§ 7. Жер ғаламшарының қандай қасиеттері бар

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 2 тарау: Адам. Жер шары. Ғалам. 39–45-беттер.

Нені үйренесің

• Жер бетіндегі бақыланатын үдерістер мен құбылыстарды түсіндіруді.
• Географиялық үдерісті географиялық құбылыстан ажыратуды.
• Табиғат құбылыстарын шығу тегі бойынша топтарға бөлуді.
• Жердің негізгі қасиеттерін атауды: пішіні мен өлшемі, магнетизм, қозғалыс.
• Жердің шар тәріздес болуы мен айналуынан не болатынын түсіндіруді.
• «Үштен екі мүмкіндік» дегеннің нені білдіретінін түсінуді.

Ой қозғау

• Жердің қандай қабықтары бар? Литосфера (тасты), гидросфера (сулы), атмосфера (ауалы) және биосфера (тіршілік қабығы).
• Күн неге түнге ауысады? Жер өз осінен айналады.
• Жыл мезгілдері неге ауысады? Жер Күнді айналып қозғалады, оның осі көлбеу орналасқан.
• Компас тілі нені көрсетеді? Солтүстікті: оны Жердің магнит өрісі бұрады.

Тақырыпты талдаймыз

Үдеріс пе, әлде құбылыс па?

Денеңнің қызуы көтерілді дейік. Организмнің ішінде не болып жатқанын көрмейсің — бұл үдеріс. Ал қызуды өзің сезесің — бұл құбылыс.

📌 Үдеріс — ұзақ уақыт бойы, қадам-қадаммен жүретін өзгерістер тізбегі. Құбылыс — көруге, есітуге немесе сезінуге болатын нәрсе. Құбылыс — үдерістің нәтижесі.

Жерде де солай. Жер қыртысының тақталары миллиондаған жыл бойы баяу қозғалады — бұл үдеріс. Бірнеше секундқа созылатын жер сілкінісі — құбылыс.

Географиялық құбылыстар — Жердің қабықтарында (атмосфера, гидросфера, литосфера және биосфера) болатын табиғи құбылыстар: жаңбыр, кемпірқосақ, жел, жер сілкінісі. Географиялық үдерістер — қабықтарда үздіксіз, кезегімен өтіп жататын ұзақ мерзімді үдерістер: жер бедерінің түзілуі, топырақ түзілуі, топырақ эрозиясы, атмосфералық айналым. Табиғи құбылыс — осындай үдерістің «көрінетін» бөлігі.

Үдерістер ішкі және сыртқы болады

Кейбір үдерістер Жердің жүрегінде, тереңінде туады — оларды эндогендік (ішкі) дейді. Мысалы, литосфералық тақталардың қозғалысы. Басқалары Жер бетінде Күннің, судың және желдің әсерінен өтеді — бұлар экзогендік (сыртқы) үдерістер: мұжілу, су эрозиясы.

💡 Кеңес: «эндо» — ішінде, «экзо» — сыртында. Дәрігердің эндоскопы денеңнің ішін көретіні сияқты.

Қауіпті және бейбіт құбылыстар

Географиялық құбылыстар шығу тегі бойынша геофизикалық, геологиялық, гидрологиялық және метеорологиялық болып бөлінеді. Оқулықтағы суретте: жанартау атқылауы, таулар, теңіз үстіндегі көпір және орман үстіндегі кемпірқосақ.

Көптеген құбылыс қирататын болады: су тасқыны, жер сілкінісі, жанартау атқылауы, дауыл, құйын, цунами. Басқалары қауіп төндірмейді: жаңбыр, тұман, кемпірқосақ, найзағай (ағаштың түбінде тұрмасаң!), жел, елес (мираж).

🌟 Ғажайыптар да бар: гейзерлер қайнап тұрған суды ондаған метр биікке атқылайды, ал құйын көлікті де аспанға көтеріп әкете алады.

Табиғат құбылыстарының қарапайымы — метеорологиялық және климаттық үдерістер: олардың әсерінен табиғат бұрынғыдай болмай өзгереді. Олар ешқашан зиянсыз болмайды деген сөз емес: қар немесе жаңбыр жауу қалыпты жағдай болуы мүмкін, ал кейде айналаны түгел талқандап, нағыз табиғи апатқа айналады.

Ойлан: сенің өңіріңде қандай құбылыстар болады?

Оқулықтағы 11-суретке (жанартау атқылауы, жер сілкінісі, қар көшкіні, цунами, теңіз дауылы, жел, нөсер) қарап ойлан: сен тұратын жергілікті аумақта қандай географиялық құбылыстар кездеседі? Оларды жиі байқайсың ба? Олардан қандай зардаптар болуы мүмкін?

Жауап үлгісі.

• Алматыда және Алатау етегінде әлсіз жер сілкіністері болады — жылына бірнеше рет тұрғындар сезеді. Қауіп — үйлердегі жарықтар.
• Қыста тауда қар көшкіні түседі. Шаңғышылар мен жолдар үшін қауіпті.
• Жазда нөсер жауады, одан кейін тауда сел жүруі мүмкін.
• Далада және Жоңғар қақпасында қатты жел соғады, қыста боран болады. Олар ағаштарды сындырады, жолдарды көміп тастайды.

Цунами мен жанартау атқылауы Қазақстанда болмайды: бізде жұмыс істеп тұрған жанартау да, мұхитқа шығатын жол да жоқ.

Қазақстан және жер сілкіністері

Елімізде болып тұратын апатты табиғат құбылыстары тұрғындарға көптеген қиындық туғызады. Мемлекетіміздің оңтүстік бөлігінде орналасқан биік таулар сейсмикалық қауіпті аймаққа жатады. Бұл жерде жер сілкінісі жиі байқалып тұрады. Алматыда Сейсмология институты жұмыс істейді: ғалымдар жаңа технологияларды пайдаланып, күн сайын жерасты толқындарын зерттейді, үйлерді қалай қауіпсіз ету керегін ойлайды.

🌟 1887 жылы 9 маусымда (ескі жыл санау бойынша 28 мамыр) таңғы 4 сағат 35 минутта Верный қаласында (Алматының ескі атауы) магнитудасы 7,3 жер сілкінісі болды. Одан кейін қалада үйлерді жаңаша — ағаштан және берік қаңқамен сала бастады.

Сейсмология — жер сілкінісі және онымен байланысты құбылыстарды зерттейтін ғылым.

Жердің қасиеттері

1. Магнетизм. Жер — екі полюсі бар алып магнит. Бұл XVII ғасырда дәлелденген. Магнит өрісін көру мүмкін емес, бірақ ол бәріне әсер етеді: компас тіліне, ұшқанда бағыт табатын құстарға. Ең бастысы, ол қалқан тәрізді барлық тіршілікті ғарыштан келетін қауіпті зарядталған бөлшектерден қорғайды. Магнетизм барлық жанды жаратылысқа, су, ауа, тағам және күннің жарығына қажет. Жердің магнетизміне Күн өзінің әсерін тигізеді.

🌟 Солтүстік шұғыла — Күннен келген бөлшектерді магнит өрісі полюстерге «бұрып жіберуі». Олар сол жерде ауаға соғылып, аспан жарқырайды.

2. Пішіні мен өлшемі. Жер — шарға жуық, бірақ полюстерінде сәл қысыңқы. Мұндай пішінді геоид дейді.

Жердің шар тәріздес болуының әсері (оқулықтағы 13-суретте — салдарлар баспалдағы):

• Жердің беті жарық түскен және жарық түспеген болып бөлінеді: бір жартысында күндіз, екіншісінде түн.
• Жер бетіне күн сәулесінің түсу бұрышы әртүрлі: экваторда дерлік тік, полюстерде сырғанай. Сондықтан жылыну әртүрлі.
• Жылу белдеулері түзіледі: ыстық, қоңыржай, суық.
• Жылу белдеулері Жерде климаттың бөлінуіне, сол арқылы топырақ, жануарлар мен өсімдіктер әлеміне әсер етеді.
• Шар тәріздес пішін атмосфераның ауа массаларының негізгі қозғалыстарына және мұхит ағыстарына әсерін тигізеді.

3. Қозғалыс. Жер өз осінен айналады (тәулік) және Күнді айналып ұшады (жыл).

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Үдерістің құбылыстан айырмашылығы неде? Үдеріс — ұзақ уақыт жүретін өзгерістер тізбегі, құбылыс — көруге немесе сезінуге болатын нәрсе; құбылыс — үдерістің нәтижесі.
• Географиялық құбылыстар қайда болады? Атмосферада, гидросферада, литосферада және биосферада.
• Қандай құбылыстар қауіпті? Су тасқыны, жер сілкінісі, жанартау атқылауы, дауыл, құйын, цунами.
• Жердің үш қасиетін ата. Пішіні мен өлшемі, магнетизм, қозғалыс.
• Тірі табиғатқа магнит өрісі неге керек? Ол ғарыштан келетін зарядталған бөлшектерден қорғайды.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

6-кестені пайдаланып, табиғи үдеріс пен табиғи құбылыстың арасындағы өзара байланысты анықта. Үдерістер: жанартаулық, эрозия, атмосфералық айналым. Құбылыстар: жер сілкінісі, теңіз дауылы, жел, жанартау атқылауы, тілімдену, дауыл.

Қалай ойлаймыз. Әр құбылыстан қай ұзақ үдеріске жіп тартылатынын ойлан.

Шешуі.

Жауабы: кестеде.

№ 2

Жетіспейтін элементті: географиялық үдеріс не құбылысты сызба түрінде дәптеріңе бейнеле. Сызбада ортада «Географиялық үдерістер» тұр. Одан үш үдеріс-шеңбер: «жанартау» және екі белгісіз («?»). Жанартаудан көрсеткілер «?» белгісіне және жарығы бар үй суретіне; оң жақ үдерістен — жердегі жарық суретіне және «?» белгісіне; сол жақ үдерістен — екі «?» белгісіне.

Жауабы: жанартау → жанартау атқылауы, жер сілкінісі; литосфералық тақталардың қозғалысы → жердегі жарық, тау түзілуі; атмосфералық айналым → жел, дауыл (басқа дұрыс нұсқалар да болуы мүмкін).

№ 3

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Ғаламтордан Қазақстан Республикасындағы Сейсмология институты туралы ақпарат тап».)

Қазақстан Республикасының Сейсмология институты немен айналысатынын біл.

Жауап үлгісі.

• Институт Алматыда орналасқан.
• Оның сейсмикалық станциялары тәулік бойы бүкіл елдегі жерасты толқындарын тіркейді.
• Ғалымдар сейсмикалық қауіп карталарын жасайды: қай жерде және қандай күшті жер сілкінісі болуы мүмкін.
• Осы карталарға қарап, үйлерді, мектептер мен көпірлерді қалай салу керегін шешеді.
• Институт күшті жер сілкінісінің жақындағанын алдын ала байқауға болатын белгілерді іздейді.

Қайдан іздеу: институттың ресми сайты, ҚР ТЖМ сайты, жер сілкіністері туралы жаңалықтар.

Жауабы: жер сілкіністерін зерттейді және сейсмикалық қауіпті аймақтарда өмірді қауіпсіздеу етуге көмектеседі.

№ 4

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «4-сызбаны дәптеріңде толықтыр».)

Жер қозғалысының салдарларын еске түсір де, 4-сызбаны толтыр: осьтік айналу → Жердің полюстерде сығымдылығы; орбиталық қозғалыс → ?, ?. Алдымен біздің ғаламшар үнемі қозғалыста болатынын бастауыш сыныптан білесің. Жердің түрлі қозғалыстарының салдарынан не орын алатынын есіңе түсір.

Шешуі.

• Осьтік айналу: полюстерде сығымдылық; күн мен түннің ауысуы; ағыстар мен желдердің ауытқуы.
• Орбиталық қозғалыс (көлбеу осьпен Күнді айналу): жыл мезгілдерінің ауысуы; жыл бойы күн мен түн ұзақтығының өзгеруі.

Жауабы: орбиталық қозғалыс → жыл мезгілдерінің ауысуы; күн мен түн ұзақтығының өзгеруі.

⚠️ Жиі кететін қате. Қыс Жер Күннен алыстағандықтан болады деп ойлау. Шын мәнінде бәрі осьтің көлбеулігінде: қыста сәулелер біздің жарты шарға қиғаш түседі.

№ 5

Деректі фильмде жер сілкінісі туралы және олардың қаншалықты жиі болатыны туралы айтылды. Сонымен қатар бұл фильмде жер сілкінісін алдын ала болжау мүмкіндігі туралы пікірталас көрсетілді. Геолог: «Алдағы 20 жылда Зед қаласында жер сілкінісі болу мүмкіндігі 2/3 бөлікті құрайды» деп тұжырымдады. Келесі пайымдаулардың қайсысы геолог тұжырымдамасының мағынасын дұрыс жеткізеді? а) $\frac{2}{3} \cdot 20 = 13{,}3$, сондықтан қазіргі сәттен бастағанда 13 және 14 жылдардың аралығында Зед қаласында жер сілкінісі болады; ә) $\frac{2}{3} > \frac{1}{2}$, сондықтан алдағы 20 жыл ішінде Зед қаласында әйтеуір бір кезде жер сілкінісі болатындығына сенуге болады; б) Зед қаласында алдағы 20 жыл ішінде әйтеуір бір кезде жер сілкінісі болу ықтималдығы жер сілкінісі болмау ықтималдығынан жоғары; в) не болатындығы жайында айту мүмкін емес, өйткені жер сілкінісі қашан болатындығын ешкім нақты білмейді.

Қалай ойлаймыз. «Үштен екі» — бұл ықтималдық, мерзім де емес, кепілдік те емес. Қапта 2 қызыл және 1 көк шар бар деп елестет: қызылды жиірек алар едің, бірақ көк те түсуі мүмкін.

Шешуі.

• а) Қате: ықтималдықты жылдарға көбейтіп, күнді алуға болмайды.
• ә) Қате: 2/3 — 100 % емес, сенімділік жоқ. «Әйтеуір бір кезде болады» деп кесіп айтуға болмайды.
• б) Дұрыс: «болады» мүмкіндігі (2/3) «болмайды» мүмкіндігінен (1/3) жоғары.
• в) Қате: геолог дәл маңызды нәрсені айтып отыр.

Жауабы: б).

📕 Оқулықтың сілтемесінде: «Зед — Атлантидадағы жоғалып, ұмытылып кеткен қала». Бұл дәл емес: Атлантида — аңыз, ал «Зед» деп ағылшын саяхатшысы Перси Фоссет Бразилияның джунглиінде іздеген «жоғалған қаланы» атаған. Сондықтан есепті жай ғана ықтималдық туралы оқу есебі деп қара.

№ 6

Қосымша әдебиеттер мен ғаламтор ресурсын пайдалана отырып, өзің тұратын жерде орын алған табиғат құбылыстары мен үдерістері туралы ақпарат тап. Хабарлама дайында. Оны сыныпқа ұсын. Хабарламаң 2 минуттан аспауы тиіс.

Хабарлама жоспары.

1. Сен қайда тұрасың: тау, дала, шөл, көл жағасы?
2. Қандай құбылыстар жиі болады (жел, нөсер, тұман, боран).
3. Қандай қауіпті құбылыстар болады (жер сілкінісі, сел, су тасқыны).
4. Қандай үдерістер жергілікті жерді баяу өзгертеді (эрозия, мұжілу).
5. Адамдар қалай қорғанады.

Жауап үлгісі (Алматы). Алматы Іле Алатауының етегінде тұр. Мұнда әлсіз жер сілкіністері жиі болады: таулар әлі өсіп жатыр, жер қыртысының тақталары қозғалады. Жазда қатты нөсерден кейін тауда сел жүруі мүмкін — лай мен тас ағыны. Қаланы қорғау үшін Медеу шатқалына бөгет салынған. Қыста тауда қар көшкіні түседі, сондықтан құтқарушылар қауіпті беткейлерді жауып тастайды. Жел мен су жартастарды баяу бұзады — бұл мұжілу мен эрозия. Таудың етегінде тұру әдемі, бірақ қауіпсіздік ережелерін білу керек.

Қайдан іздеу: ТЖМ сайты, Қазгидромет, өлкетану мұражайы, энциклопедиялар.

Жауабы: әркімнің өз хабарламасы; үлгісі жоғарыда.

№ 7

(оқулықта нөмірсіз тапсырма: «Бестік» рефлексиясы)

Парақ бетіне өзіңнің қолыңды қойып, айналдыра сызып шық. Әрбір саусақ — қандай да бір көзқарас, ол бойынша өз ойыңды айтуың қажет. Бас бармақ — мен үшін маңызды және қызықты. Сұқ саусақ — маған қиын болды (ұнамады). Ортаңғы саусақ — мен үшін жеткіліксіз болды. Аты жоқ саусақ — менің көңіл күйім. Шынашақ — менің ұсыныстарым.

Жауап үлгісі. Бас бармақ: магнит өрісі туралы қызықты болды. Сұқ саусақ: үдерісті құбылыстан ажырату қиын болды. Ортаңғы саусақ: жанартаулар туралы көбірек білгім келді. Аты жоқ саусақ: көңіл күйім жақсы. Шынашақ: жер сілкінісі туралы фильм көргім келеді.

Жауабы: әркімнікі өзіне тән.

Жадынама

• Құбылыс — үдерістің нәтижесі.
• Қауіпті құбылыстар: су тасқыны, жер сілкінісі, жанартау атқылауы, дауыл, құйын, цунами.
• Шар тәріздес пішін → күн мен түн, әртүрлі жылыну, жылу белдеулері, климат.
• Өз осінен айналу → күн мен түн, полюстердегі сығымдылық; Күнді айналу → жыл мезгілдері.

Шағын тест