№ 1 зертханалық жұмыс. Өз мектебің орналасқан аумағындағы экожүйені зерттеу және сипаттау
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 1 бөлім: Экожүйелер. 12–13-беттер.
Нені үйренесің
- Өсімдіктердің жіккабаттарын ажыратып, олардың түрлік құрамын сипаттауды.
- Мектеп ауласындағы өсімдіктерге қоршаған орта факторларының қалай әсер ететінін анықтауды.
- Өсімдіктер мен жануарлар арасындағы байланыстарға мысал табуды.
- Адамның аулаға әсерін бағалап, қорытынды жасауды.
Ой қозғау
- Экожүйе дегеніміз не? Тірі организмдер мен тіршілік ортасының бірлігі. Мектеп ауласы да экожүйе, тек шағын.
- Қандай факторлар болады? Абиотикалық (жарық, температура, ылғал), биотикалық (тірі организмдердің әсері), антропогендік (адамның әсері).
- Жіккабат дегеніміз не? Өсімдіктердің «қабаттары»: ағаштар, бұталар, шөптер, жерге жақын мүктер.
💡 Жақсы зерттеуші қарап қана қоймай, жазып отырады. Алдын ала дәптер, қалам және сызғыш ал.
Тақырыпты талдаймыз
Жұмыс мақсаты
Осы экожүйедегі түрлердің өзара әрекеттесу типтерін айқындау (мектеп ауласындағы өсімдіктердің мысалында).
Құрал-жабдықтар
| Не керек | Не үшін |
|---|---|
| «Түрлі табиғи зоналардың биоценоздары» кестесі | өз ауланды табиғи бірлестіктермен салыстыру |
| Кеппеөсімдіктер | түрлерді тануға және құрылысын қарауға |
| Нұсқау беретін карточкалар | қадамдап жүріп, нәтижені жазып отыруға |
| Дәптер мен қалам | бақылауды жазу үшін |
| Сызғыш немесе рулетка (қалауың бойынша) | бұталар мен ағаштардың биіктігін шамалау |
⚠️ Қауіпсіздік. Жұмыс мектеп аумағында мұғалімнің қарауымен жүреді. Қоршаудан тыс шықпа, белгісіз өсімдіктерді жалаң қолмен ұстама (тікенектілері мен улылары болады), құстар мен жәндіктерді қинама, гүлзардағы гүлді жұлма және қоқыс қалдырма. Жұмыстан кейін қолыңды жу.
Жұмыс барысы
Не көретінің анық (нәтиже үлгісі)
Төменде Қазақстанның орталық белдеуіндегі мектеп ауласына үлгі берілген (мысалы, Алматы немесе Астана). Сенде басқа түрлер болуы мүмкін: еркін ауыстыр.
Өсімдік жіккабаттары (I.1).
| Жіккабат | Биіктігі | Түрлер мысалы |
|---|---|---|
| Жоғарғы (ағаштар) | 5 м-ден жоғары | терек, қарағаш, үйеңкі, шырша, қайың |
| Орта (бұталар) | 1-3 м | сирень, итмұрын, ақ қараған, таволга |
| Төменгі (шөптер) | 1 м-ге дейін | бақбақ, жолжелкен, мәлін, беде, гүлзардағы гүлдер |
| Жерге жақын | жердің өзінде | мүктер, түскен жапырақтар (төсеніш) |
Жіккабаттың қалыптасуы неге байланысты (I.2). Ең алдымен жарыққа: биік ағаштар күнді ұстап қалады да, олардың астында көлеңкеге төзімді бұталар мен шөптер қалады. Температура да (көлеңкеде салқындау), ылғалдылық та (шаттың астында жер ұзағырақ кеппейді) әсер етеді.
Факторлар өсімдіктерге қалай әсер етеді (I.3). Күнде бақбақ пен мәлін қалың өсіп, гүлдейді, тұқымы тезірек пісіп жетіледі. Көлеңкеде шөп жұқа, жапырақтары ірі әрі қою болады. Құрғақ әрі ыстық жерде (асфальт пен қабырғаның жанында) өсімдіктер аласа, жапырағы ұсақ, ал суарғаннан кейін байқалып жандана түседі.
Антропогендік фактор (I.4). Таптау: топырақ тығыздалады, ондағы ауа мен су азаяды, шөп сирейді, тек төзімді түрлер қалады (жолжелкен, тарғақшөп). Жолдағы ағаш тамырлары ашылып қалады.
Күтіп-баптау (I.5). Ыстық күндері суару, гүлзарлардағы арамшөпті жұлу, ағаштың айналасындағы топырақты қопсыту, құстарға арналған жемсау мен су ыдыстары, құс ұялары. Мұның бәрі өсімдіктер мен құстарға жағдайды жақсартады.
Жіккабаттар бойынша жануарлар (II.1).
| Жіккабат | Жануарлар |
|---|---|
| Жоғарғы | қарғалар, сауысқандар, торғайлар, көгершіндер, тиіндер (жақын жерде саябақ болса) |
| Орта | бұталардағы торғайлар, жапырақ жейтін құрттар, өсімдік бітелері, шымшықтар |
| Төменгі | құмырсқалар, қоңыздар, көбелектер, аралар, жабайы аралар, шегірткелер |
| Төсеніш және топырақ | жауын құрттары, шіріндіде тұратын ұсақ шаянтәрізділер, қоңыз дернәсілдері, көпаяқтылар |
Өсімдіктер мен жануарлар байланысы (II.2).
- Өсімдіктер жануарларды қоректендіреді: аралар үшін нектар, торғайлар үшін тұқым, жапырақ жейтін құрттар үшін жапырақ.
- Жануарлар өсімдіктерге көмектеседі: аралар мен жабайы аралар гүлді тозаңдандырады, құстар мен құмырсқалар тұқымды таратады.
- Ағаштар құстарға ұя береді, ал құстар зиянды жәндіктерді жейді.
Төменгі жіккабат (III). Түскен жапырақтардан құралған төсеніш топырақты кеуіп кетуден қорғайды. Құрттар, ұсақ шаянтәрізділер мен дернәсілдер оны қарашіріндіге айналдырады, ал саңырауқұлақтар мен бактериялар ыдыратуды аяқтайды. Осылай қоректік заттар өсімдіктерге қайтып оралады.
Аула өсімдіктерінің маңызы (IV). Олар оттегін береді, көмірқышқыл газын сіңіреді, шаңды ұстайды, көлеңкесімен ыстықты жұмсартады, жапырағының сылдырымен құлаққа жағымды дыбыс шығарады, желден қорғайды, құстар мен жәндіктерге үй болады және жай ғана көзге қуаныш сыйлайды.
Қорытынды
Үлгі: «Мектеп ауласы — шағын экожүйе. Онда өсімдіктердің үш жіккабаты бар, әрқайсысында өз тұрғындары тұрады. Жіккабаттылыққа ең көп әсер ететіні — жарық. Адам көмектеседі де (суарады, егеді), зиян да келтіреді (шөпті таптайды, қоқыс тастайды). Ауладағы жасыл желек пен құстардың көптігі қуантады. Таптаулы жер мен қоқыс ренжітеді. Мұны түзету үшін жол салып, жемсау іліп, гүлді жұлмауға болады».
👨👩👧 Ата-анаға. Баланы өз үйіңіздің ауласында немесе саябақта осындай бақылауды қайталап, мектеп ауласымен салыстыруға шақырыңыз. Өсімдіктер мен жануарлар жиынтығы немен ерекшеленеді? Неге?
💡 Өзіңе есеп бер. Сөйлемдерді аяқта: «Табуым қызықты болды…», «Мені таңғалдырғаны…», «Енді мен білемін…». Мысалы: «Енді мен ағаштардың астында көлеңкеге төзімді шөптер өсетінін білемін, өйткені оларға шашыраңқы жарық жетеді».
Жадынама
- Жұмыс мақсаты: түрлер арасындағы байланысты мектеп ауласындағы өсімдіктердің мысалында айқындау.
- Жіккабаттарды, орта факторларын, жануарларды, төменгі жіккабатты және өсімдіктердің маңызын сипаттау керек.
- Антропогендік фактор көмектесуі де (күтім), зиян келтіруі де (таптау) мүмкін.
- Соңында аулаңның жағдайы туралы қорытынды жасау міндетті.