§ 6. Микро және макроәлемнің ерекшеліктері неде

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 2 тарау: Адам. Жер шары. Ғалам. 34–38-беттер.

Нені үйренесің

• Микроәлем нысандарын макроәлем нысандарынан ажыратуды.
• Әр әлемде нысандардың өлшемдері немен өлшенетінін атауды.
• Жарық микроскопын пайдаланып, оның бөліктерін атауды.
• Антибиотиктермен жүргізілген қарапайым тәжірибені оқып, қорытынды жасауды.

Ой қозғау

• «Микро-» қосымшасы нені білдіреді? «Өте кішкентай». Микроскоп, микроавтобус, микротолқынды пеш — бәрінде кішілік ойы бар.
• Ал «макро-» ше? «Үлкен». Макроәлем — біз үйренген үлкен заттар әлемі.
• Су неден тұрады? Ең ұсақ бөлшектерден — молекулалардан. Бір тамшы суда олар елестете алмайтындай көп.
• Пияздың жасушасын немен көруге болады? Микроскоппен: көзбен көрінбейді.

💡 Бүгін айналамыздағының бәрін екі «қабатқа» бөлеміз: қолмен ұстап, сызғышпен өлшеуге болатын нәрселер және заттың терең ішінде жасырынған нәрселер.

Тақырыпты талдаймыз

Екі әлем — бір табиғат

6-суретте қатар екі сурет тұр: шариктерден жасалған су молекуласының моделі және Күн төңірегінде планеталары бар Күн жүйесі. Молекула — микроәлемнің тұрғыны. Күн жүйесі — үлкен ғана емес, орасан зор.

📌 Микроәлем — бұл молекулалар, атомдар, қарапайым бөлшектер — көзге көрінбейтін тым кішкентай микронысандар әлемі.

Макроәлем — макронысандар әлемі. Оның өлшем бірлігі адам тәжірибесінің өлшемімен өзара қатынаста: кеңістіктік өлшемдер миллиметрмен, сантиметрмен және километрмен, ал уақыт — секундпен, минутпен, сағатпен, жылмен көрсетіледі.

Макроәлем — бұл күнделікті өмірде әр адамды қоршап тұратын бүкіл әлем. Біз, мысықтар, ағаштар, көліктер мен таулар осында тұрады. Макроәлем мегаәлем мен микроәлемнің аралығында болатын үлкен нысандардың әлемі болып табылады.

📌 Мегаәлем — жұлдыздар, планеталар, галактикалар әлемі. Макроәлем микроәлем мен мегаәлемнің ортасында орналасқан.

⚠️ Жиі кететін қате. Күнді көбіне макроәлемге жатқызады. Қатаң айтқанда, жұлдыздар мен планеталар — мегаәлем. Тапсырмада тек екі баған болса, Күнді «үлкен» әлемге — макроәлемге қоямыз, бірақ үшінші әлемді де білген пайдалы.

Неге сызғыш мұнда дәрменсіз

Макроәлемде бәрін әдеттегідей өлшейміз: ұзындықты — миллиметрмен, сантиметрмен, метрмен, километрмен. Массаны — граммен және килограммен. Уақытты — секундпен, сағатпен, жылмен.

Микроәлем үшін бұл бірліктер тым үлкен. Су молекуласы миллиметрден миллион есе кіші! Атомды граммен өлшеу — шаң түйірін жүк көліктеріне арналған таразыда өлшегенмен бірдей. Микроәлем үшін м, км қашықтық бірліктері де, г, кг, фунт масса бірліктері де қолданылмайды: олар «микроәлем» түсінігі үшін тым үлкен.

🌟 Алманы Жердің өлшеміне дейін үлкейтсек, ондағы атомдар алманың өзіндей болады. Атомдар осыншалықты кішкентай.

Көзбен көрінбейтінді көретін көз

Кішкентай әлемге үңілу үшін микроскоп қажет. Микроскопты италиялық физик, астроном, математик Галилео Галилей жасаған деп жазылады: оның құрылғысы кәдімгі окуляр мен екі линзалы құрама қондырғыдан тұрады. Заманауи мектеп (жарық) микроскоптары 1500–2000 есеге дейін үлкейтіп көрсете алады.

📕 Оқулықта микроскопты Галилео Галилей жасаған деп жазылған. Алайда көптеген тарихшылардың пікірінше, алғашқы микроскоптарды шамамен 1590 жылы голландиялық шеберлер Янсендер жасаған, ал Галилей құралды кейінірек жетілдірген.

7-суретте мектеп микроскопы көрсетілген. Жоғарыда — окуляр, оған қарайды. Оның астында тубус пен объективтер бар, олар үлкейтеді. Препаратты зат үстеліне қояды. Төменнен айна жарықты бағыттайды. Бұрандалар көріністі айқындайды, ал штатив бәрін бір жерде ұстап тұрады.

🌟 Электронды микроскоптар жүздеген мың есе және одан да көп үлкейтеді. Олармен тіпті вирустарды да көруге болады.

Тірі, жансыз және жасанды нысандар немен ерекшеленеді

Макронысандар үш түрге бөлінеді:

• жансыз — тас, мұз, құм;
• жанды — адам, жануарлар, өсімдіктер (ағаш, жылқы);
• жасанды — адамдар жасаған: үй, машине, телефон.

Макроәлемді макроденелер — адамдар, олардың іс-әрекеті нәтижесінде алынған өнімдер, тірі организмдер, түрлі жағдайдағы заттар, макромолекулалар құрайды.

🌟 Адам денесінің ішінде бактериялар өте көп, олардың жалпы салмағы шамамен 2 килограмға жетеді. Олар тіпті сол дененің жасушаларынан да көп болуы мүмкін. Сондықтан адамды бактериялар мен вирустардан және басқа кішігірім денелерден тұратын организм деп айтуға әбден болады.

📕 Оқулықта адам денесінде «тұтас квадриллион бактерия» бар делінген. Шындығында адамда шамамен 40 триллион (4 · 10¹³) бактерия болады, ал квадриллион — 10¹⁵, яғни одан әлдеқайда көп.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Микроәлем дегеніміз не? Көзбен тікелей көрінбейтін молекулалар, атомдар және қарапайым бөлшектер әлемі.
• Макроәлем дегеніміз не? Адаммен өлшемдес нысандар әлемі: оларды миллиметрмен, метрмен, километрмен, ал уақытты секундпен және жылмен өлшейді.
• Неге микроәлем үшін метр мен килограмм жарамайды? Олар бөлшектердің өзінен миллион және миллиард есе үлкен.
• Микроәлемді қандай аспаппен зерттейді? Микроскоппен.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

«Микроәлем» және «макроәлем» ұғымдары нені білдіретінін есіңе түсір. 6-суретте көрсетілген нысандар қай әлемге тиесілі екендігін анықта. Микроәлем және макроәлем нысандарына мысал келтір.

Қалай ойлаймыз. Көзбен көрінеді ме? Сызғышпен немесе рулеткамен өлшеуге бола ма?

Шешуі. Су молекуласы — микроәлем. Күн жүйесі — өте үлкен нысан; «микро — макро» жұбында оны үлкен әлемге, ал дәлірек айтқанда — мегаәлемге жатқызады.

Жауап үлгісі. Микроәлем: оттегі атомы, қант молекуласы, электрон. Макроәлем: киіз үй, домбыра, түйе, Балқаш көлі.

Жауабы: су молекуласы — микроәлем; Күн жүйесі — макроәлем (дәлірек айтқанда, мегаәлем).

№ 2

Берілген нысандарды екі бағанға бөліп орналастыр. Өз таңдауыңды дәлелде: молекула, тау, адам, атом, ағаш, мысық, Күн, тау жынысы, қарапайым бөлшек, автокөлік.

Қалай ойлаймыз. Микроәлемде тек кез келген шаң түйірінен кіші және лупамен де көрінбейтін нәрсе болады.

Жауабы: микроәлем — молекула, атом, қарапайым бөлшек; макроәлем — тау, адам, ағаш, мысық, Күн (қатаң айтқанда — мегаәлем), тау жынысы, автокөлік.

№ 3

Әр топқа өзің бір мысалдан қос.

Жауап үлгісі. Микроәлем — тұз молекуласы. Макроәлем — мектеп сөмкесі.

Жауабы: әркімде өзінше; мысалы, тұз молекуласы және сөмке.

№ 4

«Кірпікшелі кебісше» микроәлемінің нысанын бақылау. Жарық микроскобын пайдалану ережесін есіңе түсір. Микроскоптың негізгі құраушы бөліктерін қайтала (7-сурет). Практикалық жұмыс.

🧪 Тәжірибе. Қажет: микроскоп, зат қоятын және жабын әйнектер, тамызғыш, кірпікшелілері бар су тамшысы, майлық.

Не шығуы керек. Кебісше тәпішкенің ұзынша табанына ұқсайды. Ол айнала отырып, жылдам жүзеді және әр кез бағытын өзгертеді. Денесін жіңішке кірпікшелер жауып тұрады.

Қорытынды үлгісі. Микроәлем нысандары өте кішкентай, оларды көзбен көру мүмкін емес. Оларды тек үлкейткіш аспаптардың көмегімен зерттеуге болады. Бұл ретте су тамшысында өз өмірі қайнап жатады.

⚠️ Әйнектер жұқа, сынып кетеді: оларды шетінен ұста. Айнаны күнге қаратпа — көзге зиян келтіруі мүмкін.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Кебісшелерді үйде оңай өсіруге болады: аздап шөпті немесе банан қабығын тоғанның суымен құйып, жылы жерде бір апта қалдырыңыз. Балалар микроскопы да жарайды.

Жауабы: микроәлем нысандары өте кішкентай, оларды тек микроскоппен зерттейді.

№ 5

Алған білімдерің негізінде «Салыстыру кестесін» толтыр (5-кесте): нысандар мөлшері, нысандарды өлшеу бірлігі, нысан мысалы.

Шешуі.

Жауабы: кестеде.

№ 6

Мәтінді оқып, тапсырманы орында. «Дәрігерге бару» диалогі: емделуші төрт күн жөтеліп жүр және 2 ай бұрын дәрігер жазып берген антибиотикті өздігінен қабылдаған. 1-тапсырма. Осы мәтінде тікелей және жанама түрде сөз болатын микро және макроәлемнің нысандарын ата.

Қалай ойлаймыз. Тек анық сөздерді емес, жасырынды іздеп көр. Сілекей бар жерде — микробтар бар, таблетка бар жерде — молекулалардан тұратын зат бар.

Жауап үлгісі.

• Макроәлем: емделуші, дәрігер, тамақ (жұтқыншақ), сілекей сынамасы, антибиотик таблеткалары, Петри ыдысы.
• Микроәлем: тамақтағы (жұтқыншақтағы) микроорганизмдер (бактериялар), дәрі молекулалары.

Жауабы: жоғарыдағы тізім.

№ 7

2-тапсырма. Диалогте ауырған адамның жөтелден арылу үшін антибиотик қабылдағаны айтылады. Төменде келтірілгендердің қайсысына антибиотиктер тікелей әсер етеді? а) жөтел; б) бактерия; ә) ауырсыну; в) вирус.

Жауабы: б) бактерияға.

⚠️ Жиі кететін қате. Тұмауратқанда «әйтеуір» антибиотик ішу. Тұмауратуды көбіне вирустар туғызады, ал антибиотик мұнда пайдасыз.

🌟 Адам денесінде бактериялар сол адамның өз жасушаларындай көп немесе одан да көп. Олар бірге шамамен 1,5–2 кг тартады.

№ 8

Емделуші сілекейінің антибиограммасы (8-сурет). Антибиограмма емделуші сілекейі микроорганизмін Петри ыдысына салу арқылы алынды. A, B, C, D және E — бес антибиотик пайдаланылады. Үш күннен кейін микроорганизмдер саны өсті, тек оны өлтіретін антибиотик қасындағылар өскен жоқ. Дәрігер емделуші сілекейі бойынша келесідей қорытынды шығара ала ма? 3-тапсырма. Әрбір қорытынды жанындағы «иә» немесе «жоқ» жауабын қоршап белгіле (6-кесте): 1) бірде-бір антибиотик емделушінің тамағынан табылған микроорганизмдерге қарсы тиімді әсер ете алмайды; 2) D антибиотик тиімді әсер етуі мүмкін; 3) C антибиотик тиімді әсер етуі мүмкін.

Қалай ойлаймыз. Таблетка-дөңгелектің айналасындағы бос сақина — микробтар өлген жер. Яғни, бұл антибиотик оларға әсер етеді.

Шешуі.

1. A және D айналасында бос аймақтар бар — демек, кем дегенде осы екі антибиотик жұмыс істейді. 1-қорытынды қате.
2. D айналасында ең үлкен бос сақина бар. 2-қорытынды дұрыс.
3. C айналасында микробтар дөңгелектің өзіне дейін өседі. 3-қорытынды қате.

Жауабы: жоқ; иә; жоқ.

№ 9

«Өзін-өзі емдеудің зияны» тақырыбына эссе жаз.

Жоспар.

1. Кіріспе: өзін-өзі емдеу деген не.
2. Оның қауіптілігі: қате диагноз, басқа дәрі, қате мөлшер.
3. Диалогтағы антибиотиктермен мысал.
4. Қалай дұрыс істеу керек.
5. Қорытынды.

Жауап үлгісі. Өзін-өзі емдеу — адам дәрігерден сұрамай, өзіне дәрі таңдағаны. Бұл тезірек секілді көрінеді, бірақ қауіпті. Жөтел сияқты ұқсас белгілер әртүрлі ауруларда болады. Диалогтағы емделуші ескі антибиотик ішті, ол көмектеспеді: бактериялар оған сезімтал болмай қалған болуы мүмкін, немесе жөтелді вирус туғызған. Уақыт кетті, ал ауру күшейді. Дәрігер болса талдау алып, шынымен әсер ететін дәріні таңдайды. Сондықтан ауырғанда дәріхананың шкафына емес, дәрігерге бару керек.

Жауабы: әркімнің өз эссесі; үлгісі жоғарыда.

№ 10

Өз бетіңше немесе ата-ананың көмегімен «Микро (макро-) нысандар әлемі» тақырыбы бойынша лэпбук жаса. Оның мысалы 9-суретте көрсетілген.

Лэпбук (lapbook) — қалташалары, есіктері, терезелері, қосымшалары және жылжымалы тетіктері бар жиналмалы кітап. Оған бір тақырыпқа байланысты материалдар жиналады.

Жоспар.

1. Қалың картонды алып, оны «гармоньдей» немесе қақпақ етіп бүк.
2. Сол жақ қақпақ — «Микроәлем»: «атом», «молекула», «бактерия» карточкалары бар қалташалар.
3. Оң жақ қақпақ — «Макроәлем»: «жанды», «жансыз», «жасанды» терезелері.
4. Ортада — бөліктерінің жылжымалы жазулары бар микроскоп сызбасы.
5. «Таңғажайып деректер» қалташасы мен шағын тест қос.

Жауабы: лэпбук әркімде өзінше; жоспар жоғарыда.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Түрлі-түсті қағаз, қалташа ретінде конверттер және басып шығарылған суреттер жарайды. Бала жазуларды өзі жазсын, ал сіз желім мен қайшымен көмектесіңіз.

№ 11

Рефлексия «Сөйлемді аяқта»: ... қызықты болды. Мен бүгін ... білдім. Мені ... таңғалдырды. Енді мен ... білетін боламын. Менің ... анықтауым қажет. ... тереңірек оқып-білгім келеді.

Жауап үлгісі. Мені адам денесінде бактериялар жасушалардан көп болуы таңғалдырды. Енді мен антибиотиктер вирусты емдемейтінін білетін боламын. Электронды микроскоп қалай жасалғанын тереңірек оқып-білгім келеді.

Жауабы: әркімде өзінше.

Жадынама

• Микро — өте кішкентай, макро — үлкен, мега — орасан зор.
• Микроәлем үшін метр мен килограмм жарамайды.
• Микроскоп бөліктері: окуляр, тубус, объективтер, зат үстелі, айна, бұрандалар, штатив.
• Макронысандар жанды, жансыз және жасанды болады.
• Антибиотикті тек дәрігердің тағайындауымен ішеді.

Шағын тест