§ 8. Жер қабықтары өзара қалай әрекеттеседі

Жаратылыстану, 6 сынып. Оқулық: Қаратабанов Р.Ә. және т.б. (Алматыкітап баспасы, 2023). 2 тарау: Адам. Жер шары. Ғалам. 46–50-беттер.

Нені үйренесің

• Жердің төрт қабығын атауды және суреттерден танып білуді.
• Географиялық қабық пен табиғи кешеннің не екенін түсіндіруді.
• Қабықтардың бір-бірімен зат және энергия алмасатынына мысал келтіруді.
• Су айналымының сызбасын сызып, оның бойынан барлық қабықтарды көрсетуді.

Ой қозғау

• Жердің тасты қабығы қалай аталады? Литосфера («литос» — тас).
• Ал сулы қабығы ше? Гидросфера («гидро» — су).
• Ауалы қабығы ше? Атмосфера («атмос» — бу).
• Тіршілік қабығы ше? Биосфера («биос» — өмір, тіршілік).

💡 Төрт сөздің бәрі «-сфера» — «шар» деп аяқталады. Әр қабық планетаны түгел құшақтап тұрғандай.

Тақырыпты талдаймыз

Төрт қабық — төрт сурет

Параграфтың алғашқы суреттерінде: қызған өзегі бар Жердің қимасы — бұл литосфера және жер қойнауы. Алып теңіз толқыны — гидросфера. Ұшақтан көрінгендей жоғарыдағы бұлттар — атмосфера. Шардағы ағаш пен аң-құстар — биосфера.

Қабықтар жеке-жеке тіршілік етпейді

Біздің ғаламшардың бірегей ерекшелігі — оның беткі жағын өзара бір-бірімен әрекеттесетін бірнеше қабық: қатты, ауа, су және тіршілік қабықтары белдеулеп жатады. Қабықтар бір-біріне кіріп кетеді. Су ауада да (бу), жерде де (жерасты сулары), әрбір тірі жаратылыста да бар. Шаң мен құм ауаға көтеріледі, ал өсімдіктер тамырымен топырақты ұстап тұрады.

📌 Географиялық қабық — бұл Жердің біртұтас, үзіліссіз қабаты, адам іс-әрекет жасайтын орта. Оның шегінде литосфераның беткі қабаты, атмосфераның төменгі қабаты, толықтай биосфера мен гидросфера бір-бірімен түйіседі, өзара бірінен-бірі өтеді, бір-бірімен әрекеттеседі. Олардың арасында үнемі зат және энергия алмасып тұрады.

Оқулықтағы суретте географиялық қабық Жер астындағы шамамен 5 км тереңдіктен 50 км биіктікке дейін сызылған. Ол арқылы көрсеткілер шеңбері жүреді: литосфера → атмосфера → биосфера → гидросфера → қайтадан литосфера.

Географиялық қабықтың ерекшелігі неде

• Тек онда ғана заттар үш түрлі жағдайда кездеседі: қатты, сұйық және газтәрізді (мұз, су, бу).
• Тек онда ғана тіршілік бар.
• Онда түрлі айналымдар жүзеге асады: су, ауа, заттар айналымы.
• Энергияның басты көзі — Күн. Екінші көзі — Жердің ішкі жылуы.

Қабықтар қалай алмасады

Алмасуға мысалдар:

• су минералдар мен тау жыныстарын ерітеді (гидросфера + литосфера);
• гидросфераның суы биосфераның тірі организмдерінің бір бөлігі болып табылады (гидросфера + биосфера);
• Жер атмосферасының төменгі қабатында су үнемі бу түрінде кездеседі (гидросфера + атмосфера);
• литосфераның минералдары мен тау жыныстары тірі организмдерде, атмосферада (шаң, құм), суда үнемі кездеседі (литосфера + биосфера, атмосфера, гидросфера);
• ауаның көмірқышқыл газы суда ериді (атмосфера + гидросфера);
• биосфераның организмдері көмірқышқыл газды сіңіріп, оттек шығарады (биосфера + атмосфера);
• биосфера организмдерінің қалдығы теңіз түбіне жинақталып, литосфераның шөгінді жыныстары қабатын түзеді — мысалы, бор мен әктас (биосфера + литосфера);
• атмосфера мен гидросферадағы оттек биосфера организмдерінің басты тіршілік көзі болып табылады.

🌟 Борлы ақ жартастар — миллиондаған жыл бұрын өмір сүрген теңіз жәндіктерінің миллиардтаған кішкентай қабықшалары. Мұхит болған жерде тау пайда болды!

Заттармен бірге энергия да ауысады. Өсімдіктер Күннің энергиясын жинайды, жануарлар оны жейді. Мәңгілік мұздар айналадағы ауа мен суды салқындатады. Жердегі барлық үдерістер Күн энергиясы мен Жердің ішкі энергиясының арқасында жүзеге асады.

Табиғи кешен

Көрнекті табиғат зерттеушісі В.В. Докучаев географиялық зоналылық заңын ашты. Ол: «Әрбір табиғи зона, жанды және жансыз табиғат бір-бірімен тығыз байланысты табиғи кешен» деген ой айтты. Докучаев кез келген табиғи кешен алты табиғи компоненттің өзара үйлесімді әрекеттесуінен шығатынын айтқан: тау жыныстары, ауа, су, топырақ, өсімдіктер және жануарлар.

📌 Егер табиғатта қандай да бір компонент өзгерсе, онда басқалары да өзгереді, сонымен бірге өзінің табиғи тепе-теңдігін қалпына келтіруге тырысады. Табиғат өздігінен қалпына келуге, өздігінен тазаруға, өздігінен реттелуге қабілетті.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Серуенге жақсы сұрақ: «Жағасындағы орманды кессе, өзенге не болады?» (Жағасын шайып кетеді, су лайланады, балыққа жаман болады.) Осылайша бала байланыс тізбегін өзі сезінеді.

Түсінгеніңді тексер

Өзіңді тексер

• Жердің қабықтарын ата. Литосфера, атмосфера, гидросфера, биосфера.
• Географиялық қабық дегеніміз не? Литосфераның беткі қабаты, атмосфераның төменгі қабаты, гидросфера мен биосфера өзара әрекеттесетін біртұтас қабық.
• Оның қандай ерекшеліктері бар? Заттар үш күйде болады, тіршілік бар, айналымдар жүреді, энергияның басты көзі — Күн.
• Табиғи кешен дегеніміз не? Тау жыныстары, ауа, су, топырақ, өсімдіктер мен жануарлар тығыз байланысқан табиғат бөлігі.
• Бір компонент өзгерсе не болады? Басқалары да өзгереді.

Жаттығуларды шығарамыз

№ 1

Суреттерді қара. Олар біздің ғаламшардың қай қабықтарына жатады? Оларды анықтауға саған не көмектесті? Олар туралы не білетініңді айтып бер.

Жауап үлгісі.

1. Ыстық өзегі бар планета қимасы — литосфера (және жер қойнауы). Белгісі: тас, жер қыртысы, магма. Литосфера — қатты қабық, онда таулар, жазықтар, пайдалы қазбалар бар.
2. Толқын — гидросфера. Белгісі: су. Бұл мұхиттар, теңіздер, өзендер, көлдер, мұздықтар және жерасты сулары.
3. Бұлттар — атмосфера. Белгісі: аспан, ауа. Ол бізге оттек береді және суықтан, метеориттерден қорғайды.
4. Аң-құстары бар ағаш — биосфера. Белгісі: тірі организмдер. Бұл — барлық өсімдіктер, жануарлар, саңырауқұлақтар мен бактериялар.

Жауабы: литосфера, гидросфера, атмосфера, биосфера.

№ 2

Географиялық сфералар мен олардың компоненттерін сәйкестендір. 16-суретті пайдалан (бақбақ гүлдері, бұлттар, жылқы, шөбі бар топырақ, су). Өз мысалдарыңмен толықтыр. Бұл компоненттер өзара қалай әрекеттесетіндігін түсіндір. Сфералардың бір-бірімен өзара әрекеттестігі туралы қорытынды жаса.

Қалай ойлаймыз. Әр суретке тізбектегі «көршілерді» тап: кім кімге не береді?

Жауап үлгісі. Бұлттан (атмосфера) жаңбыр жауады — су (гидросфера) топыраққа (литосфера) сіңеді. Бақбақ гүлдері (биосфера) осы суды тамырымен сіңіріп өседі. Жылқы (биосфера) шөп жейді, су ішеді. Көң мен өліп қалған өсімдіктер қарашірікке айналып, топырақты құнарлы етеді. Буланған су қайтадан бұлтқа көтеріледі.

Қорытынды. Сфералар біртұтас болып байланысқан: әрқайсысы басқаларына бірдеңе береді және олардан бірдеңе алады.

Жауабы: бұлттар — атмосфера; бақбақ гүлдері мен жылқы — биосфера; су — гидросфера; топырақ — литосфера; олардың бәрі зат алмасу арқылы байланысқан.

№ 3

Жоғарыда Жердің түрлі қабықтарының (сфераларының) өзара әрекеттесуіне мысалдар келтірілген. Осы өзара әрекеттесуге қандай сфералар қатысатынын анықта. 5-сызбаны толтыр. Өз мысалдарыңмен толықтыр. Сызбадағы мысал: гидросфера — литосфера: су минералдар мен тау жыныстарын ерітеді.

Шешуі.

Жауабы: кестеде.

№ 4

Табиғаттағы су айналымының сызбасын дәптеріңе сыз (17-сурет). Қабықтардың өзара байланысы туралы нұсқаны раста немесе жоққа шығар. Қабықтарды жазып қой. Өз мысалдарыңды келтір, сыныбыңа тұсаукесер ретінде ұсын.

Суретте: күн көлдің және өзеннің суын жылытады. Бу жоғары көтеріледі (булану), аспанда бұлтқа жиналады (конденсация), бұлттан жаңбыр жауады, тауға қар түседі (жауын-шашын). Су бұлақтармен өзенге ағады және жер астына кетеді. Қасында аю, бұлан және ағаштар.

Конденсация — заттың газтәрізді жағдайдан сұйық жағдайға айналуы.

Презентацияға қорытынды үлгісі. Су айналымы қабықтардың байланысты екенін дәлелдейді. Су ауада да, жерде де, өзенде де, тірі организмдерде де болды. Қазақстаннан мысал: Алатау мұздықтарына түскен қар жазда еріп, Балқашқа ағатын өзендерді қоректендіреді.

🧪 Тәжірибе. Банкадағы айналым: үлкен шыны банкаға аздап жылы су құйып, қақпағын жауып, үстіне мұз кесектерін қой. Бірнеше минуттан кейін қақпақта тамшылар пайда болып, төмен түсе бастайды — бұл «жаңбыр».

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Жылы су құйыңыз, қайнаған су емес: банка жарылып кетуі мүмкін.

Жауабы: нұсқа расталады: су айналымына атмосфера, гидросфера, литосфера және биосфера қатысады.

№ 5

Биосфераның бір бөлігі болып табылатын ормандарды көбіне «ғаламшардың өкпесі» деп атайды. Сонымен бірге ғаламшарда ормандарды қарқынды түрде жою орын алып отыр. «Неліктен ормандарды жоюға болмайды?» деген тақырыпта шағын шығарма жаз. Шығарма мазмұнында барлық географиялық қабықтардың орманмен өзара байланысын ашып көрсет. Әлемнің әрбір тұрғыны ағаш өнімдерін қолданады, сондықтан орманды сақтау туралы ұсынысыңды айт. Шығармаға А4 пішінді қағазға салынған суретті қос, онда «ғаламшардың өкпесі» — ормандарды сақтау жөніндегі сенің ұсыныстарың айқын ашылатын болсын.

Жоспар.

1. Орманды неге «ғаламшардың өкпесі» дейді.
2. Орман және атмосфера, орман және гидросфера, орман және литосфера, орман және биосфера.
3. Орман жойылса не болады.
4. Мен не істей аламын.
5. Қорытынды.

Жауап үлгісі. Орманды «ғаламшардың өкпесі» дейді: ағаштар көмірқышқыл газды сіңіріп, оттек береді. Тамырлар топырақты ұстап тұрады, оны жаңбыр шайып кетпейді. Орман қар мен ылғалды ұстайды, сондықтан оның жанындағы өзендер таяздамайды. Орманда мыңдаған жануар мен өсімдік түрі тіршілік етеді. Орманды кессе, топырақты шайып кетеді, өзендер таяздайды, аңдар үйсіз қалады, ауа нашарлайды. Орманды әркім қорғай алады: макулатура тапсыру, тек қажетін ғана басып шығару, мата қапшық пайдалану, орманда от жақпау және ағаш отырғызу. Қазақстанда орман аз, сондықтан әр ағаш біз үшін ерекше қымбат.

Сурет идеясы. Қағаз парағынан өсіп шыққан ағаш және «Макулатура тапсыр — ағашты сақта» деген жазу.

Жауабы: әркімнің өз шығармасы; үлгісі жоғарыда.

№ 6

«Мен — саған, сен — маған» ойыны. Өзіңнің сыныптастарыңа сабақ тақырыбы бойынша сұрақ ойлап тауып қой. Сұрақтарың: Түсіндір... Салыстыр... Сен қалай түсінесің... Себептері... және т.б. сөздерден басталатын болсын. Өзің сыныптастарыңның сұрақтарына жауап бер. Кім сұрақтарға көбірек дұрыс жауап берсе, сол жеңімпаз болады.

Жауаптары бар сұрақ үлгілері.

• Географиялық қабықты неге біртұтас дейді, түсіндір. — Оның бөліктері бір-біріне кіреді және зат пен энергия алмасып отырады.
• Атмосфера мен гидросфераны салыстыр. — Екеуі де қозғалғыш және жылу тасымалдайды; атмосфера — газ, гидросфера — негізінен сұйықтық.
• «Табиғат өздігінен тазарады» деген сөзді қалай түсінесің? — Мысалы, өзен кірді алып кетіп, сұйылтады, ал өсімдіктер мен бактериялар оны өңдейді, егер ластану аз болса.
• Орманды кескенде өзендердің таяздау себептері қандай? — Ағашсыз қар тез ериді, су топырақта ұсталмай, тасқынмен кетеді.

Жауабы: әркімнің өз сұрақтары; үлгілері жоғарыда.

Жадынама

• Қабықтар бір-біріне кіреді, зат және энергия алмасады.
• Энергияның басты көзі — Күн, тағы бірі — Жердің ішкі жылуы.
• Географиялық қабықта заттар үш күйде болады, онда тіршілік бар.
• Су айналымы барлық қабықтарды байланыстырады.
• Бір компонентті өзгертсең, бәрі өзгереді.

Шағын тест