§ 9. Өсімдіктер мен жануарлардың негізгі жүйелік топтары. Жүйелеудің маңызы

Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 2 бөлім: Тірі организмдерді жүйелеу. 44–49-беттер.

Нені үйренесің

• Жүйелеу ғылымы нені зерттейтінін және оның не үшін қажет екенін түсіндіруді.
• Жүйелік топтарды (таксондарды) түрден патшалыққа дейін атап, ретімен қоюды.
• Түр мен популяцияның не екенін түсіндіруді.
• Өсімдіктің немесе жануардың «мекенжайын» жазуды: патшалық, бөлім немесе тип, класс, қатар (отряд), тұқымдас, туыс, түр.
• Түрдің қос атауы дегеніміз не екенін түсіндіруді.

Ой қозғау

• Әрбір өсімдік пен жануардың тірі табиғатта өз орны бар ма? Иә. Организмдер миллиондап саналады, бірақ бәрі ұқсастығы мен туыстығы бойынша «сөрелерге» орналастырылған, әр түрдің өз орны бар.
• Жүйелеу ғылымы тірі табиғат патшалықтарын зерттеуге қалай көмектеседі? Ол организмдерді сипаттайды, оларға ат береді және топтарға бөледі. Жаңа түрді бірден жалпы жүйедегі өз орнына «қондыруға» болады.
• Өсімдіктер мен жануарлар патшалығын қай ғылым анықтайды? Жүйелеу ғылымы: ол организмдердің белгілерін салыстырып, оларды топтарға біріктіреді.

💡 Орасан зор кітапхананы елестетші. Кітаптар үйіліп жатса, керегін табу мүмкін емес. Жүйелеу кітапханашы сияқты жұмыс істейді: сөрелер, шкафтар, залдар, ал әр кітаптың өз «шифры» бар.

Тақырыпты талдаймыз

Тірі табиғаттың кітапханашысы

Биологтар жыл сайын өсімдіктер мен жануарлардың жаңа түрлерін ашады. Осы теңізде адасып кетпеу үшін тәртіп орнататын ғылым керек. Бұл — жүйелеу (систематика). Ол организмдерді сипаттайды, оларға ат береді және топтарға бөледі.

Жүйелеудің басты мақсаты — жіктеу (классификациялау): бүкіл тірі табиғатты таксондар деп аталатын топтарға орналастыру. Сонда жаңа түр жалпы жүйедегі өз орнын бірден табады.

Организмдерді салыстыру үшін алдымен оларды сипаттау керек. Ол үшін белгілердің екі түрін пайдаланады:

• морфологиялық — дененің сырты қалай құрылғаны: жапырақтың, гүлдің, тамырдың пішіні, түсі, мөлшері;
• физиологиялық — организмнің қалай «жұмыс істейтіні»: қалай қоректенеді, тыныс алады, бөліп шығарады. Жануарларда оларға анатомиялық белгілер (ішкі құрылыс) қосылады.

🌟 Түрдің қос атауын швед ғалымы Карл Линней (1707–1778) ойлап тапты. Жіктеудің негізгі бірлігі ретінде «түр» ұғымын ғылымға да сол енгізді.

Түр және популяция

Түр — құрылысы ұқсас, өзара шағылысып ұрпақ бере алатын, белгілі аумақта тіршілік ететін және өз ортасына бейімделген даралар жиынтығы.

Түр популяциялардан тұрады. Популяция — белгілі бір ареалда ұзақ уақыт басқа популяциялардан оқшау тіршілік ететін, бір түрге жататын даралар тобы. Мысалы, Бетпақдаланың ақбөкендері мен Орал даласының ақбөкендері бір түрдің әртүрлі популяцияларын құрайды.

📌 Түр — жіктеудің негізгі бірлігі. Популяция — түрдің «кірпіші».

Қос атау: бинарлық номенклатура

Жүйелеудің организмдерге ат беру ережелерін жасайтын бөлімі номенклатура деп аталады. Линней түрдің атауы екі сөзден тұруын ұсынды: біріншісі — туыс, екіншісі — түр. Бұл — бинарлық (қос) номенклатура.

Бүкіл әлемге ортақ бір атау болғандықтан, әр тілде өсімдіктің өз аты болса да, түрлі елдің ғалымдары бірін-бірі түсінеді. Мысалдар: табиғи шомыр, көл шағаласы. Бұл аты мен тегі сияқты: туыс — «тегі», түр — «аты».

💡 Сондықтан Іле Алатауындағы Сиверс алмасын кез келген елдің биологы бір ғылыми атау бойынша табады, оны әр жерде әртүрлі атаса да.

Таксондардың матрешкасы

Таксондар матрешка сияқты бірінің ішіне бірі салынған. Жақын түрлер туысқа, жақын туыстар тұқымдасқа біріктіріледі, осылай ең үлкеніне — патшалыққа дейін жалғасады.

Өсімдіктер: патшалық → бөлім → класс → қатар → тұқымдас → туыс → түр.

Жануарлар: патшалық → тип → класс → отряд → тұқымдас → туыс → түр.

Айырмашылықты көріп тұрсың ба? Өсімдіктерде екінші саты бөлім деп, ал жануарларда тип деп аталады. Өсімдіктердегі «қатар» жануарлардағы «отрядқа» сәйкес келеді.

Өсімдіктердің екі «мекенжайы»

Екі өсімдіктің «мекенжайы» былай жазылады.

📕 Оқулықта тышқан бұршақты сиыржоңышқаның туысы «бұршақ» деп көрсетілген, бірақ дұрысы — «сиыржоңышқа»: оның ғылыми атауы Vicia cracca, ал Vicia туысын сиыржоңышқа деп атайды. Бұршақ — басқа туыс (Pisum).

Бидайдың соңында тағы сұрып («Қылтанақсыз 1») тұр. Сұрыпты адамдар шығарады, ол табиғаттың таксоны емес.

Салыстыру үшін. Көктем әйкені (ол оқулықтың 35-суретінде бар): түр — көктем әйкені, туыс — әйкендер, тұқымдас — бұршақ тұқымдастар, қатар — бұршақгүлділер, класс — қосжарнақтылар, бөлім — жабықтұқымдылар.

Жануарлардың екі «мекенжайы»

Аю мен барыс жоғарғы төрт саты бойынша «туысқан»: екеуі де жыртқыш сүтқоректілер. Айырмашылық тұқымдас деңгейінен басталады.

🌟 Қар барысы Қазақстанның тауларында (Алатау, Алтай) мекендейді және Қызыл кітапқа енгізілген. Жүйелеу сирек түрлерді қорғауға көмектеседі: алдымен кімді қорғап жатқанымызды дәл білу керек.

Жүйелеу не үшін қажет

• Тәртіп орнатады: кез келген жаңа түр жалпы жүйеден өз орнын бірден табады.
• Ортақ тіл береді: қос атау бүкіл әлем ғалымдарына түсінікті.
• Туыстықты көрсетеді: жүйедегі көршілеріне қарап, организмнің қалай құрылғанын және қандай пайда не зиян әкелетінін болжауға болады.
• Сирек түрлерді қорғауға және пайдалыларын табуға көмектеседі.

⚠️ Жиі кететін қате. «Отряд» пен «қатарды», «тип» пен «бөлімді» шатастырады. Есіңде болсын: жануарларда тип пен отряд, өсімдіктерде бөлім мен қатар. Қалған сатылары бірдей.

📌 Оқулықтың суретінде кластар үшін сандар берілген. Жәндіктер класы онда ең үлкені: шамамен миллион түр.

👨‍👩‍👧 Ата-анаға. Баладан үй жануарының немесе сүйікті гүлінің «мекенжайын жазуды» сұраңыз. «Оның ең жақын туысы кім?» деген сұрақ кестені шағын зерттеуге айналдырады.

Өзіңді тексер

• Жүйелеу ғылымының міндеті қандай? Ол жануарлар патшалығын оқытуда қалай көмектеседі? Организмдерді сипаттау, ат беру және жіктеу, яғни топтарға орналастыру. Осының арқасында жаңа түр жалпы жүйедегі өз орнын бірден табады, ал ғалымдар тірі табиғаттың алуан түрлілігінде адаспайды.
• Бинарлық номенклатура дегеніміз не? Түрдің атауы екі сөзден тұратын жүйе: біріншісі туысты, екіншісі түрді көрсетеді.
• Түрдің қос атауын кім енгізген? Карл Линней.
• Бұл не үшін қажет болды? Әр түрдің бәріне түсінікті бір атауы болуы үшін, әртүрлі елдің ғалымдары шатаспауы үшін.
• Популяция дегеніміз — бұл… белгілі бір ареалда ұзақ уақыт басқа осындай топтардан оқшау тіршілік ететін, бір түрге жататын даралар тобы.
• Жіктеудің негізгі бірлігін атаңдар. Оған анықтама беріңдер. Түр: құрылысы ұқсас, өзара шағылысып, құнарлы ұрпақ беретін және белгілі тіршілік ортасына бейімделген даралар жиынтығы.
• Нақты мысалда жануарлар патшалығының негізгі жүйелік категорияларының тәуелділік тізбегін құрастырыңдар. Қасқыр: патшалық жануарлар → тип желілілер → класс сүтқоректілер → отряд жыртқыштар → тұқымдас иттер → туыс ит (Canis) → түр қасқыр.
• Өсімдіктер патшалығы мен жануарлар патшалығы жүйесінің категорияларын салыстырыңдар. Мысал келтіріңдер. Ортақтары: патшалық, класс, тұқымдас, туыс, түр. Айырмашылығы: өсімдіктерде бөлім (жабықтұқымдылар), жануарларда тип (желілілер); өсімдіктерде қатар (бұршақгүлділер), жануарларда отряд (жыртқыштар).
• Өсімдіктер патшалығы мен жануарлар патшалығының жүйелік категорияларын салыстырыңдар. Мысалдар келтіріңдер. Өсімдіктерде: патшалық → бөлім → класс → қатар → тұқымдас → туыс → түр. Жануарларда: патшалық → тип → класс → отряд → тұқымдас → туыс → түр. Жүйе бірдей, тек екінші және төртінші сатының аты өзгеше.
• Сиыржоңышқаның жүйелік орнын атаңдар. Өсімдіктер, жабықтұқымдылар, қосжарнақтылар, бұршақгүлділер, бұршақ тұқымдастар, туыс сиыржоңышқа, түр тышқан бұршақты сиыржоңышқа.
• Егістік бидайдың жүйелік орны қандай? Өсімдіктер, жабықтұқымдылар, даражарнақтылар, астық тұқымдастар, туыс бидай, түр егіндік бидай; сұрыбы — «Қылтанақсыз 1».
• Жануарлар жүйесінде қар барысы қандай орынды иемденеді? Жануарлар, желілілер, сүтқоректілер, жыртқыштар, мысықтар, туыс мысық (барыс), түр қар барысы.
• Қоңыр аюдың жүйелік орны қандай? Жануарлар, желілілер, сүтқоректілер, жыртқыштар, аюлар, туыс аю, түр қоңыр аю.

Жаттығуларды шығарамыз

Практикум

Оқулықта шағын практикум бар: өсімдіктің жүйелік орнын анықтап, оның морфологиялық сипаттамасын құру. Сипаттау жоспары: өсімдіктің атауы; тіршілік формасы (ағаш, бұта, бұташық, шөптесін); біржылдық немесе көпжылдық; тіршілік ортасы; түрдің өңірде және Қазақстан аумағында таралуы; жүйелік орны; қорытынды; орындалған жұмыс туралы есеп. Мысалы: кәдімгі бақбақ. Атауы: дәрілік бақбақ. Формасы: шөптесін. Көпжылдық. Көгалда, аулада, жол бойында өседі. Бүкіл Қазақстанда кездеседі. Жүйелік орны: өсімдіктер, жабықтұқымдылар, қосжарнақтылар, астрагүлділер, күрделігүлділер, бақбақ туысы. Қорытынды: өсімдік ашық жерлерде тіршілік етуге жақсы бейімделген.

№ 1

Жабайы шомыр мен жүгері өсімдіктерінің жүйелік орнын дәптерге жазып көрсет.

Қалай ойлаймыз. Шомыр — төрт күлте жапырақшалы айқышгүлді өсімдік, жүгері — ұзын жапырақты астық тұқымдасы. Алдымен класын анықта: қосжарнақты ма, даражарнақты ма.

Шешуі.

Жауабы: жабайы шомыр: қосжарнақтылар, қырыққабатгүлділер, қырыққабаттар, шомыр туысы. Жүгері: даражарнақтылар, астық тұқымдастар, жүгері туысы, тәтті сұрыпты.

№ 2

Неміс овчаркасының, қазақтың ақбас сиыры тұқымының жүйелік орнын анықтап, дәптерге жаз.

Қалай ойлаймыз. Екеуі де үй сүтқоректілері. Отряд пен тұқымдасы өзгеше: ит — жыртқыш, сиыр — жұптұяқты. Тұқым — адамның еңбегі, өсімдіктердегі сұрып сияқты.

Шешуі.

Жауабы: ит: жыртқыштар, иттер, ит туысы; сиыр: жұптұяқтылар, қуыс мүйізділер, бұқа туысы; тұқымдары соңғы жолда көрсетілген.

№ 3

Дәптерге жануарлардың заманауи таксондық жіктелу сұлбасын сыз.

Қалай ойлаймыз. «Матрешканы» ең үлкен саттан ең кішісіне қарай сыз да, мысал қой.

Жауап үлгісі.

Бұтақтауды да көрсетуге болады. Желілілер типі → балықтар, қосмекенділер, жорғалаушылар, құстар, сүтқоректілер кластары. Сүтқоректілер класы → жыртқыштар, кемірушілер, жұптұяқтылар, приматтар және басқа отрядтар. Жыртқыштар отряды → мысықтар, иттер, аюлар, сусарлар тұқымдастары.

Жауабы: сұлба патшалық жануарлардан түрге дейін құрылған; мысалдар: қасқыр, барыс, аю.

№ 4

Сөйлемді дәптерге толықтырып жаз. Түрлер ... біріктіріледі, туыстар ... біріктіріледі, тұқымдастар ... біріктіріледі, отрядтар ... біріктіріледі, кластар ... біріктіріледі, типтер ... біріктіріледі.

Қалай ойлаймыз. Әр топ келесі, одан үлкенірек топқа кіреді.

Шешуі. Түрлер туыстарға біріктіріледі, туыстар тұқымдастарға, тұқымдастар отрядтарға, отрядтар кластарға, кластар типтерге, типтер патшалыққа біріктіріледі.

Жауабы: туыстарға, тұқымдастарға, отрядтарға, кластарға, типтерге, патшалыққа.

№ 5

Жануарлар таксондарын дәптерге ретімен жаз: туыс ... түр ... класс ... отряд ... патшалық.

Қалай ойлаймыз. Ең кішісінен ең үлкеніне қарай: алдымен түр, сосын оны біріктіретін туыс, одан кейін отряд, класс және патшалық.

Шешуі. Түр → туыс → (тұқымдас) → отряд → класс → (тип) → патшалық. Тапсырмадағы тізбекте тұқымдас пен тип жоқ, сондықтан бес сатыда қалады: түр, туыс, отряд, класс, патшалық.

Жауабы: түр, туыс, отряд, класс, патшалық. (Үлкенінен бастасаң: патшалық, класс, отряд, туыс, түр.)

№ 6

Жүйелеудің қалыптасуы мен дамуына өз үлестерін қосқан ғалымдар туралы хабарлама дайында.

Қалай ойлаймыз. Кімнен бастауға болатынын ойла: ең алдымен түрдің қос атауын енгізген Линней. Сосын оқулықтан, кітапханадан немесе интернеттен тағы екі-үш ғалымды тауып, олардың не істегенін жаз.

Хабарлама жоспары.

1. Ғалымның аты-жөні, өмір сүрген жылдары, қай елдің ғалымы.
2. Ол жүйелеуге қандай үлес қосты.
3. Оның еңбегі бүгінгі жүйелеуде қалай көрінеді.
4. Қызықты дерек.
5. Қорытынды: бұл ғалым неге маңызды.

Жауап үлгісі. Карл Линней (1707–1778) — швед ғалымы. Ол тірі табиғатты жүйелеуге тырысты, түр ұғымын жіктеудің негізгі бірлігі етті және түрдің қос атауын (бинарлық номенклатураны) енгізді. Содан бері әр түрдің екі сөзден тұратын ғылыми аты болады: алдымен туыс, сосын түр. Бұл атаулар бүгін де бүкіл әлемде қолданылады. Аристотель (б.з.б. IV ғасыр) жануарларды алғаш рет топтарға бөліп көрген ғалымдардың бірі: ол оларды қаны бар және қаны жоқ жануарларға ажыратты. Ламарк (1744–1829) жануарларды омыртқалылар мен омыртқасыздарға бөлуге негіз салды. Чарльз Дарвин (1809–1882) жүйелеу организмдердің туыстық байланысына сүйенуі керек деген ойды дамытты.

Жауабы: жоспар бойынша 3–5 ғалым туралы шағын хабарлама.

💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді аяқта: «Бүгін мен әр жануардың жеті саттан тұратын «мекенжайы» бар екенін білдім. Өсімдіктерде типтің орнына бөлім болатыны мені таңқалдырды». Осылай басты ойды есте сақтағаныңды тексересің.

Жадынама

• Таксондар бірінің ішіне бірі салынған: түр → туыс → тұқымдас → отряд (қатар) → класс → тип (бөлім) → патшалық.
• Морфологиялық белгілер — сыртқы құрылыс, физиологиялық белгілер — тіршілік процестері.
• Өсімдіктерде бөлім мен қатар, жануарларда тип пен отряд бар.
• Сұрыпты (өсімдіктерде) және тұқымды (жануарларда) адам шығарады.
• Жүйелеу тәртіп орнатады, ортақ тіл береді және түрлерді қорғауға көмектеседі.

💡 Өзіндік талдау: «Бүгін мен білдім… Мені таңқалдырды…» Мысалы: «Қоңыр аю мен қар барысының екеуі де жыртқыш екенін білдім. Олардың әртүрлі тұқымдасқа жататыны мені таңқалдырды».

Шағын тест