§ 60. Әр алуан экожүйенің құрамына қандай организмдер кіреді

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 6 тарау: Экология және тұрақты даму. 148–155-беттер.

Нені үйренесің

• Экология, экожүйе, биоәртүрлілік, биосфера, биом сөздерін түсіндіруді.
• Мына ретпен орналастыруды: популяция → биоценоз → экожүйе → биосфера.
• Түрге бай және кедей экожүйелерді салыстырып, айырмашылықтың себептерін атауды.
• Экожүйеден продуценттерді, консументтерді және редуценттерді тауып, қоректік тізбектер құруды.

Ой қозғау

• Продуценттер кімдер? Жарықта қоректік заттарды өздері жасайтын организмдер: өсімдіктер, балдырлар.
• Консументтер кімдер? «Жеушілер»: өсімдіктермен немесе басқа жануарлармен қоректенетін жануарлар.
• Редуценттер кімдер? «Қоқыс жинаушылар»: бактериялар мен саңырауқұлақтар, олар организмдердің қалдықтарын ыдыратады.
• Қоректік тізбекке мысал келтір. Шөп → шегіртке → бақа → құтан.

Тақырыпты талдаймыз

Тірек сөзді шеш

Параграфтың басындағы суреттерде алты жануар бар: горилла, ителгі, тоқылдақ, шаян, түлкі және орқоян. Әр жануардың атына арналған ұяшықтардың кейбіреуінде сандар тұр, ал ортада бос ұяшықтар: бірінші әріп Э, барлығы 8 әріп.

Экология — организмдердің бір-бірімен және жансыз табиғатпен қарым-қатынасы туралы ғылым. Байланыстар түрішілік (бір түрдің особьтары арасында, мысалы, үйірдегі қасқырлар) және түраралық (әр түрлі түрлер арасында: түлкі мен қоян) болады.

Популяциядан биосфераға дейін

Тірі организмдер барған сайын ірі «жүйелерге» бірігеді. Параграфта воронка салынған: ішінде «популяция», «биоценоз», «экожүйе» шарлары, ал төменде — «биосфера». Айналасында — төрт анықтама.

Экожүйелер әр түрлі болады

Тоған, мұхит, шалғын, тайга, дала, тропик орман — бәрі де экожүйе, үлкен және кіші. Оларда қандай түрлер тіршілік ететіні ең алдымен тіршілік ету ортасына: жылуға, суға, жарыққа байланысты.

Бұл мәтінді суретке қалай айналдыруға болады? Кластер салуға болады: ортасында «экожүйе» сөзі, одан мысалдарға (тоған, шалғын, дала…) және әртүрлілік себептеріне (температура, ылғалдылық, қорек) бағытталған көрсеткілер. Кесте, диаграмма немесе «ағаш» схема жасауға да болады.

Бай және кедей экожүйелер

Түрге бай: тропик ормандар, өзен аңғарлары, маржан кедертастары. Кедей: шөлдер, тундра, ластанған су қоймалары. Тіршіліктің басты шектеуші түрткіжайттары — температура, ылғалдылық және қоректің жетіспеуі.

Жауын-шашын әр жерде әртүрлі түседі: шөлдерде өте аз, ылғалды тропиктерде өте көп. Бір жерде жаңбыр жыл бойы жауады, бір жерде тек бір маусымда. Температура да я жыл бойы дерлік өзгермейді (экваторда), я қыстан жазға дейін қатты ауытқиды.

🌟 Орталық Еуропаның шамшат ормандарында гүлді өсімдіктің 215 түрі мен мүктің 190 түріне 3055 түрлі саңырауқұлақ келеді! Онда саңырауқұлақ өсімдіктен сегіз есе көп.

Тропик орман және дала

Тропик орман. Жыл бойы ыстық, жаңбыр жыл бойы жауады. Алып ағаштардың түбінде үнемі көлеңке және ылғал. Ағаштар, бұталар, лианалар өте көп. Сүтқоректілер, құстар, бауырымен жорғалаушылар және бақалар бұтақтарда өрмелейді: олардың тырнақтары мықты, аяқ-қолдары мен құйрықтары жабысқыш, кейбіреулерінде ұшатын жарғақ қанаттары бар. Құмырсқалардың, аққұмырсқалардың, көпаяқтылардың, көбелектердің түрі өте көп. Суретте: ара тотықұсы, тукан, ағаш бақасы, көк морфо көбелегі және ягуар.

Дала. Жаңбыр негізінен жылдың бір мезгілінде жауады, қалған уақыт құрғақ. Жазда ыстық, қыста аяз. Орман жоқ, жазықтарды шөптер жауып жатыр: бетеге, селеу, қоңырбас, қоңырот, сұлыбас. Көктемде дала гүлдейді: сары қазжуа, ақшыл көк қоңыраугүл, сәлбен, нәзік сымбіл, ашық түсті қызғалдақтар. Жаздың ортасынан бастап шөп күйіп, ыстық жел соғады. Жануарлар — өткір көзді, жылдам тұяқтылар (бөкен), індегі кемірушілер (сарышұнақ, суыр, көртышқан), қасқыр, қарсақ түлкі, бүркіт, ителгі, күйкентай, бозторғай. Құстар қысқа жылы жаққа ұшып кетеді.

Қандай түрткіжайттар бұл экожүйелерді бірегей етті? Жылу мен ылғал. Тропиктерде екеуі де жыл бойы көп — сондықтан түрлер саны орасан зор. Далада су аз, ал жылу біркелкі емес — түрлер аз, және бәрі құрғақшылық пен суыққа бейімделген.

💡 Биом — белгілі бір климаты, өсімдігі мен жануары бар үлкен табиғат зонасы немесе аймақ: тайга, дала, шөл, тундра, тропик орман.

Қазақстан — дала мен шөл елі

Солтүстіктен оңтүстікке қарай табиғи зоналар былай орналасады: орманды дала → дала → шөлейт → шөл, ал одан әрі — тау бөктері мен таулар.

Экожүйеде кім кім

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Экология дегеніміз не? Организмдердің бір-бірімен және қоршаған ортамен байланыстары туралы ғылым.
• Экожүйе биоценоздан немен ерекшеленеді? Экожүйе — биоценоз бен жансыз табиғаттың жиынтығы.
• Биоәртүрлілік дегеніміз не? Экожүйедегі түрлердің саны мен құрамы.
• Қандай түрткіжайттар тіршілікті ең күшті шектейді? Температура, ылғалдылық, қоректің жетіспеуі.
• Биом дегеніміз не? Өз климаты, өсімдігі мен жануарлары бар табиғат зонасы.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Экожүйелер түр саны (биоәртүрлілік) бойынша ажыратылады. Әртүрліліктің негізгі себебі не?

Шешуі (жауап үлгісі).

• Жылу: жыл бойы жылы жерде тіршілік қыста тоқтамайды.
• Су: жауын-шашын көп болса — өсімдік көп, демек, жануарларға қорек те көп.
• Қорек: өсімдік көп болған сайын, қоректік тізбектер ұзағырақ әрі тармақталған болады.
• Жағдайдың тұрақтылығы: климат дерлік өзгермесе, түрлер тар «бұрыштарға» — ұшар басына, қабыққа, топыраққа — бейімделіп үлгереді.

Жауабы: жылу, ылғалдылық, қорек мөлшері және жағдайдың тұрақтылығы.

№ 2

Қандай экожүйелердің түрлері бай? Мысал келтір.

Шешуі. Ең бай — тропик жаңбырлы ормандар (Амазония, Конго алабы, Индонезия аралдары), маржан кедертастары, өзен аңғарлары. Қазақстанда шөлдерге қарағанда таулы ормандар мен өзен аңғарлары (тоғайлар) түрге бай.

Жауабы: тропик ормандар, маржан кедертастары, өзен аңғарлары.

№ 3

155-беттегі «Табиғи-климаттық зоналар» картасын пайдаланып, әртүрлі экожүйеге мысал келтір. Олардың қайсысы алуан түрлерге бай, қайсысында түрлер аз деп ойлайсың? Жауабыңды дәлелде.

Қалай ойлаймыз. Картада зоналар әр түрлі түспен боялған: полярлық шөл, тундра, тайга, жалпақжапырақты орман, дала, аридтік және семиаридті шөл, саванна, тропик жаңбырлы орман, субтропик жаңбырлы орман, муссондық орман, жерорта теңізі биомы және т.б.

Шешуі (жауап үлгісі).

• Бай: тропик жаңбырлы ормандар (Оңтүстік Америка, Африка орталығы, Оңтүстік-Шығыс Азия), субтропик және муссондық ормандар, жалпақжапырақты ормандар. Себебі — жылу мен ылғал көп.
• Орташа: дала, саванна, тайга. Не су, не жылу жетіспейді.
• Кедей: полярлық шөлдер (Антарктида, Гренландия), тундра, аридтік шөлдер (Сахара). Тым суық немесе тым құрғақ.

Жауабы: бай — тропик және жалпақжапырақты ормандар; кедей — полярлық және ыстық шөлдер, тундра.

№ 4

(оқулықтағы мәтіннен тапсырма: «Тұжырым кестесін жаса») Көлденеңінен — нені салыстырамыз, тігінен — салыстыру белгілері.

Шешуі (үлгі).

Жауабы: кесте жоғарыда.

№ 5

(оқулықтағы мәтіннен тапсырма: «Зерттеу жүргіз») 97, 98-суреттерде берілген «Орман» және «Суқойма» экожүйелерін зертте: 1) түр құрамы; 2) түрлерді анықта; 3) продуцент, консумент және редуценттер мен олардың рөлі; 4) қоректік тізбектер; 5) қорытынды.

Қалай ойлаймыз. Алдымен суретте көргеніңнің бәрін тізіп жаз. Содан кейін рөлдері бойынша бөл. Суреттердегі көрсеткілер кім кімді жейтінін көрсетеді.

Шешуі.

1–2. Орман: шетен, шырша (бүрлері), орман жаңғағы (жаңғақтары), емен (қозығындары), жөке, құлпынай, саңырауқұлақтар, тиін, сусар, тышқан, қабан, бұлан, түлкі, тоқылдақ, қаршыға, қызылтөс құс, ән салатын құс, қабық құрты, шыбын, құс ұясы мен жұмыртқалары. Суқойма: балдырлар, микробтар (бактериялар), қарапайымдылар, шаяндар (суда жүзетін ұсақ шаянтәрізділер), шаян, айқұлақ, масаққұрт, мөңке, шортан.

3. Рөлдері:

4. Қоректік тізбектер:

5. Қорытынды (үлгі). Орманда да, суқоймада да үш топтың бәрі бар: продуценттер, консументтер және редуценттер. Орманда түр көп, тізбектер ұзағырақ. Барлық организмдер қорек арқылы байланысқан: бір буын жоғалса, басқалары да зардап шегеді.

Жауабы: тізімдер, рөлдер және тізбектер жоғарыда.

⚠️ Жиі кететін қате. Саңырауқұлақтар — өсімдік емес! Олар жарықта қоректік заттар жасамайды, қалдықтарды ыдыратады, сондықтан олар — редуценттер.

№ 6

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: шағын жоба «Мен тұратын жердегі экожүйенің биоәртүрлілігі») Сен тұрып жатқан жердің табиғаты экожүйенің қандай түріне жатады? Жоба жаса және сыныпқа ұсын.

Жоспар.

1. Мен қайда тұрамын және бұл қандай табиғи зона (дала, шөл, тау, орманды дала).
2. Климат: қысы мен жазы қандай, жауын-шашын қанша.
3. Өсімдіктер: 5–7 түр (фотомен).
4. Жануарлар: 5–7 түр (фотомен).
5. Қоректік тізбек және қорытынды: экожүйе түрге бай ма, оған не қауіп төндіреді, қалай көмектесуге болады.

Үлгі (Солтүстік Қазақстан). Мен дала зонасында тұрамын. Мұнда қыс аязды, жаз ыстық және құрғақ, жаңбыр негізінен көктемде және жаздың басында жауады. Көктемде қызғалдақ пен қазжуа гүлдейді, кейінірек — селеу. Мұнда саршұнақтар, суырлар, қарсақтар, бозторғайлар, бүркіттер тіршілік етеді. Қоректік тізбек мысалы: селеу → саршұнақ → бүркіт. Құрғақшылықтан мұнда түр орманға қарағанда аз. Далаға жыртылу мен өрт қауіп төндіреді, сондықтан қол тимеген жерлерді қорғау маңызды.

Қайдан іздеу керек: Қазақстанның өсімдіктер мен жануарлар атластары, қорықтар сайттары (мысалы, Наурызым қорығы), Қазақстанның Қызыл кітабы, мектептің география оқулығы.

Жауабы: жоспар бойынша жоба.

№ 7

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Плюс-минус-қызықты» рефлексиялық экраны) «П — М — Қ» кестесін толтыр.

Үлгі.

Жауабы: әркімде өзінше.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан сұраңыз: «Біздің саябақ немесе аула экожүйе ме?» Иә: онда өсімдіктер, жануарлар, саңырауқұлақтар, бактериялар және жансыз орта бар. Дәл сол жердегі бір қоректік тізбекті атасын.

Жадынама

• Реті: популяция → биоценоз → экожүйе → биосфера.
• Бай экожүйелер: тропик ормандар, кедертастар, өзен аңғарлары. Кедей: шөлдер, тундра.
• Басты шектеуші түрткіжайттар: температура, ылғалдылық, қорек.
• Қазақстанның жартысы — шөл мен шөлейт, төрттен бірінен көбі — дала.

Шағын тест