§§ 61–62. Елімізде өмір сүруге қолайсыз жерлер бар ма

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 6 тарау: Экология және тұрақты даму. 156–161-беттер.

Нені үйренесің

• Қазақстандағы басты экологиялық қиындықтарды атауды: судың жетіспеуі мен ластануы, радиация, қоқыс үйінділері.
• Бұл қиындықтардың неден туындайтынын және кімнің кінәлі екенін түсіндіруді.
• Семей полигонында не болғанын және онда неге әлі күнге дейін қауіпті екенін айтып беруді.
• Ақпараттық графиканы оқуды: пайыздар, қоқыстың ыдырау мерзімі, қалдық құрамы.
• Өз отбасыңның қоқысы қоқыс үйіндісінде неше жыл жататынын болжауды.

Ой қозғау

• Экожүйе дегеніміз не? Бір жердің өзара байланысты тірі ағзалары мен жансыз табиғаты: өсімдіктер, жануарлар, саңырауқұлақтар, бактериялар, су, топырақ, ауа.
• Көлдегі суды улап тастаса, қоректік тізбекке не болады? У балдырға, одан балыққа, одан сол балықты жейтін құстар мен адамдарға өтеді. Бүкіл тізбек зардап шегеді.
• Қазақстанның қандай өзендері мен көлдерін білесің? Ертіс, Есіл, Жайық, Сырдария, Іле; Балқаш көлі, Арал теңізі, Қапшағай.
• Біздің елде қай жер құрғақ әрі ыстық? Оңтүстік пен батыс: Арал маңындағы, Каспий жағалауындағы шөлдер мен жартылай шөлдер, Қызылқұм, Мойынқұм.

Тақырыпты талдаймыз

Су: көп сияқты, бірақ жетпейді

Қазақстанда 85 мыңнан астам өзен мен уақытша ағын сулар бар. Олардың 11,5 мыңы 10 км-ден ұзын. Тағы 3447 көл, шамамен 4500 тоған мен суқойма бар. Су көп сияқты көрінеді!

Ең ірі өзендер — Ертіс, Жайық, Есіл, Тобыл. Оңтүстік пен Орталық Қазақстанда Сырдария, Іле, Нұра, Сарысу ағады. Олардың суы мұхитқа құймайды: тұйық су қоймаларына — Арал теңізі мен Балқаш көліне барады.

Бірақ ел ұланғайыр әрі құрғақ. Өзен солтүстік пен шығыста көп, ал батыста мен оңтүстікте су қатты жетіспейді. Үстіне, адамдардың өзі бар суды былғайды.

🌟 Қазақстандағы ұзындығы 10 км-ден асатын өзендер шамамен 11,5 мың. Оларды бір сызыққа тізсең, ұзындығы 115 000 км-ден асады — Жерді экватор бойымен үш айналуға жуық!

Суды кім ластайды

Судың негізгі ластаушылары — өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы.

• Егістіктен жаңбыр өзенге улы химикаттар мен тыңайтқыштарды шайып әкетеді.
• Зауыттар мен қалалар ағынды суларды төгеді. Қалалар мен өнеркәсіп орталықтарында пайдаланылған сулар су қоймасын ластайтын заттардың шамамен 15–20 %-ын құрайды.
• Суару үшін өзеннен көп су алады. Бұл ретте суармалы егістікте су қажеттіден 1,5–2 есе артық жұмсалады.

Ең көп суды суармалы егіншілік алады, одан кейін өнеркәсіп, ең азын — коммуналдық шаруашылық (пәтерлер, мектептер, ауруханалар).

📕 Оқулықтағы диаграммада қате бар сияқты: 72 %, 29 % және 6 % қосындысы 107 % болады, ал 100 % болуы керек. Мүмкін, өнеркәсіптің үлесі 22 % болуы тиіс.

💡 Егістіктің басқаларынан қаншалықты озып тұрғанын көрдің бе? Сондықтан суды қажеттіден екі есе артық жұмсаса, өзендер таяз болады. Сырдария мен Әмудариямен осылай болды: Арал теңізі дерлік құрғап қалды.

Ұмытуға болмайтын полигон

Семей қаласының маңында 40 жыл бойы ядролық қаруды сынады. Бұл жерді Семей ядролық сынақ полигоны (СЯСП) дейді. Жарылыстар адамдар мен табиғатқа орасан зор зиян келтірді. Науқастар көбейді, адамдар ертерек қайтыс болды.

Бұрынғы Семей облысының жерлері мен Павлодар, Шығыс Қазақстан және Қарағанды облыстарының іргелес аудандары экологиялық апат аймағы деп танылды. Ең қорқыныштысы — зиян ұрпақтан ұрпаққа беріледі. Параграфтағы суреттерде кемтар бұзаулар бар: екі басты және артық аяқты. Радиация ұрпаққа осылай әсер етеді.

⚠️ Полигон аумағы әлі күнге дейін қоршалмаған, онда қауіп туралы ескертетін ешқандай белгі жоқ. Халық сол жерде еркін жүреді, тіпті радиация ерекше күшті жарылыс орындарына да кіреді. Онда мал жайылады, пайдалы қазбалар өндіріледі.

«Семей полигонының тарихы» №1 ақпараттық графикасында негізгі сандар жиналған:

🌟 Полигонды 1991 жылы 29 тамызда Президент жарлығымен жапты — алғашқы жарылыстан дәл 42 жыл өткен соң. Ал БҰҰ 29 тамызды Ядролық сынаққа қарсы іс-қимылдың халықаралық күні деп жариялады. Бұл ұсынысты Қазақстан айтты.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Полигон тақырыбы ауыр, оқулықтағы суреттер қорқытады. Баламен сабырмен түсіндіруге болады: қазір сынақ жоқ, ал Қазақстан әлемде бірінші болып ядролық қарудан өз еркімен бас тартты. Бүкіл өңір емес, бұрынғы полигонның жекелеген бөліктері ғана қауіпті.

Қоқыс: әрқайсымыз аздап кінәліміз

Зауыттардың улы қалдығы тірі жанның бәрін өлтіреді. Бірақ қоқысты тек зауыттар тастамайды. Әрбір адам дерлік күн сайын бірдеңе тастайды, тіпті байқамайды да.

Қалдық көлемі бойынша табиғаттың ең басты жауы — қала. Ауылда қоқыс аз, орта таза. Қаладан қоқысты үйінділерге тасиды. Ал қоқыс үйіндісі айналасының бәрін бүлдіреді:

• ауаны — шіріген және жанған қоқыс зиянды газдар бөледі;
• жерасты суларын — жаңбыр қоқысты шайып, лас су жерге сіңеді, ол жерден өзендерге барады;
• жануарларды — аң мен құс лас су қоймаларынан су ішіп, қауіпті заттарды қабылдайды да ауырады.

Қанша қоқыс бар және оның құрамы қандай

№2 ақпараттық графикада: Қазақстанның қоқыс үйінділерінде тұрмыстық қалдықтың 36,2 млн тоннасы жиналып қалған. Тек 2013 жылы 3 547 655 тонна жиналды. Бұл үйінді неден тұрады?

Үштен екіден астамы — біздің үйдегі қоқыс: орауыштар, бөтелкелер, пакеттер, қабықтар, ескі киім. Енді әр елде қоқыстың қандай бөлігі қайта өңделетінін салыстыр:

📕 Оқулықтағы 0,13 % деген сан ескірген (2013 жылдың шамасындағы деректер). Қазір Қазақстанда әлдеқайда көп өңдейді — ресми деректер бойынша шамамен 20–25 %.

💡 Диаграммадағы Қазақстанның бағанасы дерлік көрінбейді. Жапонияда әр 100 кг қоқыстың 96 кг-ы өңделген, ал бізде — 10 тоннаның 1 кг-ынан азы. Бәрі дерлік қоқыс үйіндісіне кетті.

Қоқысты неге жағу жаман идея

Қоқысты жаққан оңай, мәселе жоғалады деп ойлайсың. Бірақ олай емес! Жанғанда қоқыстан улы заттар бөлінеді: органикалық хлор, диоксиндер және басқалары. Олар адамдарда қатерлі ісік тудыруы мүмкін және тірі жанның бәріне зиян. Ауа тіпті лас болады. Сондықтан қоқыс жағатын көп зауыт салу — шығу жолы емес.

Қоқыс неше жыл «өмір сүреді»

Табиғат қалдықты ыдырата алады, бірақ өте баяу. №3 ақпараттық графикаға қара:

Ал көбікпласт (пенополистирол) мүлде ыдырамайды. Ол жай ғана ұсақтала-ұсақтала майда бөлшектерге айналады.

Қоқыс үйіндісінде не болады

№4 ақпараттық графикада қоқыс үйіндісі қима түрінде салынған. Басты ой: тасталған қоқыс үйімізге қайта оралады — ауа, су және топырақ арқылы.

• Аралас қоқыс жанады, ал түтін қорғасын (Pb), кадмий (Cd), сынап (Hg), хлор (Cl) алып жүреді.
• Шіріп жатқан қалдықтан үйінді газы — метан мен көмірқышқыл газы бөлінеді. Метан планетаны көмірқышқыл газынан 25 есе көп қыздырады және жарылуы мүмкін.
• Тіпті тағам қалдығы да үйіндіде әрең шіриді: қоқыс қабатының астында оттегі жоқ.
• Пластик шамамен 500 жылда ыдырайды, ал жанғанда диоксин береді — қатерлі ісік тудыратын күшті у.
• Жаңбыр үйіндіні шайып, улы сұйықтық (сүзінді) жерге және суға сіңеді.
• Уланған топырақ ешқашан толық қалпына келмейді. У су арқылы қоректік тізбекке, одан адамға өтеді.
• Үйінді жабайы және қаңғыбас жануарларды, егеуқұйрықтар мен құстарды тартады, олар ауруды таратады.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Бүгінгі күні Қазақстан үшін қандай экологиялық мәселелер ең қауіпті? Судың жетіспеуі мен ластануы, бұрынғы Семей полигонының айналасындағы радиациялық ластану, қоқыс үйінділеріндегі қатты тұрмыстық қалдықтың таулары.
• Бұл мәселелердің себебі неде? Адамның іс-әрекетінде: зауыттар мен егістіктер суды ластайды, суаруға су тым көп кетеді, ядролық сынақтар жерді уландырды, ал қоқысты біз көп тастаймыз да, өңдемейміз дерлік.
• Елде су қай жерде ең көп жетіспейді? Батыста және оңтүстікте.
• Қоқыс үйіндісінің қасында тұру неге қауіпті? Үйіндідегі у ауаға, топыраққа және жерасты суларына өтеді, ал үйінді газы жанып, жарылуы мүмкін.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Осы оқулықтың 1-бөлімінің 64–65-беттерінде берілген Қазақстан Республикасының картасымен жұмыс жаса. Еліміздің аумағындағы барлық су нысандарын тауып көрсет. Еліміздің қай аймағында су ресурсы мол екені анықта.

Қалай ойлаймыз. Өзендерді картадан тауып, олардың тор көзі қай жерде жиі, қай жерде дерлік бос екеніне қара. Бос жерлер — шөлдер.

Шешуі.

1. Солтүстік пен шығыста: Ертіс (Қытайдан Шығыс Қазақстан мен Павлодар арқылы ағады), Есіл (Астана арқылы), Тобыл (Қостанай).
2. Батыста: Жайық (Орал, Атырау, Каспийге құяды).
3. Оңтүстік пен орталықта: Сырдария (Қызылорда, Арал теңізіне қарай), Іле (Қытайдан Балқашқа), Нұра мен Сарысу (Қарағанды облысы).
4. Тұйық су қоймалары: Арал теңізі (Қызылорда облысының батысы мен Ақтөбе облысының оңтүстігі) және Балқаш (Алматы мен Қарағанды облыстарының шекарасында).
5. Өзен ең аз жер — оңтүстік-батыс: Маңғыстау облысы, Үстірт, Арал маңындағы шөлдер.

Жауабы: су ресурсы солтүстік пен шығыста мол, ал батыс және оңтүстік аудандар, әсіресе Маңғыстау және Қызылорда облыстары, сумен нашар қамтылған.

№ 2

Сен тұратын аймақта су ресурсына қатысты қиындықтар бар ма? Бар болса, туындаған қиындықтардың себебі не? Ойлан. Жергілікті жердегі су ресурсына қатысты туындаған мәселені шешу үшін қандай қадамдар жасалып жатыр?

Жауап үлгісі (Алматы облысы үшін):

• Қиындық. Балқаш көлі таяздап барады, ал Іле өзені аз су әкеледі, өйткені оның суын суаруға және Қапшағай суқоймасына көп алады. Жазда кейбір ауылдарда ауыз су үзіліп қалады.
• Себептері. Құрғақ климат, егістікте суды артық жұмсау, көрші аумақта өзеннің жоғарғы ағысынан су алу, су ағып кететін ескі құбырлар.
• Не істеліп жатыр. Су құбырларын жөндейді, тамшылатып суаруға көшеді, көрші елдермен су туралы келіседі, ағынды суларды тазартады.

Жауабы: әр аймақтың өз жауабы бар; қиындықты, оның себебін және шараларды ата.

№ 3

«Семей полигонының тарихы» №1 ақпараттық графикасын мұқият зерделе. Одан өзің үшін қандай пайдалы ақпарат аласың? Қазіргі уақытта ядролық сынақтардың қандай зардаптары байқалады?

Қалай ойлаймыз. Ең көзге түсетін сандарды жазып ал да, олар жақын жерде тұратын адамдар үшін нені білдіретінін ойлан.

Жауап үлгісі.

• Сынақ 40 жыл жүрді: $1989 - 1949 = 40$. Кемінде 616 құрылғы жарылды, жалпы қуаты Хиросимаға тасталған бомбадан 2500 есе артық.
• 1,5 млн адам зардап шекті. Зардап Шығыс Қазақстан аумағының 54 %, Павлодардың 39 % және Қарағанды облысының 7 % жерін қамтыды.
• Қазір: жекелеген жерлерде фон әлі өте жоғары; адамдар жиі ауырады, кемтар балалар мен төл туады; зиян ұрпаққа беріледі.
• Өзім үшін пайдалы қорытынды: бұрынғы полигон аумағына қажетсіз кіруге, ол жерден металл, тас алуға, саңырауқұлақ пен жидек теруге болмайды.

Жауабы: сынақ 40 жыл жүрді және 1,5 млн адамға әсер етті; бүгінгі зардап — жекелеген жерлердегі радиация, аурулар және тұқым қуалайтын кемістіктер.

№ 4

Әртүрлі елдегі қатты тұрмыстық қалдықтың қайта өңделуі туралы №2 ақпараттық графиканы зертте. Біздің республикамыз туралы не айта аласың? Елімізде қоқыс тиімді өңделе ме?

Қалай ойлаймыз. Бағаналарды салыстыр. Содан кейін қалдық құрамы бейнеленген «бөшкеге» қара.

Шешуі.

1. Жапония 96 %, Бельгия — 82 %, Франция — 64 %, АҚШ — 46 % өңдейді. Қазақстан — шамамен 0,13 %. Демек, бізде қоқыстың бәрі дерлік қоқыс үйіндісіне кетті. $96 : 46 \approx 2{,}1$ — Жапония АҚШ-тан шамамен 2 есе көп өңдейді.
2. Неге олай. Қоқысты бөлек жинау және өңдейтін зауыттар ұзақ уақыт болмады; адамдар қоқысты сұрыптауға үйренбеген; көму өңдеуден арзан.
3. Қоқыс үйінділерінің көп бөлігі — үй шаруашылығының қалдығы: 70,3 %. Бұл — тамақ қалдығы, орауыш, бөтелке, пакет, қағаз, ескі заттар, сынған ойыншықтар.

Жауабы: бізде қоқысты тиімді өңдемеді (Жапониядағы 96 %-ға қарсы шамамен 0,13 %); үйінділерде ең көбі — пәтерлер мен үйлердің тұрмыстық қоқысы (70,3 %).

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Ауладағы қоқысты бөлек жинайтын контейнерлерді бірге қарап шығуға таптырмас сәт. Үйде екі пакет қоюға болады: «пластик» және «қалғаны».

№ 5

Дәптеріңе қоқыс үйіндісінен пайда болатын экологиялық проблемалар тізімін жаз.

Шешуі (тізім үлгісі):

1. Ауаның ластануы: жанған қоқыстың түтіні, үйінді газы, жағымсыз иіс.
2. Топырақтың ауыр металдармен (қорғасын, сынап, кадмий) және пластикпен ластануы.
3. Жерасты сулары мен жақын су қоймаларының улы сүзіндімен ластануы.
4. Өрт және метанның жарылуы.
5. Метанның әсерінен парниктік эффекттің күшеюі.
6. Аурулардың таралуы: егеуқұйрықтар, қаңғыбас иттер, құстар.
7. Қоқысты жейтін немесе лас су ішетін жабайы жануарлардың қырылуы.
8. Жердің жоғалуы: үйіндіге орасан зор алаң кетеді.

Жауабы: тізім жоғарыда.

№ 6

1. Жергілікті аумақтағы қалдықтарды жою туралы не білесің? 2. Жергілікті аумақтағы қалдықтарды жою қоршаған ортаға қалай әсер етеді?

Қалай ойлаймыз. Аулаңдағы қоқыс таситын көліктің қайда кететінін еске түсір. Жақын жерде бөлек жинайтын контейнерлер (пластик, шыны, қағаз) бар ма? Қалада сұрыптайтын зауыт бар ма? Жақсысын да, жаманын да ойла: үйінді зиян келтіреді, ал сұрыптау мен өңдеу көмектеседі.

Жауап үлгісі.

1. Біздің қалада қоқысты аулалардағы контейнерлерге жинайды, ал қоқыс таситын көлік оны қала сыртындағы полигонға (үйіндіге) апарады. Пластик пен қағазға арналған жеке контейнерлер пайда болды, дүкендерде батарейка қабылдайтын орындар бар. Алматы, Астана, Шымкент, Қарағанды қалаларында қоқыс сұрыптайтын зауыттар жұмыс істейді: қоқыстан қайта өңдеуге пластик, қағаз, шыны мен металды іріктеп алады. Бірақ қалдықтың көбі бәрібір үйіндіге түседі.
2. Қоқысты жай ғана үйіндіге апарса, ол өсіп, топырақ пен жерасты суларын ластайды, ыстықта кейде жанып, түтіндейді. Үйінді маңында аурудың таратушылары — қарғалар, егеуқұйрықтар және қаңғыбас иттер көп. Бөлек жинау үйіндіні азайтады: пластик пен қағаз жерге емес, қайта өңдеуге кетеді. Тапсырылған батарейка топырақты сынаппен және кадмиймен уландырмайды.

Жауабы: әркімнің өз жауабы бар; қоқыстың қайда апарылатынын, бөлек жинау мен өңдеу бар-жоғын ата; үйінді ауаға, топыраққа және суға зиян, ал бөлек жинау мен өңдеу бұл зиянды азайтады.

№ 7

Бақылау жүргіз. Үйде бір апта ішінде қаншалықты қоқыс жинақталатынына назар аудар. №3 ақпараттық графикадағы «Табиғи жағдайда қалдық түрлерінің ыдырау уақыты» ақпаратын пайдаланып, өзіңнің отбасыңда бір аптада жинақталған қоқыс үйіндіде ыдырауы үшін ең көп шамалас уақытты сана. Қорытынды жаса. Бақылау нәтижесін және қорытындыңды дәптерге жаз.

Қалай ойлаймыз. Заттар бір мезгілде ыдырайды, сондықтан мерзімдерді қоспаймыз. Жауап — барлығының ішіндегі ең ұзақ мерзім.

Жауап үлгісі. Бір аптада біздің отбасы тастады: тағам қалдығын, газеттерді (2 жыл), 4 ПЭТ-бөтелкені (150 жыл), 7 пакетті (200 жыл), батарейканы (10 жыл), шыны банканы (1000 жыл) және көбікпласт науасын. Ең көбі — көбікпласт: ол ешқашан ыдырамайды. Онсыз банка бойынша 1000 жыл.

Қорытынды. Тіпті бір аптада отбасы бірнеше ұрпақтан ұзақ «өмір сүретін» қоқыс жасайды. Банка мен бөтелкелерді қайта өңдеуге тапсыруға, пакеттің орнына сөмке алуға, ал батарейкаларды қабылдау орнына апаруға болады.

Жауабы: әркімнің өз жауабы бар; үлгіде — 1000 жыл, ал көбікпластпен — ешқашан.

⚠️ Жиі кететін қате. Мерзімдерді қосу: «2 + 150 + 200 + 1000 = 1352 жыл». Олай болмайды: бәрі бір мезгілде жатады және шіріп жатады, сондықтан ең ұзақ мерзімге қараймыз.

№ 8

№4 ақпараттық графиканы зерделе. Қоқыс үйіндісі деген не? Тасталған қалдық үйімізге қалай қайтып оралады? Әңгімелеп бер.

Қалай ойлаймыз. Графиканың бас жағындағы сұрақ пен суретті ретімен қарап шық: үйінді → ауа, су, топырақ → азық-түлік → үй.

Жауап үлгісі.

• Қоқыс үйіндісі — қала қоқысы көміліп немесе үйіліп жатқан арнайы орын. Онда қоқыс жиналады, шіриді, жанады.
• Үйіндіден шыққан түтін мен метан ауаға таралады, жел оны ауылдар мен қалаларға жеткізеді. Онда қорғасын, сынап, кадмий, диоксиндер бар.
• Жаңбыр қоқысты шайып, улы сүзіндіні жерге және суға жеткізеді. Бұл су өзендер мен жерасты суларына түседі.
• Уланған топырақта өсімдіктер өседі, ал оларды жануарлар мен адамдар жейді. Су арқылы у қоректік тізбекке өтеді.
• Қоқыс жеген құстар мен егеуқұйрықтар ауруды үйге дейін алып келеді.
• Сонымен, біз тастаған қоқыс — ауамыз, суымыз және тамағымыз арқылы өзімізге қайтады.
• Қосымша: метан парниктік эффектті көмірқышқыл газынан 25 есе күштірек арттырады, ал жарылып немесе жанып кетуі мүмкін; шыны күнде линза секілді қоқысты тұтатуы мүмкін.

Жауабы: қоқыс үйіндісі — қала қоқысы жиналатын орын; одан у ауа, су және топырақ арқылы өсімдіктерге, жануарларға және адамға оралады.

№ 9

Қосымша ақпарат көздерін пайдаланып, «Суға қолжетімділік. Қазақстанда сумен жабдықтау сапасы» тақырыбында материал жина. Сен «сумен жабдықтау сапасы», «қолжетімділік» сөз тіркестерін қалай түсінесің? Оқыған материалдардан қандай өзіңе пайдалы ақпарат алдың? Ол сабақ тақырыбына қалай байланысты болуы мүмкін?

Қалай ойлаймыз. Су және ирригация министрлігінің сайтынан, жаңалықтардан, статистика деректерінен ізде. Әр фактінің көзін жазып отыр.

Материал жоспары.

1. Қазақстанда су қанша және қай жерде аз.
2. Ауыз су қайдан келеді: өзендер, суқоймалар, жерасты көздері.
3. Қалалар мен ауылдарда қанша адамда су құбыры бар.
4. Қиындықтар: ескі құбырлар, судың шығыны, ластану, көрші елдерден келетін су.
5. Не істеліп жатыр: су құбырларын салу бағдарламалары, тазарту құрылыстары.

Үлгі. Қазақстан — Орталық Азиядағы суы ең аз елдердің бірі. Өзендеріміздегі судың шамамен жартысы көрші елдерден келеді: Қытайдан, Қырғызстаннан, Өзбекстаннан, Ресейден. Қалаларда су құбыры дерлік бәрінде бар. Ауылдарда ол барлық жерде емес: тұрғындардың бір бөлігі суды құдықтан алады, кейде оны әкеледі. Көптеген құбыр ескі, судың бір бөлігі жолда жоғалады. Мемлекет әр үйде таза су болуы үшін жаңа су құбырлары мен тазарту құрылыстарын салып жатыр.

Түсіндіру.

• Суға қолжетімділік — суды оңай алуға бола ма: үйде кран немесе жақын жерде су алатын колонка бар ма, су жеткілікті ме, үзіліс болмай ма, төлеуге шамасы келе ме.
• Сумен жабдықтау сапасы — крандан қандай су ағады: таза ма, денсаулыққа қауіпсіз бе, иісі мен лайы жоқ па, үзіліссіз келе ме.
• Сабақпен байланысы. Өзендер ағынды сулармен және тыңайтқышпен ластанса, ал суаруға артық су жұмсалса, таза су азаяды. Демек, қолжетімділік те, сапа да зардап шегеді.

Жауабы: материал жоғарыдағы жоспар бойынша; қолжетімділік — суды ала аласың ба, сапа — ол қаншалықты таза әрі сенімді; екеуі де өзендерді қалай қорғайтынымызға байланысты.

Жадынама

• Қазақстанда су батыс пен оңтүстікте аз; оны өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы ластайды.
• Ең көп суды суармалы егіншілік жұмсайды, жиі қажеттіден 1,5–2 есе артық.
• Семей полигонында 40 жыл бойы ядролық қаруды сынады; 1,5 млн адам зардап шекті.
• Үйінділердегі қалдықтың 70 %-ы — үй қоқысы; бізде өте аз өңделді.
• Шыны 1000 жыл, пакет — 200 жыл, көбікпласт — ешқашан ыдырамайды.
• Қоқысты жағу зиян: у бөлінеді.

Шағын тест