцарьлар деп аталды».

Жауабы: г) рыцарь.

№ 6

(«?», 3-тапсырма) Франциядағы басыбайлы шаруалар: а) феодалдар ә) серфтер б) виконттар в) вилландар г) барондар.

Шешуі. Оқулықта: «Шаруалардың бұл тобы Францияда «серфтер» деп аталды».

Жауабы: ә) серфтер.

№ 7

(«?», 4-тапсырма) Англиядағы жекебасы ерікті шаруалар: а) вилландар ә) феодалдар б) серфтер в) виконттар г) барондар.

Шешуі. Оқулықта: «жекебасы ерікті шаруалар Англияда «вилландар» еді». (Бұл — оқулықтағы атау, жоғарыдағы 📕 ескертпені қара.)

Жауабы: а) вилландар.

№ 8

(«?», 5-тапсырма) Феодалдық сатыны жоғарыдан төмен қарай ретімен қойыңдар: 1) Барондар 2) Рыцарьлар 3) Герцогтер 4) Король.

Шешуі. Жоғарыдан төмен қарай: король, герцогтер (мен графтар), барондар (мен виконттар), рыцарьлар.

Жауабы: король, герцогтер, барондар, рыцарьлар. Кестедегі нөмірлермен: Барондар — 3, Рыцарьлар — 4, Герцогтер — 2, Король — 1.

№ 9

(«?», 6-тапсырма, 32–33-беттер) Әскери іспен айналысатын феодалдардың қай елге қатысты екенін анықтаңдар: I. Рыцарьлар II. Самурайлар III. Сипахилер. Кестенің бағандары: Жапония, Осман империясы, Батыс Еуропа.

Қалай ойлаймыз. Оқулық бойынша Осман империясындағы «сипахилер», Жапониядағы «самурайлар» — Батыс Еуропадағы рыцарьлар іспетті.

Жауабы: I. Рыцарьлар — Батыс Еуропа; II. Самурайлар — Жапония; III. Сипахилер — Осман империясы.

Жадынама

• Даталар: IX–X ғасырлар — феодалдардың бағыныштылық жүйесі; X ғасырдың аяғы — рыцарьлар; XIV–XVI ғасырлар — рыцарьлар рөлінің төмендеуі.
• Орындар: Германия (бәрі корольге бағынады), Франция («менің бағыныштымның бағыныштысы маған бағыныштылы емес»), Англия, Жапония, Осман империясы.
• Терминдер: феодалдық саты, мырза, вассал, барщина, оброк, кодекс, самурайлар, сипахилер, дворяндар.

Шағын тест