§ 10. Омыртқасыз және омыртқалы жануарлардың сыртқы құрылысындағы ерекшеліктер
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 2 бөлім: Тірі организмдерді жүйелеу. 49–57-беттер.
Нені үйренесің
- Біржасушалы жануарлардың көпжасушалыларынан айырмашылығын түсіндіруді.
- Қарапайымдылардың арнайы органоидтерін атауды: жалған аяқтар, талшықтар, кірпікшелер, вакуольдер, жарықсезгіш көзше.
- Көпжасушалыларды омыртқасыздар мен омыртқалыларға бөліп, мысал келтіруді.
- Омыртқалылардың бес класын және олардың басты белгілерін атауды.
Ой қозғау
- Омыртқалы жануарлардың омыртқасыздардан айырмашылығы неде? Омыртқалыларда ішкі білік қаңқа (омыртқа жотасы, ал ұрықта — желі) болады, омыртқасыздарда ішкі қаңқа жоқ.
- Біржасушалы жануарлар дегеніміз не? Бұл — бір ғана жасушадан тұратын организм. Бірақ бұл жасуша өздігінен тіршілік етеді: өзі қозғалады, қоректенеді, тыныс алады және көбейеді.
- Омыртқалы жануарлардың құрылысында қандай ерекшеліктер бар? Білік қаңқа, екі жақты симметрия, жоғары ұйымдасу. Оларға балықтар, қосмекенділер, жорғалаушылар, құстар және сүтқоректілер жатады.
💡 Бүкіл жануарлар дүниесін екі «лагерьге» бөл: ішінде омыртқасы барлар және жоқтар. Омыртқасыздар әлдеқайда көп: медуза да, теңіз шаяны да, зауза қоңызы да, шұбалшаң да солар.
Тақырыпты талдаймыз
Біржасушалылар патшалық тармағы: бір жасушадағы тұтас организм
Қарапайымдыларды (оларды протисталар да дейді) оқулық жануарларға жатқызады. Олардың денесі бір жасушадан тұрады, бірақ бұл жасуша — толыққанды организм. Ол ядролы жасуша сияқты құрылған: цитоплазма және қабықпен қоршалған ядро.
Көпжасушалыларда жасушалар жұмысты өзара бөліседі. Ал қарапайымдыда бір жасуша бәрін өзі атқарады. Сондықтан оның арнайы қызмет атқаратын органоидтері болады:
| Органоид | Не істейді | Кімде бар |
|---|---|---|
| жалған аяқтар | жасушаның шығыңқы өсінділері, жорғалауға және қоректі қармауға көмектеседі | амеба |
| талшық | жасушаны алға тартатын «бұрғы» | эвглена, бодо |
| кірпікшелер | көптеген қысқа «ескектер» | кірпікшелі инфузория |
| асқорыту вакуолі | «асқазан»: мұнда тамақ қорытылады | амеба, инфузория |
| жиырылғыш вакуоль | «сорғы»: артық суды сыртқа шығарады | амеба, инфузория |
| жарықсезгіш көзше | жарық пен қараңғыны ажыратады | эвглена |
| қылаулатқыш | тамақ қалдықтары шығарылатын орын | инфузория |
🌟 Жасыл эвглена ерекше: жарықта оның хлоропластары жұмыс істеп, ол өсімдік сияқты қоректенеді, ал қараңғыда дайын тамаққа «көшіп», жануар сияқты болады. Сондықтан ғалымдар оны кімге жатқызуға болатыны туралы ұзақ таласқан. Шалшықтан немесе Балқаштан алынған су тамшысын микроскоппен қарашы: онда мұндай «тірі тамшылар» әрдайым жүзіп жүреді.
Көпжасушалылар патшалық тармағы: екі үлкен лагерь
Эволюциялық дамудың нәтижесінде көпжасушалы жануарлардың алуан түрлі формалары қалыптасты. Оларды омыртқасыздар және омыртқалылар деп бөледі.
Омыртқасыздар — ішкі қаңқасы жоқ жануарлар. Олардың ішінде:
- қос қабатты жануарлар: денесі екі қабат жасушадан тұрады, сыртқы (эктодерма) және ішкі (энтодерма). Бұлар — губкалар мен ішекқуыстылар (медузалар, маржан полиптері). Оқулық бойынша, оларда күн сәулелері сияқты сәулелі симметрия болады;
- үш қабатты жануарлар: оларда тағы бір ортаңғы қабат — мезодерма болады, одан бұлшықет пен дәнекер ұлпалар дамиды. Мұнда жалпақ, жұмыр және буылтық құрттар, ұлулар (моллюскалар), буынаяқтылар және тікентерілілер жатады.
📌 Ұрық денесінің қабаттары: сыртта — эктодерма, ішінде — энтодерма, ортасында — мезодерма. Ортаңғы қабаты жоқ болса, жануар қос қабатты.
Омыртқасыздар: құрттан жәндікке дейін
- Буылтық құрттар: шұбалшаңдар. Олардың құрылысы басқа құрттарға қарағанда күрделірек, денесі сақиналы буындардан тұрады.
- Ұлулар (моллюскалар): ұлулар, ахатина, шырыштар, сегізаяқтар. Денесі жұмсақ, көбінің бақалшағы болады.
- Буынаяқтылар: жәндіктер, шаяндар, өрмекшілер, теңіз шаяндары. Денесі мен аяқтары буындарға бөлінген, сырты қатты сауытпен жабылған.
Мұндағы рекордшылар — жәндіктер. Жер бетіндегі жануарлардың ең көп таралған тобы: олардың 1 миллионнан астам түрі бар. Олар құрлықта, ауада және суда тіршілік етеді, көбі ұша алады. Ең алуан түрлісі — қоңыздар: олардың үстіңгі қатқыл қанаттары құрсақты және ұшатын жұқа жарғақ қанаттарды жауып тұрады.
🌟 Шегіртке, түкті ара, инелік, құмырсқа және көбелек жәндіктердің ортақ жоспарымен құрылған, бірақ әрқайсысы өз тіршілігіне бейімделген. Қазақстан далаларында шегірткелер кейде орасан үлкен үйір құрап, егінді жойып жібереді.
Омыртқалылар: әрқайсысында «білік» бар
Омыртқалылар — жоғары сатыдағы желілі жануарлар. Олардың бәрінде тіршілігінің белгілі бір кезеңінде білік қаңқа — желі болады, ал ересектерінде көбіне омыртқа жотасы болады. Денесі екі жақты симметриялы (сол жартысы оң жартысының айнадағы көрінісіндей). Олардың 40 мыңнан астам түрі барлық негізгі ортаны мекендейді: суды, құрлықты және ауаны.
Омыртқалылардың бес класы
| Класс | Басты белгілері | Мысалдар |
|---|---|---|
| Балықтар | су жануарлары; денесі, әдетте, қабыршақпен қапталған; желбезекпен тыныс алады; тек суда дамиды | шортан, табанбалық, алабұға, жайын, мөңке балық |
| Қосмекенділер (амфибиялар) | дернәсілі суда, ересегі көбіне құрлықта тіршілік етеді; құрлықтағы омыртқалылардың ең қарапайым құрылымдысы | бақалар, құрбақалар, бақбақыл бақалар, саламандралар |
| Жорғалаушылар (рептилиялар) | алғашқы нағыз құрлықтық омыртқалылар; көбеюі сумен байланысты емес; аяқтары тұлғасының екі жағында орналасқан, денесі жерге тиеді | кесірткелер, жыландар, тасбақалар, қолтырауындар |
| Құстар (қанаттылар) | алдыңғы аяқтары қанатқа айналған; қауырсын жамылғысы; жылықанды; өкпемен тыныс алады | торғай, қарлығаш, қарға |
| Сүтқоректілер (аңдар) | жоғары дәрежелі жүйке жүйесі; төлін тірі туады; сүтпен асырайды | құлан, тиін, сарышұнақ, ондатр |
🌟 Құстар да қыстайтын (боз тоқылдақ, үй торғайы, көкшымшық, кептер) және жыл құстары (қарлығаш, қараторғай, бозторғай, таңшымшық) болып бөлінеді. Қараторғайлар мен қарлығаштар күз сайын Қазақстаннан оңтүстікке ұшып кетеді.
🌟 Қазақстанда сен бес «лагерьдің» бәрін көре аласың: Каспийдегі бекірені, өзен жағасындағы көлбақаны, дала тасбақасын, далада бозторғайды және Бетпақдаланың кең жазығындағы ақбөкенді.
📕 Оқулықта қосмекенділердің 2500-ге жуық, жорғалаушылардың 6 мыңға жуық, құстардың 8 мыңнан астам түрі бар деп жазылған. Қазіргі деректер бойынша түрлер көбірек: қосмекенділер шамамен 8 мың, жорғалаушылар 12 мыңнан астам, құстар шамамен 11 мың. Ғылым жаңа ашылулармен толығып отырады, сондықтан сандар өсіп келеді.
👨👩👧 Ата-анаға. Ауляға немесе саябаққа шығып, баладан 5 жануардың атын атап, оларды омыртқасыздар мен омыртқалыларға бөлуді сұраңыз. Күмәні болса, өзінен: «Оның ішінде омыртқасы бар ма?» деп сұрасын.
⚠️ Жиі кететін қате. «Жорғалайтын жануарлардың бәрі омыртқасыз» деп ойлайды. Жылан жорғалайды, бірақ оның омыртқасы бар, демек ол омыртқалы. Ал ара ұшады, бірақ оның омыртқасы жоқ, ол омыртқасыз.
Өзіңді тексер
- Қарапайымдылар несімен ерекшеленеді? Дәлелдеңдер. Бұл — біржасушалы организмдер. Олардың жалғыз жасушасы барлық қызметті атқарады: қоректену, қозғалу, тыныс алу, көбею, бүтін жануар сияқты. Сондықтан онда арнайы органоидтер бар.
- Біржасушалылардағы қозғалыс органоидтері қандай болады? Оларды атаңдар. Жалған аяқтар (амеба), талшықтар (эвглена, бодо), кірпікшелер (кірпікшелі инфузория).
- Қандай жануарлар қос қабатты жануарларға жатады? Губкалар мен ішекқуыстылар (медузалар, полиптер). Денесі екі қабат жасушадан тұрады: сыртқы (эктодерма) және ішкі (энтодерма).
- Оларға тән симметрия. Мысал келтіріңдер. Оқулық бойынша — сәулелі: денені бірнеше жазықтықпен бірдей бөліктерге бөлуге болады, медуза немесе маржан сияқты.
- Омыртқасыз жануарлардың типтерін атаңдар. Губкалар, ішекқуыстылар, жалпақ, жұмыр және буылтық құрттар, ұлулар, буынаяқтылар, тікентерілілер.
- Құрттар және ұлулар жануарлардың қай типіне жатады? Олардың қандай өкілдерін атай аласыңдар? Құрттар: жалпақ, жұмыр, буылтық (шұбалшаң, сүлік). Ұлулар: жүзім ұлуы, ахатина, бақша шырышы, сегізаяқ.
- Буынаяқтылар типінің қай класы алуан түрлі? Мысал келтіріңдер. Жәндіктер: зауза қоңызы, көбелек, шыбын, түкті ара, құмырсқа, инелік, шегіртке.
- Омыртқалылардың омыртқасыздардан айырмашылығы қандай? Сипаттаңдар. Омыртқалыларда білік қаңқа (омыртқа жотасы), екі жақты симметрия, жоғары ұйымдасу бар; олардың бес класы бар. Омыртқасыздарда ішкі қаңқа жоқ; алуан түрлі, суда да, құрлықта да тіршілік етеді.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Қарапайымдылардың қандай арнайы қызмет атқаратын органоидтерін айта аласың? Суретте төрт қарапайым бар: амеба, бодо, эвглена және инфузория. Органоидтерді нөмірлері бойынша ата.
Қалай ойлаймыз. Суретті алдыңғы беттегі 39-суретпен салыстыр: әр жануарды танып, сол бөліктерді тап.
Шешуі.
| Жануар | Саны | Органоид |
|---|---|---|
| Амеба | 1 | жалған аяқ |
| 2 | жиырылғыш вакуоль | |
| 3 | цитоплазма | |
| 4 | ядро | |
| Бодо | 1 | талшықтар |
| 2 | ядро | |
| Эвглена | 1 | талшық |
| 2 | жарықсезгіш көзше | |
| 3 | ядро | |
| 4 | хлоропластар | |
| 5 | цитоплазма | |
| Кірпікшелі инфузория | 1 | асқорыту вакуолі |
| 2 | жиырылғыш вакуоль | |
| 3 | үлкен ядро | |
| 4 | кіші ядро | |
| 5 | қылаулатқыш | |
| 6 | кірпікшелер |
Жауабы: арнайы қызмет атқаратын органоидтер: жалған аяқтар (амеба), талшықтар (бодо, эвглена), кірпікшелер (инфузория), вакуольдер (жиырылғыш және асқорыту), көзше (эвглена), қылаулатқыш (инфузория).
№ 2
Қандай жануарлар омыртқасыздарға жатады? Мысал келтір. Суретте алты жануар: 1 медуза, 2 бақа, 3 ұзын жыланға ұқсас жануар, 4 шаян, 5 өрмекші, 6 түкті ара.
Қалай ойлаймыз. Өзіңнен сұра: «Ішінде омыртқа бар ма?» Бақада бар. Сыртқы сауыты бар және сүйегі жоқ жануарларда жоқ.
Шешуі.
- 1 медуза: ішекқуыстылар, қаңқасы жоқ, омыртқасыз.
- 2 бақа: қосмекенді, омыртқасы бар, омыртқалы.
- 3 жыланға ұқсас жануар (суретте бұл — жылан): омыртқалы, жорғалаушы.
- 4 шаян: буынаяқты, омыртқасыз.
- 5 өрмекші: буынаяқты, омыртқасыз.
- 6 түкті ара: жәндік, омыртқасыз.
Жауабы: омыртқасыздар: 1 (медуза), 4 (шаян), 5 (өрмекші), 6 (түкті ара).
№ 3
Кестені дәптерге сызып толтыр: омыртқалы жануарлар класы — балықтар, қосмекенділер, жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер. Олардың сипаттамасын жаз.
Қалай ойлаймыз. Әр класс үшін есіңе түсір: қайда тіршілік етеді, денесі немен жабылған, қалай тыныс алады, қалай көбейеді және қандай аяқтары бар.
Жауап үлгісі.
| № | Омыртқалы жануарлар класы | Олардың сипаттамасы |
|---|---|---|
| 1 | Балықтар | Су омыртқалылары; денесі әдетте қабыршақпен жабылған; желбезекпен тыныс алады; тек суда дамиды. Шортан, мөңке балық, жайын, табанбалық, алабұға, таутан. |
| 2 | Қосмекенділер | Дернәсілі суда, ересегі құрлықта не су жағасында тіршілік етеді; құрлықтағы омыртқалылардың ең қарапайым құрылымдысы; оқулық бойынша 2500-ге жуық түрі бар. Бақалар, құрбақалар, бақбақыл бақалар, саламандралар. |
| 3 | Жорғалаушылар | Алғашқы нағыз құрлықтық омыртқалылар; көбеюі сумен байланысты емес; аяқтары дененің екі жағында, денесі жерге тиеді немесе жылжиды. Кесірткелер, жыландар, тасбақалар, қолтырауындар. |
| 4 | Құстар | Алдыңғы аяқтары қанатқа айналған; қауырсын жамылғысы; жылықанды; өкпемен тыныс алады; қыстайтын және жыл құстарына бөлінеді. Торғай, көкшымшық, қарлығаш, қараторғай. |
| 5 | Сүтқоректілер | Жүйке жүйесі мен зат алмасуы жоғары дәрежелі; төлін тірі туады; сүтпен асырайды. Құлан, тиін, сарышұнақ, борша тышқан, ондатр. |
Жауабы: кесте толтырылған (жоғарыда қара).
💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді толықтыр: «Бүгін мен білдім: амебада жалған аяқтар бар. Жәндіктердің бір миллионнан астам түрі барына таңқалдым. Балықтар мен құстардың суреттерін қарау қызықты болды».
Жадынама
- Қарапайымдылар: амеба (жалған аяқтар), эвглена мен бодо (талшықтар), инфузория (кірпікшелер).
- Көпжасушалылар омыртқасыздар мен омыртқалыларға бөлінеді.
- Ең көп жануарлар — жәндіктер, олардың ішінде ең алуан түрлісі — қоңыздар.
- Омыртқалылардың бес класы бар: балықтар, қосмекенділер, жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер.
💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді аяқта: «Бүгін мен білдім… Мені таңқалдырды… Қызықты болды…»