§ 59. Өсімдік немесе жануар түрлерін қалай анықтауға болады

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 6 тарау: Экология және тұрақты даму. 146–147-беттер.

Нені үйренесің

• Анықтама беруді: жіктеу, таксон, түр, теза, антитеза.
• Өсімдік пен жануардың жүйедегі орнын табуды: патшалықтан түрге дейін.
• Өсімдікке 10 тармақтан тұратын жоспар бойынша морфологиялық сипаттама жасауды.
• Организмнің атын білуге қандай дереккөздер көмектесетінін түсінуді.

Ой қозғау

Өткен сабақта экскурсияда болдың. Еске түсіріп, жауап бер.

• Барлық өсімдіктер мен жануарлар саған таныс болды ма? Көбіне жоқ: көптеген шөптер мен жәндіктер бір-біріне ұқсас, ал олардың «мектептік» атын біз білмейміз.
• «Ресми» атау қарапайым атаудан немен ерекшеленеді? Ғылыми атау екі сөзден тұрады (туыс + түр) және барлық елде бірдей. Қарапайым ат жерге қарай өзгеруі мүмкін: бір өсімдікті әр өңірде әр түрлі атайды.
• Сыныптастарың фотоң бойынша өсімдікті анықтауға көмектесе ала ма? Иә! Біреу оны үйінен немесе саяжайынан таниды. Бірақ жауапты анықтауышпен тексерген жөн.
• Қандай дереккөздер көмектеседі? Атлас-анықтауыштар, анықтамалықтар, энциклопедиялар, өсімдік анықтайтын сайттар мен қосымшалар, табиғат мұражайлары, биология мұғалімі.

💡 Телефондағы қосымшалар фото бойынша атауды тез ұсынады, бірақ кейде қателеседі. Жауапты әрқашан анықтауыштағы белгілермен салыстыр.

Тақырыпты талдаймыз

Морфология дегеніміз не

Морфология — организмнің сыртқы құрылысы туралы ғылым. Морфологиялық сипаттама — «сөзбен салынған портрет»: өсімдіктің тамыры, сабағы, жапырақтары, гүлі, жемісі қандай.

Параграфтағы суретте екі өсімдік бар. Сол жақта — күлгін қоңырау тәрізді гүлі бар қоңыраугүл; гүлдің түбінде тостағаншасы жазылған. Оң жақта — түймедақ: гүлі (сары ортасының айналасындағы ақ «таждары»), сабағы, қатты тілімделген жапырақтары және тамыры жазылған.

Тіршілік ету пішіні: ағаш, бұта, бұташық, шөп

• Ағаш — бір жуан ағаштанған діңі бар: қайың, терек, шырша.
• Бұта — жерден шығатын бірнеше ағаштанған діңшесі бар, биік: сирень, итмұрын.
• Бұташық — аласа, жарты метрге дейін, ол да ағаштанған: көкжидек, қызыл жидек.
• Шөп — сабағы жұмсақ, жасыл, ағаштанбайды: бақбақ, түймедақ.

Морфологиялық сипаттама жоспары

⚠️ Жиі кететін қате. Түймедақтың «гүлі» шын мәнінде — көптеген кішкентай гүлден тұратын себет гүлшоғыры. Ақ «таждары» — бөлек шеткі гүлдер, ал сары ортасы — көптеген ұсақ түтікше гүлдер.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Морфология дегеніміз не? Организмнің сыртқы құрылысы туралы ғылым.
• Өсімдікті сипаттау жоспарында неше тармақ бар? 10.
• Бұта бұташықтан немен ерекшеленеді? Бұта биік, ал бұташық аласа (жарты метрге дейін).
• Таныс емес өсімдіктің атын қайдан іздейміз? Анықтауыштардан, атластардан, анықтамалықтардан, сенімді сайттардан.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Түсініктерге анықтама бер: жіктеу, таксон, түр, теза, антитеза.

Шешуі.

• Жіктеу (систематика) — тірі және жойылып кеткен организмдерді сипаттап, топтарға бөлетін ғылым.
• Таксон — туыстығы бар және басқа осындай топтардан айқын ерекшеленетін организмдер тобы (түр, туыс, тұқымдас және т.б.).
• Түр — құрылысы мен тіршілік әрекеті ұқсас, өзара будандасып, өмірге қабілетті ұрпақ беретін особьтар.
• Теза — анықтауыштағы қандай да бір белгінің сипаттамасы.
• Антитеза — қарама-қарсы белгінің сипаттамасы.

Жауабы: анықтамалар жоғарыда.

№ 2

Мектеп телімінде кездесетін үш өсімдік пен бір жануардың жіктелім жағдайын анықта: патшалық, бөлім (тип), класс, рет (отряд), тұқымдас, туыс, түр.

Қалай ойлаймыз. Түрден баста — оны фото бойынша анықтадың. Қалған сатыларды анықтауыштан немесе энциклопедиядан тап. Есіңде болсын: өсімдіктерде — бөлім мен рет, жануарларда — тип пен отряд.

Шешуі (үлгі).

Жауабы: үлгі кестелерде; әркімде өз организмдері.

№ 3

Өсімдікке морфологиялық сипаттама бер. Ол үшін қолжетімді атлас, анықтамалықтар, сонымен қатар ғаламтордағы алуан түрлі ақпарат көздерін пайдалана аласың.

Қалай ойлаймыз. Жоспардың 10 тармағымен қатаң жүр. Өз фотоңа қарап, анықтамалықпен салыстыр.

Шешуі (үлгі: дәрілік бақбақ).

1. Атауы: дәрілік бақбақ.
2. Тіршілік ету пішіні: шөп.
3. Көпжылдық өсімдік.
4. Жерүсті бөлігі: жапырақ розеткасы және ақ сүтті шырыны бар қуыс гүл тік сабақтары. Жерасты бөлігі: жуан кіндік тамыр.
5. Өркені қысқарған: жапырақтары жердің бетінде орналасқан.
6. Жапырақтың орналасуы: тамырүсті розетка.
7. Жапырағы қарапайым, шеті ірі тісті.
8. Гүлшоғыры — көптеген сары тілдей гүлден тұратын себет.
9. Жемісі — желбезек «парашюті» бар тұқымша.
10. Шалғындарда, көгалдарда, жол бойларында, үйлердің жанында өседі.

Қысқа үлгі (салбыраңқы қайың): ағаш; көпжылдық; діңі ақ қабықты, қара жарықшақты, тамыры кіндік тамыр, бүйір тамырлары бар; жапырақтары кезектесіп орналасқан, қарапайым, үшбұрышты, қосарлы тісті; ұсақ гүлдері сырға гүлшоғырында; жемісі — қанатты жаңғақша; ормандарда, саябақтарда, аулаларда өседі.

Жауабы: жоспар бойынша сипаттама, үлгісі жоғарыда.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан осы жоспар бойынша бөлме гүлін — көмексіз сипаттап беруін сұраңыз. Егер 6–7-тармақтарда тоқтап қалса, бірге сабаққа қараңыз: жапырақтар оған қалай бекінген.

№ 4

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Тұйықталған экожүйені өз қолыңмен жаса» жобасы) Экожүйедегі өзгерістерді фото немесе бейнеге түсіруді жалғастыр.

Шешуі. Экожүйенің кезекті суретін түсір. Онда тіршілік ететін түрлерді анықтап көр және бір өсімдікке қысқаша морфологиялық сипаттама жаса — осылайша жоба бүгінгі сарамандық жұмыспен байланысады.

Жауабы: жоба күнделігіндегі жаңа жазба және фото.

Жадынама

• Сипаттама жоспары: атауы → пішіні → өмір сүру мерзімі → бөліктері → өркені → жапырақтың орналасуы → жапырағы → гүлі → жемісі → орны.
• Өсімдіктерде: бөлім мен рет; жануарларда: тип пен отряд.
• Қосымшаның жауабын анықтауышпен тексер.

Шағын тест