§ 5. Тәжірибе нәтижелерін қалай көрсетуге болады

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 1 тарау: Ғылым әлемі. 26–33-беттер.

Нені үйренесің

• Зерттеу қорытындыларын ресімдеудің төрт тәсілін атауды.
• Диаграммалар мен графиктерді, инфографиканы оқуды.
• Деректер бойынша бағаналы диаграмма салуды.
• Диаграмманың адастырып тұрғанын байқауды.

Ой қозғау

• Бірнеше санның орташа арифметикалық мәнін қалай табады? Барлық сандарды қосып, қосындыны олардың санына бөледі.
• Бағаналы диаграмма дөңгелек диаграммадан немен ерекшеленеді? Бағаналы диаграмма шамаларды салыстырады, ал дөңгелек диаграмма бүтіннің бөліктерін (пайызбен) көрсетеді.
• Бүкіл дөңгелек неше пайыз? 100 %.
• 100-дің 9 %-ы қанша? 9.

💡 Түсінікті ресімделмеген тәжірибе — картасыз қазына секілді. Нәтижені кез келген адам түсінетіндей етіп көрсету керек.

Тақырыпты талдаймыз

Суретті сөзсіз қалай түсінеміз

3-суреттегі үш бейнеге қарашы.

• Астанадағы күн райы. Тәулік уақыты бойынша кесте: түнде, таңертең, күндіз, кеште. Бұлт пен күн белгілері бұлттылықты, сандар температураны, қысымды, желді және ылғалдылықты көрсетеді.
• Астананың климатограммасы. Айлар (I–XII) бойынша қызыл бағаналар температураны (сол жақтағы °C шкаласы), көк бағаналар жауын-шашынды (оң жақтағы мм шкаласы) көрсетеді. Жазда жылы, қыста −20 °C-қа дейін суық.
• Қазақстан Республикасы халқының саны. 2008–2013 жылдардағы бағаналы диаграмма: халық саны шамамен 15,5 млн-нан 17 млн адамға дейін өсті.

Мұның бәрін түсінуге таңбалар мен шартты белгілер көмектеседі: белгішелер, түстер, шкалалар, осьтердің жазулары, шартты белгілердің түсіндірмесі.

Нәтижені көрсетудің төрт тәсілі

Тәсілдерді біріктіруге болады: мәтін графикпен және фотосуретпен.

Мәтін қарапайым және ғылыми тілде болады. Ең бастысы — жүйелілік және ойға қонымдылық. Қорытындыны артық нәрсемен ауырлатпа: қысқа әрі нақты жаз. Мәтіндік қорытындыда артық әсірелеу сөздер мен ақпараттық емес ауытқулар жазбаған жөн.

Таңбалар мен графика мәтінді толықтырып, оны көрнекі етеді. Кез келген график немесе кесте үшін ережелер:

1. Сурет пен мәтін бір-бірін толықтырып тұруы тиіс.
2. Сурет өзі түсінікті болуы тиіс: барлық жазулар мен белгілер қамтылған.
3. Әрбір график, кесте және сызбаның атауы мен нөмірі болуы тиіс.

Бейнелер (фото, макет, бейне) шынымен қажет кезде ғана қосылады.

📌 Ақпараттық график (инфографика) — ақпарат, дерек және мағлұмат берудің графикалық тәсілі. Оның мақсаты — күрделі ақпаратты жылдам әрі нақты жеткізу. Ол таңбаларды, сандарды, диаграммаларды және қысқа жазуларды біріктіреді.

Абайла: диаграмма алдауы мүмкін

Жүргізуші жол-көлік оқиғаларының (ЖКО) санын көрсететін диаграмманы көрсетті: 2017 жылдың бағанасы 2016 жылдағыдан екі есе биік. Бірақ ось нөлден емес, шамамен 502-ден басталады! Шындығында ЖКО саны 508 орнына шамамен 516 болды. Адал диаграммаға қарашы:

⚠️ Жиі кететін қате. Бағаналарды шкалаға қарамай «көзбен» салыстыру. Ось қай саннан басталатынын әрқашан тексер.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Жаңалықтардан немесе жарнамадан кез келген диаграмманы бірге тауып, баладан сұраңыз: «Ось қай саннан басталады? Дұрыс салынған ба?» Бұл сыни ойлауды кез келген оқулықтан артық дамытады.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Нәтижелерді ресімдеудің қандай тәсілдері бар? Мәтін түрінде баяндау, таңбалық, графикалық және заттық-бейнелі ақпарат.
• Қорытынды мәтінде ең бастысы не? Жүйелілік пен ойға қонымдылық, артық ештеңесіз.
• Инфографика дегеніміз не? Күрделі деректерді жылдам әрі айқын көрсететін сурет.
• Диаграмманың адал екенін қалай тексереміз? Ось қай саннан басталатынын және бөліктері бірдей екенін қарау.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

(параграф мәтініндегі тапсырма) 3-суретке қара. Әрбір бейне нені білдіретінін түсіндір. Саған бұл суреттерді түсінуге қандай таңбалар, шартты белгілер көмектесті?

Шешуі.

1. Астанадағы бірнеше күндік және тәулік уақыты бойынша күн райы. Бұлт, күн және қар ұлпасы белгілері, температура, қысым, ылғалдылық сандары, жел бағыты көмектесті.
2. Астананың климатограммасы: қызыл бағаналар — айлар бойынша температура, көк бағаналар — жауын-шашын. Айлардың рим цифрлары, °C және мм шкалалары көмектесті.
3. Бағаналы диаграмма: Қазақстан халқының саны 2008 жылдан 2013 жылға дейін 15,5 млн-нан 17 млн-ға өсіп келеді. Жылдардың жазулары, «млн адам» шкаласы, тақырыбы және дерек көзі көмектесті.

Жауабы: күн райы болжамы, климатограмма, халық саны диаграммасы; белгішелер, шкалалар, жазулар көмектесті.

№ 2

№ 1 ақпараттық графикамен («Қазақстанның түрлі қалаларындағы 1 кг нанның бағасы», 2017 жылғы 20 наурыздағы жағдай бойынша) таныс. Бидай ұнынан әзірленген нанның бағасы Қазақстанның қай қаласында қымбат? Ең арзаны ше?

Қалай ойлаймыз. Картада әр қаланың екі саны бар: жоғарғысы (сары) — жоғары сұрыпты бидай ұнынан әзірленген нан, төменгісі (қоңыр) — қарабидай, бидай ұнынан әзірленген нан. Тек жоғарғы сандарды салыстырамыз.

Шешуі. Ең үлкен жоғарғы сан — 320 тг (Петропавл). Ең кіші — 146 тг (Қызылорда); оның жанында Тараз — 149 тг.

Жауабы: ең қымбат — Петропавлда (1 кг үшін 320 тг), ең арзан — Қызылордада (1 кг үшін 146 тг).

№ 3

Қазақстан Республикасында қарабидай, бидай ұнынан әзірленген 1 кг нанның орташа бағасын есептеп жаз.

Қалай ойлаймыз. Барлық 17 қаланың төменгі сандарын қосып, 17-ге бөлеміз.

Шешуі.

1. Бағалар: 207, 186, 251, 251, 215, 214, 239, 138, 187, 191, 209, 190, 127, 169, 166, 156, 193.
2. Қосынды: 3289 тг.
3. Орташа: $3289 : 17 \approx 193{,}5$ тг.

Жауабы: 1 кг үшін шамамен 193 тг.

№ 4

Өз аймағыңдағы жоғары сұрыпты бидай ұнынан әзірленген 1 кг нанның орташа бағасын анықта және Қазақстан бойынша нанның орташа бағасынан қаншалықты жоғары/төмен екендігін көрсет.

Қалай ойлаймыз. Алдымен елдегі бидай нанының орташа бағасын № 3 секілді тап. Сосын өз қаланың бағасынан оны алып таста.

Шешуі.

1. 17 қала бойынша жоғарғы сандардың қосындысы — 3815 тг. Орташа: $3815 : 17 \approx 224$ тг.
2. Мысалдар:
   • Алматы: $233 - 224 = 9$ тг — орташадан қымбат.
   • Астана: $277 - 224 = 53$ тг — қымбат.
   • Шымкент: $171 - 224 = -53$ — 53 тг арзан.
   • Қызылорда: $146 - 224 = -78$ — 78 тг арзан.

Жауабы: ел бойынша орташа ≈ 224 тг; өз қалаң үшін айырманы тап (мысалы, Алматыда 9 тг қымбат).

№ 5

Қорытынды жазу үшін сен ақпарат берудің қандай түрін қолдандың, ойланып жаз.

Жауабы: деректі ақпараттық графикадан алдық (графикалық және таңбалық ақпарат: карта, нан белгілері, сандар), ал қорытындыны мәтінмен жаздық. Тәсілдердің үйлесімі шықты.

№ 6

Келесі беттегі № 2 ақпараттық графикамен таныс. Берілген ақпараттық графика қалай аталады?

Шешуі. Онда мұнай мұнаралары, құбыр және әртүрлі биіктіктегі алтын тиындар үйінділері бар. Тиындардың астында айлар мен жылдар жазылған.

Жауабы: «Соңғы 8 жылда мұнай бағасының арзандауы» (2008 жылдан 2016 жылға дейін Brent маркалы мұнай бағасының көтерілген және төмендеген кезеңдері).

№ 7

№ 2 ақпараттық графикада бейнеленген негізгі ойды ата. Оны түсінуге қандай таңбалар көмектескенін айт.

Жауап үлгісі.

• Негізгі ой: 8 жылда баррель бағасы қатты өзгеріп, ақырында 147 доллардан (2008 жылғы шілде) 28 долларға (2016 жылғы қаңтар) дейін түсті.
• Таңбалар: тиындар үйіндісінің биіктігі бағаны көрсетеді, тиындарда доллармен сандар тұр, олардың астында — күндер. Мұнаралар мен құбырлар сөз мұнай туралы екенін аңғартады.

Жауабы: мұнай бағасы біресе өсті, біресе түсті, ақырында 5 есе төмендеді; сандары бар тиын-бағаналар мен күндер көмектесті.

№ 8

№ 2 ақпараттық графиканың деректерін қолдана отырып, дәптеріңе бағаналық диаграмма түрінде мұнай баррелінің бағасындағы өзгерістерді бейнеле. Баррельдің өлшем бірлігі ретінде бір торкөзді ал, ол 10 долларға тең.

Қалай ойлаймыз. Әр бағаны 10-ға бөлеміз — бағананың торкөздегі биіктігін аламыз.

Шешуі.

Осьті жаз («Мұнай баррелінің бағасы, 1 торкөз = 10 доллар»), бағаналардың астына — күндерді, жоғарыға — диаграмманың атауын.

Жауабы: биіктігі 2,8-ден 14,7 торкөзге дейінгі 9 бағана.

№ 9

«Ақпаратты айла-шарғы үшін қалай пайдаланады?» тапсырмасын орында: теледидар бағдарламасында жүргізуші 1-диаграмманы көрсетіп: «1-диаграмма 2016 жылмен салыстырғанда 2017 жылы жол-көлік оқиғалары саны шұғыл өскенін көрсетеді», — деді. Жүргізуші осы 1-диаграмманың негізінде дұрыс қорытынды жасады деп ойлайсың ба? Өз жауабыңның түсіндірмесін жаз.

Қалай ойлаймыз. Шкалаға қара: ол қай саннан басталады?

Шешуі.

1. Ось нөлден емес, шамамен 502-ден басталады. Сондықтан 2017 жылдың бағанасы екі есе биік көрінеді.
2. Шындығында ЖКО шамамен 508 болған, енді шамамен 516 болды.
3. Өсім — небәрі шамамен 8 жағдай, ол 2 %-дан аз. Бұл «шұғыл» өсім емес.

Жауабы: жоқ, қорытынды дұрыс емес: өсім аз, ал «шұғыл өсу» әсерін қиылған шкала жасайды.

№ 10

«Экспорт» тапсырмасы. Төмендегі 2 және 3-диаграммаларда ақша бірлігі ретінде зед қолданылатын Зедландия экспорты туралы ақпарат келтірілген. 1998 ж. Зедландиядан шығарылған экспорттың жалпы құны қанша (миллион зедпен)?

Қалай ойлаймыз. Жылдар бойынша 2-диаграмма (бағаналы) керек, оның 1998 жылғы бағанасы.

Шешуі. 2-диаграммада 1996–2000 жылдардың экспорты миллион зедпен: 20,4; 25,4; 27,1; 37,9; 42,6. 1998 жылға 27,1 сәйкес келеді.

Жауабы: 27,1 миллион зед.

№ 11

2000 ж. Зедландиядан экспортталған жеміс шырынының бағасы қанша?

Қалай ойлаймыз. Екі диаграмма да керек. Бағаналыдан 2000 жылғы барлық экспортты аламыз — 42,6 млн зед. Дөңгелектен шырынның үлесін — 9 %.

Шешуі. $42{,}6 \cdot 9 : 100 = 3{,}834 \approx 3{,}8$ млн зед.

Жауабы: шамамен 3,8 млн зед.

№ 12

«Чад көлі» тапсырмасы. Сахара шөлінің солтүстік-африкалық бөлігіндегі Чад көлінің тереңдік деңгейінің өзгеруі көрсетілген. Чад көлі соңғы Мұз дәуірі ішінде, шамамен біздің заманымызға дейінгі 20 000 жыл бұрын толық жойылып кеткен. Шамамен біздің заманымызға дейінгі 11 000 жыл бұрын ол қайтадан пайда болды. Қазіргі күні оның тереңдік деңгейі біздің заманымыздың 1000 жылдағысымен бірдей. Чад көлінің қазіргі кездегі тереңдігі қандай?

Қалай ойлаймыз. Графикте тігінен — метрмен тереңдік, көлденеңінен — уақыт. «Бүгін» — графиктің ең оң жақ нүктесі.

Шешуі. Графиктің соңында сызық оське дерлік жатады: шамамен 2 метр. Мәтін бойынша, қазір тереңдік біздің заманымыздың 1000 жылындағыдай.

Жауабы: шамамен 2 м.

№ 13

5-суреттегі графиктің бастапқы нүктесі қай уақыт кезеңі (шамамен қай жыл) сәйкес келетіндігін анықта.

Шешуі. Осьтегі бірінші жазу — б.з.д. 10 000 жыл, ал сызық одан сәл солдан басталады.

Жауабы: шамамен б.з.д. 11 000 жыл.

№ 14

Қалай ойлайсың, автор графиктегі бастапқы нүкте ретінде неліктен дәл сол жылды таңдап алған?

Жауап үлгісі. Шамамен б.з.д. 20 000 жылы, мұз дәуірінде, Чад көлі толық жоғалып кеткен. Шамамен б.з.д. 11 000 жылы ол қайта пайда болды. Осы сәттен бастап көлдің тереңдігі қайтадан бар, оны графикте көрсетуге болады. Бұрын көрсететін ештеңе болмаған.

Жауабы: осы кезде көл қайта пайда болған.

№ 15

31-бетте «ЭКСПО-2017» № 3 ақпараттық графикасының мысалы берілген. Сенің ойыңша, мінсіз оқушы қандай болады? Ол қандай қасиеттерге ие? «Мінсіз оқушы» ақпараттық графикасын жаса. Таңбаларды, қысқаша тезистерді, диаграммаларды пайдалан.

Қалай ойлаймыз. ЭКСПО инфографикасы көрмелерді салыстырады: бағананың биіктігі — келушілер коэффициенті, ту — ел, ал төменде нақты сандар кестесі. Дәл сол ойды ал.

Жоспар.

1. Тақырыбы: «Мінсіз оқушы».
2. Ортада — оқушының мүсіні, одан 5–6 қасиетке көрсеткілер, белгішелермен: кітап (білімқұмар), сағат (тәртіпті), қол алысу (мейірімді), шам (шығармашыл), қалқан (жауапты), доп (спортшыл).
3. «Менің күнім» бағаналы диаграммасы: оқу, үй тапсырмасы, спорт, кітап оқу, ұйқы — сағатпен.
4. «Табысқа не маңызды» дөңгелек диаграммасы, мысалы: тырысу 40 %, қызығушылық 30 %, мұғалімнің көмегі 20 %, сәттілік 10 %.
5. Төменде бір жолдық қысқа қорытынды.

Тезистер үлгісі. Мінсіз оқушы уақытында келеді. Бірдеңе түсініксіз болса, сұрақ қояды. Сыныптасына көмектеседі, оның қатесіне күлмейді. Үй тапсырмасын ойыннан бұрын орындайды. Кемінде 9 сағат ұйықтайды. Күніне кемінде 20 минут кітап оқиды.

Жауабы: әркімнің өз инфографикасы; жоспар мен үлгі жоғарыда.

💡 Инфографиканы артық нәрсемен жүктеме. 5–7 белгіше және 1–2 диаграмма жеткілікті. Оны 10 секундта түсінуге болуы керек.

🌟 Рефлексия «Жетістік баспалдағы»: 31-беттегі баспалдақтың қай сатысында тұрғаныңды ойла («Мен мұны жасамаймын» деген сатыдан «Түк те қиындығы жоқ!» деген сатыға дейін) және келесі саты үшін не істеу керегін жаз.

Жадынама

• Жақсы график өзі түсінікті: атауы, нөмірі, осьтердің жазулары бар.
• Мәтін мен сурет бір-бірін толықтырады.
• Шкаланы тексер: ось нөлден басталмаса, айырмашылық үлкен көрінеді.
• Дөңгелек диаграмма — бүтіннің үлестері, бағаналы диаграмма — шамаларды салыстыру.

Шағын тест