§ 11. Дихотомиялық әдіс. Дихотомиялық кілттерді қолдану
Биология, 7 сынып. Оқулық: Очкур Е.А. және т.б. (Мектеп, 2025). 2 бөлім: Тірі организмдерді жүйелеу. 57–61-беттер.
Нені үйренесің
- Анықтамалықтар мен дихотомиялық кілттердің не үшін қажет екенін түсіндіруді.
- Теза, антитеза және кілт сатысын ажыратуды.
- Кілт бойынша қадамдап жүріп, өсімдіктің атауын табуды.
- Таныс ағаштарға арналған өз шағын кілтіңді құруды.
Ой қозғау
- Өсімдіктер мен жануарлар түрлерін анықтауға арналған анықтамалық құралдар не үшін қажет? Организмнің атын және оның тірі табиғат жүйесіндегі орнын білу үшін: ол қай түрге, туысқа, тұқымдасқа жатады.
- Мұндай құралмен түрді қалай анықтауға болады? Тірі организмнің белгілерін анықтамалықтағы сипаттамалармен салыстырып, сәйкес келмейтін нұсқаларды біртіндеп алып тастау керек, соңында біреуі ғана қалады.
💡 «Дихотомия» сөзі грек тілінен келген және «екіге бөлу» дегенді білдіреді. Кілтте әр қадамда екеуінің бірін таңдайсың.
Тақырыпты талдаймыз
Анықтамалық не үшін қажет
Жер бетінде жүз мыңдаған өсімдік, саңырауқұлақ және жануар түрі белгілі. Олардың бәрін есте сақтау мүмкін емес, әрі суретіне қарап түрін әрдайым дәл айту да қиын: көбі бір-біріне ұқсас.
Сондықтан анықтамалық кітаптар мен карточкалар бар. Оларда организмдер туралы қысқаша мәліметтер және оларды ажыратуға болатын белгілер жиналған.
Жарқын түрлерді кейде «көзбен» де тануға болады. Сары қанатына қара жолақтары бар подалирий көбелегін және қызыл-көк күндізгі тауыскөзді ешкіммен шатастырмайсың. Бірақ түрлердің көбін мұншалықты оңай анықтау мүмкін емес.
🌟 Подалирий (Iphiclides podalirius) Қазақстанда да кездеседі, ал күндізгі тауыскөздің (Aglais io) қанатындағы «көздер» құстарды қорқытады.
📕 Оқулықта көбелектердің қанық боялған түрлері желкенділер тұқымдасымен қатар «тауыскөздер туысы» деп аталған. Күндізгі тауыскөз — нимфалидтер тұқымдасына жатады, ал тауыскөздер (Saturniidae тұқымдасы) — басқа, ірі түнгі көбелектер.
Дихотомиялық кілт қалай құрылған
Дихотомиялық кілт — әр қадамда саған белгінің екі қарама-қарсы сипаттамасы ұсынылатын анықтамалық. Олар бірге саты деп аталады.
- Теза — бір белгінің сипаттамасы. Тезаларды нөмірлейді: 1, 2, 3, 4…
- Антитеза — қарама-қарсы белгінің сипаттамасы. Оны 0 цифрымен белгілейді.
Теза немесе антитезаның соңында не келесі саттың нөмірі, не дайын атау тұрады. Цифрдың орнына атауды көрсең, анықтау аяқталды.
📌 Бір саты = бір теза + бір антитеза. Теза сәйкес келсе, оның көрсеткісімен жүресің. Сәйкес келмесе, антитезаны аласың.
⚠️ Жиі кететін қате. Организмге қарамай, белгіні «ұқсас» екеніне қарап таңдау. Әрқашан нысанды (жапырақты, бұтақты, аяқты) қарап, содан кейін ғана оған қай жол сәйкес келетінін шеш.
Жануарлар анықтамалықтарының өз тәртібі
Өсімдіктерде антитеза нөлмен белгіленеді. Зоологиялық анықтамалықтарда «0» белгісі жоқ, бірақ қағидасы сондай. Бірінші пунктте тек бір белгі — теза көрсетіледі, жақшада оның антитезасының нөмірі беріледі.
Кілт қайда жүреді: ірісінен ұсағына қарай
Анықтау таксондар, яғни жүйелік топтар «баспалдағымен» жүреді. Алдымен ең ірі топты анықтайды, сосын ұсағырақтарын.
| Өсімдіктер | Жануарлар | |
|---|---|---|
| Алдымен | бөлім (балдырлар, мүктәрізділер, қырықжапырақтәрізділер, ашықтұқымдылар, жабықтұқымдылар) | тип |
| Әрі қарай | класс, қатар (мысалы, даражарнақтылар немесе қосжарнақтылар) | класс, отряд |
| Сосын | тұқымдас | туыс |
| Соңында | түр | түр |
Емен анықтайық: кілтті бірге өтеміз
Емен бұтағын алып, оқулықтағы кілтті қадамдап өтейік.
👨👩👧 Ата-анаға. Серуенге жапырақты немесе бұтақты алып шығып, баладан кілтті дауыстап «оқуды» сұраңыз. Жауабын айтпаңыз, мына сұрақты қойыңыз: «Шын мәнінде не көріп тұрсың, жапырақтар жұп-жұбымен бе, әлде біртіндеп пе?» Осылай бала жорамалдамай, бақылауды үйренеді.
🌟 Қазақстанның барлық ағаштары кілттер бойынша бірдей емес. Алматыда көшелерге терек пен үйеңкі егілген, ал Іле Алатауында Сиверс алмасы мен Шренк шыршасы өседі. Анықтамалық гүлі мен жемісі жоқ кезде де оларды ажыратуға көмектеседі.
Өзіңді тексер
- Анықтамалық кітаптар не үшін қажет? Белгілері бойынша өсімдіктің немесе жануардың атын тауып, оның қай түрге, туысқа және тұқымдасқа жататынын білу үшін.
- Дихотомиялық кілт дегеніміз не? Бұл — сатылардан тұратын анықтамалық. Әр сатыда белгінің екі қарама-қарсы сипаттамасы беріледі, нысанға сәйкес келетінін таңдау керек.
- Теза нені білдіреді? Нысанның қандай да бір белгісінің сипаттамасын. Тезалар нөмірленеді: 1, 2, 3 және т.б.
- Антитеза нені білдіреді? Қарама-қарсы белгінің сипаттамасын. Өсімдіктер анықтамалықтарында ол 0 цифрымен белгіленеді.
Жаттығуларды шығарамыз
№ 1
Сабақтың практикалық бөлігін қайың, үйеңкі, теректі мысалға ала отырып бекіт.
Қалай ойлаймыз. Еменге арналған кілтті алып, әр ағашты кезекпен тексереміз: жапырақтардың орналасуы, жай немесе күрделі жапырақ, жиегі. Үш ағаш бір-бірінен ажырауы үшін өз сатымызды да ойлап табамыз.
Жауап үлгісі. Біздің аймақтың ағаштарына арналған шағын кілт құрайық.
Жапырақтары қарама-қарсы орналасқан (жұп-жұбымен) → үшкір жапырақты үйеңкі (жапырағы алақандай бөлінген, ұштары үшкір, шырыны сүттей ақ).
Жапырақтары кезектесіп орналасқан → 2-сатыға.
Жапырақтары үшбұрышты-ромб тәрізді, жиегі ұсақ қос тісті, қабығы ақ, қара жарықшақты → салбыраңқы қайың.
Жапырақтары жұмыртқа тәрізді немесе ромб тәрізді, сағағы ұзын, екі жағынан қысыңқы, жапырақтары жел тұрса дірілдейді → терек (мысалы, қара терек).
Қайыңға тексереміз. Жапырақтар біртіндеп орналасқан, демек кезектесіп орналасқан (1-саттың 0-антитезасы, 2-ге өтеміз). Жапырағы үшбұрышты-ромб тәрізді, жиегі тісті, қабығы ақ. 2-теза сәйкес келеді, «салбыраңқы қайың» шығады.
Теректі тексереміз. Жапырақтар кезектесіп орналасқан → 2-саты. Жапырағы жұмыртқа тәрізді, сағағы екі жағынан қысыңқы, демек 0-антитеза → терек.
Үйеңкіні тексереміз. Жапырақтар жұп-жұбымен → бірден 1-теза, жауабы: үйеңкі.
Жауабы: үйеңкі: жапырақтары қарама-қарсы, алақандай бөлінген; қайың: кезектесіп, үшбұрышты-ромб тәрізді, қос тісті, қабығы ақ; терек: кезектесіп, қысыңқы сағақтарда.
Жадынама
- Анықтамалықтар түрлер өте көп болғандықтан және суретіне қарап түрді әрдайым дәл айту мүмкін емес болғандықтан қажет.
- Кілт сатылардан тұрады: теза плюс антитеза.
- Таңдалған жолдың соңында тұрған нөмір бойынша жүріп, атауды тапқанша жалғастырасың.
- Жануарлардың кілттерінде 0 белгісі жоқ, антитеза жақшадағы нөмірмен беріледі.
💡 Өзіндік талдау. Сөйлемдерді аяқтап көр: «Жапырақтың атауға қалай айналатыны қызықты болды. Мен кілт бойынша емені таба алдым. Мен тезаны антитезадан ажыратуды үйрендім».