§ 1. Қоршаған ортаның экологиялық факторлары: абиотикалық және биотикалық
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 1 бөлім: Экожүйелер. 8–12-беттер.
Нені үйренесің
- Экожүйе, биоценоз және қоршаған орта дегеніміз не екенін түсіндіруді.
- Экологиялық факторларды абиотикалық, биотикалық және антропогендік деп бөлуді.
- Температура, ылғалдылық және жарық өсімдіктер мен жануарларға қалай әсер ететінін айтуды.
- Организмдердің өзара әрекеттесу түрлерін атауды: жыртқыштық, паразитизм, симбиоз, бәсекелестік.
Ой қозғау
- Температура өсімдіктер мен жануарлардың тіршілігіне қалай әсер етеді? Одан дамудың жылдамдығы, өмір ұзақтығы және тіпті ұрпақ беру мөлшері тәуелді. Күзде ағаштар жапырағын төгеді, аю апанына жатады, құстар жылы жаққа ұшады.
- Өсімдіктер мен жануарлар сусыз тіршілік ете ала ма? Жоқ, сусыз тіршілік болмайды. Бірақ шөлде суды өте үнемдейтіндер бар: түйе, сексеуіл, тасбақа.
- Өсімдіктерді не үшін суарады (бөлме және мектеп аумағында)? Су оларға қоректенуге, өсуге және салқындауға керек (жапырақтан су буланады).
- Барлық өсімдіктер мен жануарларға жарық қажет пе? Жасыл өсімдіктерге ол фотосинтез үшін керек. Жануарларға ол қоректену үшін соншалықты қажет емес, бірақ бағыт-бағдар алуға көмектеседі, ал үңгір мен терең су түбінде тұратындардың көбі жарықсыз-ақ өмір сүреді.
💡 Оқулықтағы бұл сұрақтарға сен ойыңмен жауап бердің. Енді сол «сезімді» нақты ұғымға айналдырайық.
Тақырыпты талдаймыз
Экожүйе: бәрі бірге
Экожүйе — тірі организмдер мен олардың тіршілік ортасының бірлігі. Орман, көл, дала, батпақ, сенің мектеп ауласың: мұның бәрі экожүйе.
Экожүйенің тірі «тұрғындары» (өсімдіктер, жануарлар, саңырауқұлақтар, микроорганизмдер) бірігіп биоценоз деп аталады. Ал қоршаған орта дегеніміз — олар өмір сүретін жағдайлар жиынтығы: жарық, температура, ылғалдылық, топырақ және оның pH мәні (қышқылдық-сілтілік орта).
📌 Жағдайлар организмдердің тіршілігі мен таралуына қолайлы (тиімді) болуы да, керісінше шектеуші болуы да мүмкін. Бір нәрсе жетіспесе немесе тым көп болса, организм нашар өседі, ал түр әрі қарай таралып кете алмайды.
Тірі организмдердің тіршілігіне әсер ететін кез келген орта жағдайларын немесе орта құрамбөліктерін экологиялық фактор деп атайды.
Факторлардың үш тобы
Экологиялық факторлар табиғатына қарай үш топқа бөлінеді (оқулықтағы 1-сызбанұсқа).
- Абиотикалық: жансыз табиғат. Температура, жарық, ылғалдылық, атмосфера газдары, топырақ, жер бедері.
- Биотикалық: тірі организмдердің бір-біріне немесе табиғи бірлестіктердегі организмдердің бір тобының екінші тобына әсер етуі.
- Антропогендік: адам іс-әрекетінің табиғатқа әсері.
Оқулықта абиотикалық факторлар климаттық (температура, жарық, ылғалдылық), топырақтық (топырақтың механикалық және химиялық құрамы, сіңірілуі) және топографиялық (жергілікті рельеф) болып бөлінеді. Биотикалық факторларға өсімдіктердің, жануарлардың, бактериялар мен саңырауқұлақтардың әсері жатады. Антропогендік факторлар: тікелей әсері (аңшылық, балықшылық, қаскерлік) және жанама әсері (тіршілік ортасын ластау, экожүйені бұзу).
Температура: табиғаттың «термостаты»
Жердің температуралық режимі тез өзгеретіндіктен, әр жерде әртүрлі температуралық жағдай қалыптасады. Әрбір түрдің өзіне тиімді (оптимум) температурасы болады: сонда ағза өзін ең жақсы сезінеді. Температура дамудың жылдамдығы мен тіршілік ұзақтығын анықтайды.
Өсімдіктер ыстық пен суықтан қалай құтылады:
- ыстықта қызып кетпеу үшін судың булануын жылдамдатады (біз терлегендей), жапырақ бетін мөлдір қабық немесе қалың ашық түсті түк басады;
- қатты жапырақты өсімдіктер түскі күннен қорғану үшін жапырағын қабырғасымен бұрады;
- көптеген тропиктік бұршақ тұқымдас өсімдіктердің жапырақшалары қабаттасып жиналады;
- күзде жапырағын түгел төгеді, ал көпшілігі қысқы тыныштық күйіне көшіп, тұқым, пияз немесе түйін түзеді.
Жануарлар екі топқа бөлінеді. Біреулерінің дене температурасы тұрақсыз: бақалар, жыландар. Олар тек жылыда белсенді, қыста қозғалыссыз күйге түседі. Басқаларының дене температурасы тұрақты: құстар мен сүтқоректілер. Олар қыста ұйқыға кетеді (аю, борсық) немесе жылы жаққа ұшып кетеді, ал сүтқоректілер түлеп, қалың әрі ұзын түбітпен ауысады.
🌟 Ақбөкен қысқа қарай қалың әрі ұзын жүнге оранады да, жазға қарай оны тастайды. Осылайша ол Бетпақдаланың аязына да, жазғы ыстыққа да төзеді.
Ылғалдылық: судың бағасы алтындай
Организмдер үшін ылғалдың маңызы өте зор. Сусыз тіршілік жоқ. Ылғалдың жетіспеушілігі организмдердің дамуына әсер етіп, олардың қайда тіршілік ете алатынын шектейді. Құрғақ жерлерде тұратындарда бейімделулер қалыптасқан:
- өте ұзын тамыр: жантақтың тамыры 16 м-ге дейін жетіп, терең судан сусындайды;
- шөл өсімдіктерінің вегетациялық кезеңі қысқа: олар ылғал барда көктемде гүлдеп үлгереді;
- құрғақшылық кезеңде кеміргіштер мен тасбақалардың жазғы ұйқысы.
🌟 Біздің көктемгі Грейг қызғалдақтары мен шөлдегі эфемерлер топырақ дымқыл кезде екі айда бүкіл өмірін өткізіп үлгереді. Жазға қарай олардан жер астындағы пияздар ғана қалады.
Жарық: энергия көзі
Жарық — биологиялық процеске қажетті негізгі энергия көзі. Жасыл өсімдіктерде ол хлоропластарда қалыптасатын хлорофилдің түзілуіне қажет. Жарық газ алмасуға, транспирацияға (өсімдіктің суды буландыруы), жасушаның бөлінуі мен созылуына, гүлдеу мен жеміс беру мерзіміне әсер етеді. Ең маңыздысы: жарықта фотосинтез жүреді, яғни өсімдіктің ауадан қоректенуі.
Жарыққа қатынасына қарай өсімдіктер экологиялық топтарға бөлінеді:
- жарықсүйгіш: қант қамысы, қарағай;
- көлеңкесүйгіш: плауындар, мүктер, саумалдықтар, қырықжапырақтар;
- көлеңкеге төзімді: қараживдек, жылқышөбі.
Жануарлар үшін күн жарығы қоректену жағынан соншалықты қажет емес, себебі олар өсімдіктерде жиналған энергия есебінен тіршілік етеді. Бірақ жарықсыз олар бағыт алмайды: күндіз белсенді құстардың көзі жарыққа өте сезімтал, жарық оларға қоршаған ортадағы заттарды көруге, бағытын бағдарлауға көмектеседі. Ал түнде белсенді жануарлар қажетті ақпаратты көбіне дыбыс пен иіс арқылы қабылдайды, олардың көзіндегі қарашықтар жарықтың жетіспеушілігіне бейімделген, сондықтан түнде қорегін тауып жейді әрі қауіптен қорғана алады. Жарықтың төмен деңгейі немесе түнгі мезгіл олар үшін қауіпсіз.
⚠️ Жиі кететін қате. «Көлеңкесүйгіш» пен «көлеңкеге төзімді» — бір нәрсе деп ойлау. Көлеңкесүйгіштерге жарық шынымен зиян, ал көлеңкеге төзімділер көлеңкеде де, жарықта да өседі, тек көлеңкеде өздерін қалыпты сезінеді.
Биотикалық факторлар: кім кіммен
Организмдер бір-бірімен өзара әрекеттеседі. Бұл әрекет қорекке немесе басқа қарым-қатынасқа байланысты болуы мүмкін. Біреулері қорек болады, біреулері үй болады, үшіншілері көбеюге көмектеседі. Кейбір организмдер екінші бір организм үшін тіршілік ету ортасы болады, мысалы паразиттерді келтіруге болады. Паразит құрттар өсімдіктерде, жануарларда, адамдарда тіршілік етеді және оларға химиялық, механикалық тағы басқа әсерлер көрсетеді.
| Форма | Қысқаша сипаттама | Мысалдар |
|---|---|---|
| Жыртқыштық | түрлер арасындағы өзара қарым-қатынастың кең таралған формасы: жануарлардың бірін-бірі қууы, жеуі арқылы қорек, тіршілік ететін орта және басқа ресурстар үшін көріну | түлкі — қасқыр, қоян — түлкі, балық — акула, жәндік — құрбақа, тышқан — жылан, киік — қабылан |
| Паразитизм | бір организм екінші организмнің есебінен тіршілік етіп, оған зиян келтіреді, бірақ, әдетте, өлтірмейді | беде — арамсояу, ағаш саңырауқұлағы — ағаш, сиыр таспақұрты — адам, аскарида — адам |
| Симбиоз (селбестік) | екі түрге жататын организмдердің бір-біріне ешбір зиянын тигізбей, керісінше селбесіп пайдалы тіршілік етуі | саңырауқұлақтар — өсімдіктер, шаян — актиния (актиния шаянды жауларынан қорғайды, ал шаян бір жерден екінші жерге жылжып, актинияның қоректенуіне мүмкіндік береді) |
Биотикалық факторға паразитизм мен жыртқыштықты ғана емес, сонымен қатар симбиозды (селбестік), түрлер мен даралар арасындағы бәсекелестікті де жатқызуға болады: олар қорек, жарық, су үшін таласады.
🌟 Іле Алатауындағы Сиверс алмасы саңырауқұлақтармен қатар өседі. Саңырауқұлақ жіпшелері тамырға су мен тұздарды табуға көмектеседі, ал ағаш саңырауқұлаққа қант береді. Бұл — симбиоздың мысалы.
👨👩👧 Ата-анаға. Далаға шығып, баладан абиотикалық, биотикалық және антропогендік фактордан бір-бірден көрсетуін сұраңыз (мысалы, күн, ағаш және скамейка). Содан кейін олардың біреуін алып тастаса, не өзгеретінін сұраңыз.
💡 Өзіңе есеп бер. Мысалы былай: «Жантақтың тамыры туралы білу қызықты болды. Шаян мен актинияның дос екені таңғалдырды. Енді мен өсімдіктер мен жануарларға бірден көптеген фактор әсер ететінін білемін».
Өзіңді тексер
- Табиғи ортада организмдер үшін температураның маңызы қандай? Ол дамудың жылдамдығын, тіршілік ұзақтығын және ұрпақ беру мөлшерін анықтайды. Әрбір түрдің өмір қалыпты жүретін тиімді (оптимум) температурасы болады. Организмдер оның ауытқуына бейімделеді: жапырақ төгеді, қысқы ұйқыға кетеді, ұшып кетеді, түлейді.
- Өсімдіктердің су тапшылығына байланысты пайда болған бейімделу белгілеріне мысал келтір. Өте ұзын тамыр (жантақта 16 м-ге дейін), шөл өсімдіктерінің қысқа вегетациялық кезеңі, сабағы мен жапырағында су жинау (кактус, алоэ), жапырақ орнына тікенек.
- Өсімдіктер мен жануарлардың тіршілігінде жарықтың рөлі қандай? Өсімдіктерге жарық фотосинтезге, хлорофилдің түзілуіне, газ алмасуды реттеуге, өсуге және гүлдеуге қажет. Жануарларға жарық бағыт алуға керек, ол олардың белсенді болатын уақыты мен аң аулайтын жерін анықтайды.
- Өсімдіктер мен жануарлардың суды үнемдеуге бейімделуін сипатта. Өсімдіктерде: тереңге кететін ұзын тамыр, ұсақ жапырақ немесе тікенек, қалың қабық, сабағы мен жапырағында су қоры, жаңбырлы кезде ғана өсу. Жануарларда: құрғақшылық кезінде жазғы ұйқыға кету (кеміргіштер, тасбақалар), түнде белсенді болу, аз су ішу және азық құрамындағы судан пайдалану (түйе).
- Күз келіп, салқын түскеннен кейін мектеп аумағындағы жәндіктер жоғалып кетті. Не себепті деп ойлайсың? Жәндіктердің дене температурасы тұрақсыз, сондықтан олар төмен температурада белсенді бола алмайды. Көбі суықта өледі, тек жұмыртқасы, дернәсілі немесе қуыршағы қабықтың астында, топырақта немесе жапырақ төсенішінде қыстап шығады. Оның үстіне өсімдіктер жапырағын төгіп, қорек азаяды.
- Биология кабинетінде бөлме өсімдіктеріне қажетті жағдайлар жасап, бір ай бойы бақыла. Қорытындыны қалай жасайсың? Бірдей өсімдіктер алып (мысалы, герань), біреуін жарыққа, біреуін көлеңкеге қой, біреуін жиі, біреуін сирек суар. Бір мезгілде бір ғана факторды өзгерт. Бір айдан кейін өсуін, жапырағының түсін, гүлдеуін салыстыр. Қорытынды: өсімдіктер тиімді жағдайда жақсы өседі, жарық, су, жылу жетіспесе де, тым көп болса да, олардың өсуі тежеледі.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Жарық, жылу және суды тұтыну дәрежесі бойынша мына өсімдіктерді ажыратыңдар: тұңғиық, шырша, мақта, кактус, қарағай, сұлы.
Қалай ойлаймыз. Әрқайсысы қайда өсетінін еске түсір: суда, шөлде, тайгада, құмда, егістікте. Содан оған не қажет екені көрінеді.
Жауап үлгісі.
| Өсімдік | Жарық | Жылу | Су |
|---|---|---|---|
| Тұңғиық | жарықсүйгіш | жылусүйгіш | су өсімдігі, ылғалсүйгіш |
| Кактус | жарықсүйгіш | жылусүйгіш | құрғақшылыққа төзімді, су жинайды |
| Шырша | көлеңкеге төзімді | суыққа төзімді | ылғалсүйгіш (орташа) |
| Қарағай | жарықсүйгіш | суыққа төзімді | талғамсыз, құрғақ құмда да өседі |
| Мақта | жарықсүйгіш | жылусүйгіш | көп су қажет етеді (суару) |
| Сұлы | жарықсүйгіш (орташа) | талабы орташа, суыққа төзімді | орташа ылғалсүйгіш |
Жауабы: кестені қара: тұңғиық пен мақтаға ылғал мен жылу қажет, кактус құрғақшылықты күтіп өткізеді, шырша мен қарағай суыққа төзеді (қарағай жарықты жақсы көреді, шырша көлеңкеге шыдайды), сұлы орташа жағдайда өседі.
№ 2
Өсімдіктердің қоршаған ортаның кейбір факторларының жетіспеушілігіне бейімделуін анықтаңдар. Кестені дәптерге сызып толтырыңдар. Өсімдіктер: кактус, жантақ, қарағай, алоэ, інжугүл, ергежейлі қайың, орамжапырақ.
Қалай ойлаймыз. Әр өсімдік үшін өзіңнен сұра: қандай фактор жетіспейді (су, жылу, жарық) және өсімдік аман қалу үшін не істеген?
Жауап үлгісі.
| Өсімдіктер | Бейімделу | Осы бейімделуді тудыратын қоршаған орта шарттары |
|---|---|---|
| Кактус | жуан, шырынды сабағы су жинайды; жапырағы тікенекке айналған (аз буландырады); тығыз қабық | шөлдегі ыстық және су тапшылығы |
| Жантақ | өте ұзын тамыр (16 м-ге дейін); ұсақ жапырақ, тікенек | құрғақ топырақ, құрғақ климат |
| Қарағай | жіңішке ине жапырақ, қалың қабығы мен балауыз қабаты бар, шайыр; ине жапырағы бірнеше жыл тіршілік етеді | суық қыс, қатқан топырақтағы судың аздығы |
| Алоэ | су қоры бар жуан етті жапырақтар және тығыз қабық | құрғақ ыстық климат |
| Інжугүл | көлеңкеге төзімді; қыстайды тамырсабақпен, көктемде тез өседі | орманда жарық аз, қыс суық |
| Ергежейлі қайың | аласа жерге жайылған бұта, ұсақ жапырақ; жерге қыспаланады | тундраның суығы, желі және қысқа жазы |
| Орамжапырақ | кең жапырақтар розеткасы, жұмсақ ұлпалар; жиі суару қажет | қоңыржай климат, ылғал мен жарық көп |
Жауабы: кесте толтырылды: құрғақ жерлерде өсетіндерде су қоры, тікенек және терең тамыр бар; солтүстік түрлері аласа өседі және қысқы тыныштық күйіне түседі; ылғалсүйгіштерде жапырағы кең.
№ 3
Төмен және жоғары температураға төзу үшін өсімдіктерде қандай бейімділік қалыптасқан? Мысал келтіріңдер. Сызбаны дәптерге көшіріп, сызып толтырыңдар (қарағай, қамыс, «жоғары температура» және «төмен температура» көрсеткілері, әрқайсысында екі бос шаршы).
Қалай ойлаймыз. Екі көрсеткіге бөлеміз. Төмен температура: өсімдік қыс алдында және қыста не істейді? Жоғары: өсімдік қызып кетпеу үшін не істейді?
Жауап үлгісі. Сызбада сол жақта «Жоғары температура» және «Төмен температура» дөңгелектері, оң жақта әрқайсысынан екі бос шаршыға көрсеткі барады. Толтыр:
- Төмен температура: 1) күзде жапырағын төгу (немесе қалың қабығы бар жіңішке ине жапырақ); 2) қысқы тыныштық: өсімдіктер тұқым, пияз, түйін түзіп, суықты жер астында өткізеді.
- Жоғары температура: 1) судың күшейтілген булануы (салқындау, терлеуге ұқсас); 2) жапырақ бетінің жылтыр қабығы немесе күн сәулесін шағылыстыратын қалың ашық түсті түк. Кейбіреулерінде жапырақшалар қатпарланып жиналады немесе қабырғасымен күнге бұрылады.
Жауабы: суыққа: жапырақ төгу, қысқы тыныштық (тұқым, пияз, түйін); ыстыққа: булануды күшейту, жапырақ бетінің жылтыр немесе түкті болуы, жапырақшаларды қатпарлау.
Жадынама
- Экологиялық факторлар абиотикалық, биотикалық және антропогендік болып бөлінеді.
- Әр түрдің өз температуралық оптимумы бар.
- Өсімдіктер жарыққа қатынасына қарай: жарықсүйгіш, көлеңкесүйгіш, көлеңкеге төзімді.
- Өзара әрекеттесу формалары: жыртқыштық, паразитизм, симбиоз, бәсекелестік.
- Құрғақшылыққа бейімделу: ұзын тамыр, су қоры, қысқа вегетация, жазғы ұйқы.